ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.308
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.308.1
किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः ।
किंच तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.१ ॥
ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਕ੍ਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
12.308.2
अक्षरधरयोर्व्यक्तिं पृच्छाम्यरिनिषूदन ।
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ॥ १२.३०८.२ ॥
ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ, ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਧਾਰਕ ਦਾ ਸਰੂਪ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਲਈ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ।
12.308.3
त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ॥ १२.३०८.३ ॥
ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹਾਭਾਗ ਰਿਸ਼ੀ, ਯਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.308.4
शेषमत्यं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे ।
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ॥ १२.३०८.४ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣਾਯਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇਗਾ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਦਿਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿਣਗੇ; ਤਦ ਤੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਵੇਂਗਾ।
12.308.5
त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् ।
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानदीपेन दीप्यसे ॥ १२.३०८.५ ॥
ਤੇਰੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਅਸੀਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਕਿੱਥੋਂ ਸੁਣਾਂਗੇ? ਤੂੰ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਦੀਵਾ ਹੈਂ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ।
12.308.6
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह ।
न तृष्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम् ॥ १२.३०८.६ ॥
ਇਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਕੁਰੁਕੁਲ ਦੇ ਧਾਰਕ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਐਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.308.7
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥ १२.३०८.७ ॥
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ — ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਰਾਲਜਨਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ — ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
12.308.8
वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् ।
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥ १२.३०८.८ ॥
ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
12.308.9
परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् ।
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ १२.३०८.९ ॥
ਪਰਮ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਆਤਮਗਤੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣਿ (ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ) ਨੂੰ ਬੈਠੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ (ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ)।
12.308.10
स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्वणम् ।
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥ १२.३०८.१० ॥
ਸਪਸ਼ਟ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਨਿਮਰ, ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਕਰਾਲਜਨਕ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
12.308.11
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् ।
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १२.३०८.११ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਪਰਮ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ; ਜਿਸਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪਰਤਦੇ।
12.308.12
यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् ।
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम् ॥ १२.३०८.१२ ॥
ਜਿਸਨੂੰ ਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਖਿਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਹੈ।
12.308.13
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् ।
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ॥ १२.३०८.१३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਾਲ, ਸੁਣ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ (ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ)।
12.308.14
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् ।
दशकल्पशतावृत्तमहस्तद्ब्राह्ममुच्यते ॥ १२.३०८.१४ ॥
ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਯੁਗ ਜਾਣ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਕਲਪ ਜਾਣ; ਦਸ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.308.15
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ।
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम् ॥ १२.३०८.१५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਓਨੀ ਹੀ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਰ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਅਗਜ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।
12.308.16
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवम् ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् ॥ १२.३०८.१६ ॥
ਸਾਕਾਰ ਹੈ ਪਰ ਅਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ, ਸ਼ੰਭੂ, ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਹੈ; ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਾਨ, ਅਵਿਅਯ ਜੋਤਿ।
12.308.17
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १२.३०८.१७ ॥
ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਢਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
12.308.18
हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः ।
महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यजः ॥ १२.३०८.१८ ॥
ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ 'ਮਹਾਨ' ਅਤੇ 'ਵਿਰਿੰਚਿ' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ।
12.308.19
साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः ।
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.१९ ॥
ਸਾਂਖਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਨੇਕ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, 'ਏਕਾਕ੍ਸ਼ਰ' ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.308.20
वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना ।
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ॥ १२.३०८.२० ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਅਨੇਕ ਆਤਮਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਰੂਪਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ' ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.308.21
एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ।
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिरंकृतम् ॥ १२.३०८.२१ ॥
ਇਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ — ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.308.22
अव्यक्ताद्व्यक्तमापन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् ।
महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च ॥ १२.३०८.२२ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆਸਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਤੇ ਅਵਿੱਦਿਆਸਰਗ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
12.308.23
अपरश्च परश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः ।
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ॥ १२.३०८.२३ ॥
ਅਪਰ ਅਤੇ ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿੱਦਿਆ, ਸ਼ਰੁਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
12.308.24
भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव ।
अहंकारेषु सर्वेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥ १२.३०८.२४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭੂਤਸਰਗ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਜਾਣ; ਸਾਰੇ ਅਹੰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਜਾਣ।
12.308.25
वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ १२.३०८.२५ ॥
ਵਾਯੂ, ਜੋਤਿ, ਆਕਾਸ਼, ਫਿਰ ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ; ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਵੀ।
12.308.26
एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् ।
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत् ॥ १२.३०८.२६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦਸਾਂ ਦਾ ਵਰਗ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਪੰਜਵੀਂ ਭੌਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਜਾਣ।
12.308.27
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२.३०८.२७ ॥
ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨੱਕ; ਬੋਲੀ, ਦੋ ਹੱਥ, ਦੋ ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵੀ।
12.308.28
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।
संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ॥ १२.३०८.२८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬੁੱਧੀ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਇੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
12.308.29
एषा तत्त्वचतुर्विशत्सर्वाकृतिषु वर्तते ।
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३०८.२९ ॥
ਇਹ ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.308.30
एतद्देहं समाख्यानं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु ।
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ॥ १२.३०८.३० ॥
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਦੇਹ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।
12.308.31
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे ।
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥ १२.३०८.३१ ॥
ਯਕਸ਼, ਭੂਤ, ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਮਹਾਸਰਪਾਂ ਸਹਿਤ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਸਹਿਤ, ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਂ ਸਹਿਤ।
12.308.32
सदंशकीटमशक्रे सपूतिकृमिमूषिके ।
शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे ॥ १२.३०८.३२ ॥
ਡੰਗ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਸਹਿਤ, ਸੜੇ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਸਹਿਤ, ਕੁੱਤੇ ਵਿੱਚ, ਚਾਂਡਾਲ ਕੁੱਤੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਵਿੱਚ, ਚਾਂਡਾਲ ਸਹਿਤ, ਪੁਲਕਸ ਸਹਿਤ।
12.308.33
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह ।
यच्च मूर्तिमयं किचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३०८.३३ ॥
ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਖੋਤੇ, ਸ਼ੇਰ ਵਿੱਚ, ਬਘਿਆੜ ਸਹਿਤ, ਅਤੇ ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੈ ਉਹ ਸਰਵਤ੍ਰ ਇਹਦਾ ਹੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।
12.308.34
जले भुवि तथाऽऽकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः ।
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३०८.३४ ॥
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ। ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.308.35
कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम् ।
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.३५ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਇਹ ਸਾਰਾ, ਇਤਨਾ ਹੀ, ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਸ਼ਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦਿਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਕਸ਼ਰ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.308.36
एतद्धि क्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् ।
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम् ॥ १२.३०८.३६ ॥
ਇਹੀ 'ਕਸ਼ਰ' ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ ਕਸ਼ਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਸਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ।
12.308.37
महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् ।
कथितं ते महाराजन्यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.३७ ॥
ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਹਿਲਜਾਤ ਇਹ ਕ੍ਸ਼ਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।
12.308.38
पञ्चर्विशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञितः ।
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३०८.३८ ॥
ਪੱਚੀਵਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੱਤਵਹੀਣ ਹੈ, ਤੱਤਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸਨੂੰ 'ਤੱਤਵ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.308.39
यन्मर्त्यमसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति ।
चतुर्विशतिमोऽव्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ॥ १२.३०८.३९ ॥
ਜਿਸ ਮਰਤ ਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਰਚਿਆ, ਉਹੀ ਉਸ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਚੌਵੀਵਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਮੂਰਤ।
12.308.40
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वात्मावतिष्ठते ।
चेतयंश्चेतनान्नित्यं सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १२.३०८.४० ॥
ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਿਆ ਹੈ। ਚੇਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਚੇਤਨ ਕਰਦਾ, ਸਰਬ-ਮੂਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਅਮੂਰਤ ਹੈ।
12.308.41
सर्वप्रत्ययधर्मिण्यां स सर्गः प्रत्ययात्मकः ।
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञिते ॥ १२.३०८.४१ ॥
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਤਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤੀਤ ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਾ ਗੋਚਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ ਗੁਣ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
12.308.42
एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः ।
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ १२.३०८.४२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਜਾਣੂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਮੂਰਖ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
12.308.43
तमः सत्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु ।
लीयते प्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ॥ १२.३०८.४३ ॥
ਤਮਸ, ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ।
12.308.44
सहवासनिवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते ।
योऽहं सोहमिति ह्युक्त्वा गुणानेवानुवर्तते ॥ १२.३०८.४४ ॥
ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਣ ਅਤੇ ਠਹਿਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੋ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਮੈਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ' ਸਮਝਦਾ ਹੈ; 'ਜੋ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਉਹ ਹੈ' ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
12.308.45
तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते ।
रजसा राजसांश्चैव सात्विकान्सत्वसंश्रयात् ॥ १२.३०८.४५ ॥
ਤਮਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਭਾਵ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਜਸ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਭਾਵ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ।
12.308.46
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु ।
सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै ॥ १२.३०८.४६ ॥
ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲਾ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਰੂਪ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਹਨ।
12.308.47
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुपानथ ।
सात्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥ १२.३०८.४७ ॥
ਤਾਮਸੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਸੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਸੁਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.308.48
निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ।
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ॥ १२.३०८.४८ ॥
ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਨਾਲ ਤਿਰਛੀ ਜੂਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ।
12.308.49
एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः ।
पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते ॥ १२.३०८.४९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੀਸ਼ੀ ਲੋਕ ਅਵਿਅਕਤ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਕ੍ਸ਼ਰ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।