మహాభారతం · అధ్యాయం 12.308
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.308.1
किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः ।
किंच तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.१ ॥
అక్షరమని చెప్పబడినది ఏది, దాని నుండి మళ్లీ తిరిగి రావడం లేదు? క్షరమని చెప్పబడినది ఏది, దాని నుండి మళ్లీ తిరిగి వస్తారు?
12.308.2
अक्षरधरयोर्व्यक्तिं पृच्छाम्यरिनिषूदन ।
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ॥ १२.३०८.२ ॥
శత్రునాశకా, అక్షరం మరియు దాని ధారకుని స్వభావాన్ని యథార్థంగా తెలుసుకోవడానికి అడుగుతున్నాను. మహాబాహూ, కురునందనా.
12.308.3
त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ॥ १२.३०८.३ ॥
నీవు జ్ఞాననిధివని వేదపారగులైన బ్రాహ్మణులు, మహాభాగులైన ఋషులు, యతులు, మహాత్ములు అంటారు.
12.308.4
शेषमत्यं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे ।
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ॥ १२.३०८.४ ॥
భగవంతుడైన సూర్యుడు దక్షిణాయనంలో తిరిగినప్పుడు నీ రోజులు కొద్దిగానే మిగులుతాయి; అప్పుడు నీవు పరమ గతిని చేరుకుంటావు.
12.308.5
त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् ।
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानदीपेन दीप्यसे ॥ १२.३०८.५ ॥
నీవు వెళ్లిపోతే శ్రేయస్సును ఎక్కడి నుండి వింటాం? నీవు కురువంశ దీపం, జ్ఞానదీపంతో ప్రకాశిస్తావు.
12.308.6
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह ।
न तृष्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम् ॥ १२.३०८.६ ॥
ఇదే నేను నీ నుండి వినాలనుకుంటున్నాను, కురుకులోద్వహా. రాజేంద్రా, ఇలాంటి అమృతాన్ని వింటూ కూడా ఇక్కడ నేను తృప్తి పొందడం లేదు.
12.308.7
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥ १२.३०८.७ ॥
ఇక్కడ నేను నీకు ఒక పురాతన ఇతిహాసాన్ని — వసిష్ఠుడు మరియు కరాలజనకుడి సంభాషణను — వివరిస్తాను.
12.308.8
वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् ।
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥ १२.३०८.८ ॥
సూర్యునిలా ప్రకాశించే, ఋషులలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుడు ఆసీనుడై ఉండగా, రాజు జనకుడు పరమ శ్రేయస్కరమైన జ్ఞానాన్ని గురించి ప్రశ్నించాడు.
12.308.9
परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् ।
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ १२.३०८.९ ॥
పరమాధ్యాత్మంలో నిపుణుడు, ఆత్మగతిలో నిశ్చయమైన మైత్రావరుణి (వసిష్ఠుడు) ఆసీనుడై ఉండగా, చేతులు జోడించి నమస్కరించి (జనకుడు అడిగాడు).
12.308.10
स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्वणम् ।
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥ १२.३०८.१० ॥
స్పష్టమైన అక్షరాలతో, వినయంగా, మధురంగా, కఠినత్వం లేకుండా, పూర్వం రాజు కరాలజనకుడు ఋషిశ్రేష్ఠుడిని ప్రశ్నించాడు.
12.308.11
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् ।
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १२.३०८.११ ॥
భగవంతుడా! పరమమైన, సనాతనమైన బ్రహ్మాన్ని వినాలని కోరుతున్నాను; దానిని పొంది జ్ఞానులు మళ్లీ తిరిగిరారు.
12.308.12
यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् ।
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम् ॥ १२.३०८.१२ ॥
"క్షరం" అని చెప్పబడిన దానిలో ఈ జగత్తు క్షీణిస్తుంది; "అక్షరం" అని చెప్పబడినది శివమూ, క్షేమ్యమూ, రోగరహితమూ.
12.308.13
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् ।
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ॥ १२.३०८.१३ ॥
భూపాలా, ఈ జగత్తు ఏ విధంగా క్షీణిస్తుందో, పూర్వం చేత క్షీణించనిది ఏదో, అది ఎంత కాలం ఉంటుందో విను.
12.308.14
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् ।
दशकल्पशतावृत्तमहस्तद्ब्राह्ममुच्यते ॥ १२.३०८.१४ ॥
పన్నెండు వేల సంవత్సరాలను యుగమని, నాలుగు యుగాలను కల్పమని తెలుసుకో; వేయి కల్పాలను పది సార్లు తిప్పితే అది బ్రహ్మ దినమని చెప్పబడుతుంది.
12.308.15
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ।
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम् ॥ १२.३०८.१५ ॥
రాజా, అంతే పొడవైన రాత్రి ఉంటుంది; దాని చివర అతడు మళ్ళీ మేల్కొని, అనంత కర్మలు కలిగిన మహా ఆదిజాత జీవిని సృష్టిస్తాడు.
12.308.16
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवम् ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् ॥ १२.३०८.१६ ॥
రూపం కలవాడు, అయినా ఆత్మ అరూపమైనవాడు; అతడు విశ్వం, శంభుడు, స్వయంభువు; అణిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి కలిగిన ఈశానుడు, అవ్యయ జ్యోతి.
12.308.17
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १२.३०८.१७ ॥
అతని చేతులు, కాళ్ళు సర్వత్ర ఉన్నాయి; కళ్ళు, తలలు, ముఖాలు సర్వత్ర ఉన్నాయి; అతడు సర్వత్ర శ్రవణం కలవాడు, లోకంలో అన్నిటినీ ఆవరించి నిలిచి ఉన్నాడు.
12.308.18
हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः ।
महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यजः ॥ १२.३०८.१८ ॥
ఈ భగవానుడు హిరణ్యగర్భుడు అని, బుద్ధి అని స్మరించబడ్డాడు; యోగాలలో 'మహాన్' అని, 'విరించి' అని కూడా పిలవబడతాడు; అతడు అజుడు.
12.308.19
साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः ।
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.१९ ॥
సాంఖ్య శాస్త్రంలో ఆయన అనేక నామాలతో పఠించబడతాడు; బహురూపాత్మకుడు, విచిత్ర రూపుడు, విశ్వాత్మ, 'ఏకాక్షరుడు' అని స్మరించబడతాడు.
12.308.20
वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना ।
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ॥ १२.३०८.२० ॥
తన ఆత్మచే మూడు లోకాలను ఆవరించి అనేక ఆత్మలుగా చేసినవాడు; అలాగే బహురూపత్వం వల్ల 'విశ్వరూపుడు' అని స్మరించబడతాడు.
12.308.21
एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ।
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिरंकृतम् ॥ १२.३०८.२१ ॥
ఈ మహాతేజస్వి ప్రజాపతి వికారం పొంది తనను తానే తనతో సృజిస్తాడు — అహంకారాన్ని, గుర్తింపబడిన దానిని.
12.308.22
अव्यक्ताद्व्यक्तमापन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् ।
महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च ॥ १२.३०८.२२ ॥
అవ్యక్తం నుండి వ్యక్తమై ఉద్భవించినదాన్ని విద్యాసర్గం అంటారు; మహత్తును, అహంకారాన్ని కూడా, అవిద్యాసర్గం అని కూడా అదే.
12.308.23
अपरश्च परश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः ।
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ॥ १२.३०८.२३ ॥
అపరము, పరము రెండూ ఒకే మూలం నుండి ఉద్భవించాయి; ఈ విధంగా విద్య, అవిద్య అని శ్రుతి శాస్త్రార్థ చింతకులచే ప్రసిద్ధమైనవి.
12.308.24
भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव ।
अहंकारेषु सर्वेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥ १२.३०८.२४ ॥
ఓ రాజా! అహంకారం నుండి కలిగిన భూతసర్గాన్ని మూడవదిగా తెలుసుకో; అన్ని అహంకారాలలో నాల్గవదాన్ని వికృతంగా తెలుసుకో.
12.308.25
वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ १२.३०८.२५ ॥
వాయువు, జ్యోతి, ఆకాశం, తరువాత జలం, అలాగే భూమి; శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం కూడా.
12.308.26
एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् ।
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत् ॥ १२.३०८.२६ ॥
ఈ విధంగా ఒకేసారి ఉద్భవించిన పది వర్గం నిస్సందేహంగా ఉంది. ఓ రాజేంద్రా, ఐదవదైన భౌతిక సృష్టిని ప్రయోజనవంతమైనదిగా తెలుసుకో.
12.308.27
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२.३०८.२७ ॥
చెవి, చర్మం, రెండు కళ్లు, నాలుక, ఐదవదైన ముక్కు; వాక్కు, రెండు చేతులు, రెండు కాళ్లు, గుద్యం, జననేంద్రియం కూడా.
12.308.28
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।
संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ॥ १२.३०८.२८ ॥
ఓ రాజా, ఈ జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలు కూడా మనస్సుతో కలిసి ఇక్కడ ఒకేసారి పుట్టాయి.
12.308.29
एषा तत्त्वचतुर्विशत्सर्वाकृतिषु वर्तते ।
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३०८.२९ ॥
ఈ ఇరవైనాలుగు తత్త్వాలు సమస్త రూపాలలో ఉన్నాయి. దీనిని తెలుసుకుని తత్త్వదర్శులైన బ్రాహ్మణులు శోకించరు.
12.308.30
एतद्देहं समाख्यानं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु ।
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ॥ १२.३०८.३० ॥
ఓ నరశ్రేష్ఠా, ముల్లోకాలలో, సమస్త దేహధారులలో, దేవతలు, మానవులు, దానవుల మధ్య కూడా ఈ దేహ వివరణ తెలుసుకోదగినది.
12.308.31
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे ।
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥ १२.३०८.३१ ॥
యక్షులు, భూతాలు, గంధర్వులు, కిన్నరులు, మహాసర్పాలతో కూడి, చారణులు, పిశాచులతో కూడి, దేవతలు, ఋషులు, రాక్షసులతో కూడి.
12.308.32
सदंशकीटमशक्रे सपूतिकृमिमूषिके ।
शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे ॥ १२.३०८.३२ ॥
దోమలు, కీటకాలు, ఈగలతో కూడి, కుళ్ళిన పురుగులు, ఎలుకతో కూడి, కుక్కలో, చండాల కుక్కలో, జింకలో, చండాలునితో కూడి, పుల్కసునితో కూడి.
12.308.33
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह ।
यच्च मूर्तिमयं किचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ॥ १२.३०८.३३ ॥
ఏనుగు, గుర్రం, గాడిద, పులిలో, తోడేలుతో కూడి, ఆవులో కూడా; రూపం కలిగిన ఏదైనా ప్రతిచోటా దీనికి ఉదాహరణమే.
12.308.34
जले भुवि तथाऽऽकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः ।
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३०८.३४ ॥
నీటిలో, భూమిపై, ఆకాశంలో, వేరే చోట కాదు అనేది నిశ్చయం. దేహధారులకు స్థానం ఉంది అని ఈ విధంగా మేము విన్నాము.
12.308.35
कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम् ।
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥ १२.३०८.३५ ॥
తాతా, ఇంత మొత్తం, వ్యక్తం అని పిలువబడేది క్షీణిస్తుంది. ప్రతిరోజూ ప్రాణుల ఆత్మ; అందుచేత అది 'క్షరం' అని స్మరించబడుతుంది.
12.308.36
एतद्धि क्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् ।
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम् ॥ १२.३०८.३६ ॥
ఇదే క్షరం అని చెప్పబడింది, ఈ ప్రపంచం క్షీణించినట్లు. ప్రపంచాన్ని మోహస్వరూపమని అంటారు; అవ్యక్తాన్ని వ్యక్తం అనే పేరుతో పిలుస్తారు.
12.308.37
महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् ।
कथितं ते महाराजन्यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ १२.३०८.३७ ॥
మహత్తు, నిత్యంగా అగ్రజుడైనది ఇది క్షరానికి ఉదాహరణ. మహారాజా, ఇది నీకు చెప్పబడింది; ఇది మళ్లీ తిరిగిరాదు కాబట్టి.
12.308.38
पञ्चर्विशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञितः ।
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३०८.३८ ॥
ఇరవై ఐదవ విష్ణువు తత్త్వరహితుడు; తత్త్వం అని పేరుపొందినవాడు. తత్త్వాలను ఆశ్రయించుటచేత జ్ఞానులు దీనిని 'తత్త్వం' అంటారు.
12.308.39
यन्मर्त्यमसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति ।
चतुर्विशतिमोऽव्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ॥ १२.३०८.३९ ॥
మర్త్యమైన వ్యక్తాన్ని అతడు సృష్టించాడు; ఆ ఆ రూపంలో అది నిలిచి ఉంటుంది. ఇరవై నాలుగవది అవ్యక్తం; ఇరవై ఐదవది రూపరహితం.
12.308.40
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वात्मावतिष्ठते ।
चेतयंश्चेतनान्नित्यं सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १२.३०८.४० ॥
అదే ఆత్మ అన్ని రూపాల హృదయంలో నిలిచి ఉంటుంది. చేతనులను ఎల్లప్పుడూ చైతన్యవంతం చేస్తూ, సర్వరూపమైనా రూపరహితంగా ఉంటుంది.
12.308.41
सर्वप्रत्ययधर्मिण्यां स सर्गः प्रत्ययात्मकः ।
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञिते ॥ १२.३०८.४१ ॥
అన్ని ప్రత్యయాల ధర్మం కలిగిన ఆ సృష్టి, ప్రత్యయస్వరూపంగా, ఎల్లప్పుడూ గోచరంలో ఉంటుంది. నిర్గుణుడు గుణమనే పేరుగల దానిలో ఉంటాడు.
12.308.42
एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः ।
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ १२.३०८.४२ ॥
ఈ విధంగా ఈ మహాత్ముడు, సృష్టిప్రళయాలను ఎరిగినవాడు, ప్రకృతిని వికారం చేస్తూ ఉన్నా, బుద్ధిహీనుడై దానితో తనను అభిన్నంగా భావిస్తాడు.
12.308.43
तमः सत्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु ।
लीयते प्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ॥ १२.३०८.४३ ॥
తమస్, సత్త్వ, రజస్ గుణాలతో కూడినవాడు ఇక్కడ ఆయా యోనులలో లీనమవుతాడు; విషయాలపై మేల్కొనటం వలన, అజ్ఞానులను సేవించటం వలన.
12.308.44
सहवासनिवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते ।
योऽहं सोहमिति ह्युक्त्वा गुणानेवानुवर्तते ॥ १२.३०८.४४ ॥
కలిసి ఉండటాన్ని, నివసించటాన్నే తన ఆత్మగా భావించేవాడు 'నేను వేరు కాదు' అని తలుస్తాడు; 'నేనెవరో అతడే నేను' అని చెప్పి గుణాలనే అనుసరిస్తాడు.
12.308.45
तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते ।
रजसा राजसांश्चैव सात्विकान्सत्वसंश्रयात् ॥ १२.३०८.४५ ॥
తమస్సు వలన అతడు వివిధ తామస భావాలను పొందుతాడు; రజస్సు వలన రాజస భావాలను, సత్త్వాన్ని ఆశ్రయించటం వలన సాత్త్విక భావాలను.
12.308.46
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु ।
सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै ॥ १२.३०८.४६ ॥
తెలుపు, ఎరుపు, నలుపు — ఇవే మూడు రూపాలు. ఇక్కడ ఉన్న ప్రకృతి రూపాలన్నీ ఇవే.
12.308.47
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुपानथ ।
सात्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥ १२.३०८.४७ ॥
తామసులు నరకానికి వెళ్తారు; రాజసులు మానవ జన్మకు; సాత్త్వికులు సుఖభాగులై దేవలోకానికి వెళ్తారు.
12.308.48
निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ।
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ॥ १२.३०८.४८ ॥
కేవలం పాపంతో తిర్యగ్యోనిని పొందుతాడు; పుణ్యపాపాలు కలిసి మానవజన్మను, ఒక్క పుణ్యంతో దేవతలను పొందుతాడు.
12.308.49
एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः ।
पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते ॥ १२.३०८.४९ ॥
ఈ విధంగా జ్ఞానులు అవ్యక్తాన్ని విషయంగా కలిగిన క్షరాన్ని పేర్కొంటారు; ఇది ఇరవై ఐదవ తత్త్వం, జ్ఞానంవల్లనే ప్రవర్తిస్తుంది.