Mahābhārata · Adhyāya 12.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.31.1
तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम् ।
तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १२.३१.१ ॥
Seeing King Yudhiṣṭhira sitting silent and grieving, the ascetic Kṛṣṇa Dvaipāyana, who knows the true nature of dharma, spoke.
12.31.2
प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन ।
धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मोऽनुवर्त्यताम् ॥ १२.३१.२ ॥
O lotus-eyed one, protecting the subjects is the dharma of kings. Dharma is the measure of the world; let dharma always be followed.
12.31.3
अनुतिष्ठस्व तद्राजन्पितृपैतामहं पदम् ।
ब्राह्मणेषु तु यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः ॥ १२.३१.३ ॥
O king, follow the path of your fathers and grandfathers. The dharma that belongs to the brahmins is eternal and established by the Vedas.
12.31.4
तत्प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ ।
तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता ॥ १२.३१.४ ॥
O bull of the Bharatas, that is the eternal authority among authorities. The kshatriya is the protector of that entire dharma.
12.31.5
तथा यः प्रतिहन्त्यस्य शासनं विषये नरः ।
स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः ॥ १२.३१.५ ॥
Likewise, the man in the realm who defies its command disrupts the order of the world, and he must be restrained by force of arms.
12.31.6
प्रमाणमप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशं गतः ।
भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वाऽथ कश्चन ॥ १२.३१.६ ॥
Whoever, overcome by delusion, makes the authority into a non-authority—whether he be a servant, a son, or any ascetic—
12.31.7
पापान्सर्वैरुपायैस्तान्नियच्छेच्छातयीत वा ।
अतोऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्विषम् ॥ १२.३१.७ ॥
He should restrain the wicked by every means, or have them slain. A king who acts otherwise incurs guilt.
12.31.8
धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत्स धर्महा ।
ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः ॥ १२.३१.८ ॥
He who does not protect dharma while it is being destroyed is a destroyer of dharma. You have slain the destroyers of dharma, together with their followers.
12.31.9
स्वधर्मे वर्तमानस्त्वं किंनु शोचसि पाण्डव ।
राजा हि हन्याद्दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मतः ॥ १२.३१.९ ॥
Pāṇḍava, you abide in your own dharma; why then do you grieve? A king may slay and may give; he should protect his subjects in accordance with dharma.
12.31.10
न तेऽतिशङ्के वचनं यद्ब्रवीषि तपोधन ।
अपरोक्षो हि ते धर्मः सर्वधर्मविदां वर ॥ १२.३१.१० ॥
O treasure of austerity, I do not doubt the words you speak. O best among all knowers of dharma, dharma is manifest to you.
12.31.11
मया त्ववध्या बहवो घातिता राज्यकारणात् ।
तानि कर्माणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च पचन्ति च ॥ १२.३१.११ ॥
Yet for the sake of the kingdom I have caused many who should not be slain to be killed. Those deeds, O brahmin, burn me and torment me.
12.31.12
ईश्वरो वा भवेत्कर्ता पुरुषो वाऽपि भारत ।
हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम् ॥ १२.३१.१२ ॥
O descendant of Bharata, whether the doer be a god or a man, or whether in the world things happen by force, or whether the fruit is held to arise from action.
12.31.13
ईश्वरेण नियुक्तो हि साध्वसाधु च भारत ।
कुरुते पुरुषः कर्म फलमीश्वरगामि तत् ॥ १२.३१.१३ ॥
O Bhārata, appointed by the Lord, a man performs good or bad action, and its fruit goes to the Lord.
12.31.14
यथाहि पुरुषश्छिन्द्याद्वृक्षं परशुना वने ।
छेत्तुरेव भवेत्पापं परशोर्न कथंचन ॥ १२.३१.१४ ॥
As a man cuts a tree in the forest with an axe, the sin belongs only to the cutter, never in any way to the axe.
12.31.15
अथवा तदुपादानात्प्राप्नुयात्कर्मणः फलम् ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२.३१.१५ ॥
Or if the fruit of the action were obtained from taking it up, then the sin done by stick or weapon would not be found in the man.
12.31.16
न चैतदिष्टं कौन्तेय यदन्येन कृतं फलम् ।
प्राप्नुयादिति तस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय ॥ १२.३१.१६ ॥
O son of Kuntī, it is not desirable that the fruit of an action done by another should be obtained by someone else; therefore place it in the Lord.
12.31.17
अथापि पुरुषः कर्ता कर्मणोः शुभपापयोः ।
न परो विद्यते तस्मादेवमप्यशुभं कुतः ॥ १२.३१.१७ ॥
Yet the man alone is the doer of good and bad actions; no other is found apart from him. Then how could evil come from another?
12.31.18
न हि कश्चित्क्वचिद्राजन्दिष्टं प्रतिनिवर्तते ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२.३१.१८ ॥
O king, no one anywhere can turn back what is destined; the sin done by stick or weapon is not found in the man.
12.31.19
यदि वा मन्यसे राजन्हतमेकं प्रतिष्ठितम् ।
एवमप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति ॥ १२.३१.१९ ॥
O king, even if you think that one steadfast man was slain, such an inauspicious deed neither has happened nor will happen.
12.31.20
अथाभिपत्तिर्लोकस्य कर्तव्या पुण्यपापयोः ।
अभिपन्नमिदं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम् ॥ १२.३१.२० ॥
Then the world must render a judgment on merit and sin. In this world, this is the raised rod of punishment wielded by kings.
12.31.21
तथापि लोके कर्माणि समावर्तन्ति भारत ।
शुभाशुभफलं चैते प्राप्नुवन्तीति मे मतिः ॥ १२.३१.२१ ॥
Nevertheless, O Bhārata, deeds in the world keep returning, and these obtain the fruits of good and evil — such is my view.
12.31.22
एवं पश्य शुभादेशं कर्मणस्तत्फलं ध्रुवम् ।
त्यज त्वं राजशार्दूल मैवं शोके मनः कृथा ॥ १२.३१.२२ ॥
See it thus: the auspicious instruction of action and its fruit are certain. Abandon this, O tiger among kings; do not fix your mind on grief in this way.
12.31.23
स्वधर्मे वर्तमानस्य सापवादेऽपि भारत ।
एवमात्मपरित्यागस्तव राजन्न शोभनः ॥ १२.३१.२३ ॥
O Bhārata, for one who abides in his own duty, even though there be blame — thus to abandon yourself, O king, is not fitting for you.
12.31.24
विहितानि हि कौन्तेय प्रायश्चित्तानि कर्मणाम् ।
शरीरवांस्तानि कुर्यादशरीरः पराभवेत् ॥ १२.३१.२४ ॥
Indeed, O son of Kuntī, expiations for deeds have been prescribed. One who has a body should perform them; one who is bodiless will be overcome.
12.31.25
तद्राजञ्जीवमानस्त्वं प्रायश्चित्तं करिष्यसि ।
प्रायश्चित्तमकृत्वा तु प्रेत्य तप्ताऽसि भारत ॥ १२.३१.२५ ॥
Therefore, O king, while you are alive you will perform penance. But one who has not performed penance is tormented after death, O Bhārata.
12.31.26
हताः पुत्राश्च पौत्राश्च भ्रातरः पितरस्तथा ।
श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाश्च पितामहाः ॥ १२.३१.२६ ॥
Sons, grandsons, brothers, fathers, fathers-in-law, teachers, maternal uncles and grandfathers have been slain.
12.31.27
क्षत्रियाश्च महात्मानः संबन्धिसुहृदस्तथा ।
वयस्या भागिनेयाश्च ज्ञातयश्च पितामह ॥ १२.३१.२७ ॥
Warriors, noble-souled ones, relatives and friends, companions, sister's sons and kinsmen as well, O grandfather.
12.31.28
बहवश्च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः ।
घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह ॥ १२.३१.२८ ॥
Many lords of men, gathered from many lands, were slain by me alone, greedy for the kingdom, O grandfather.
12.31.29
तांस्तादृशानहं हत्वा धर्मनित्यान्महीक्षितः ।
असकृत्सोमपान्वीरान्क्रिं प्राप्स्यामि तपोधन ॥ १२.३१.२९ ॥
Having slain such heroic kings, ever devoted to dharma, who drank the soma again and again, what shall I obtain, O treasure of austerity?
12.31.30
दह्याम्यनिशमद्यापि चिन्तयानः पुन पुनः ।
हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम् ॥ १२.३१.३० ॥
Even now I burn constantly, brooding again and again that this earth has been bereft of those glorious lion-like lords of men.
12.31.31
दृष्ट्वा ज्ञातिवधं घोरं हतांश्च शतशः परान् ।
कोटिशश्च नरानन्यान्परितप्ये पितामह ॥ १२.३१.३१ ॥
Having seen the dreadful slaughter of kinsmen and hundreds of enemies and tens of millions of other men slain, I am tormented, grandsire.
12.31.32
का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाऽद्य भविष्यति ।
विहीनानां तु तनयैः पतिभिर्भ्रातृभिस्तथा ॥ १२.३१.३२ ॥
What, now, will be the condition of those excellent women, bereft of sons, husbands and brothers?
12.31.33
अस्मानन्तकरान्घोरान्पाण्डवान्वृष्णिसंहतान् ।
आक्रोशन्त्यः कृशा दीनाः प्रपतिष्यन्ति भूतले ॥ १२.३१.३३ ॥
Those emaciated, wretched women, cursing us, the dreadful Pāṇḍavas, bringers of death, joined with the Vṛṣṇis, will fall to the ground.
12.31.34
अपश्यन्त्यः पितॄन्भ्रातॄन्पतीन्पुत्रांश्च योषितः ।
त्यक्त्वा प्राणान्स्त्रियः सर्वागमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥ १२.३१.३४ ॥
All the women, not seeing their fathers, brothers, husbands and sons, will give up their lives and go to the abode of Yama.
12.31.35
वत्सलत्वाद्द्विजश्रेष्ठ तत्र ये नास्ति संसयः ।
व्यक्तं सौक्ष्म्याच्च धर्मस्य प्राप्स्यामः स्त्रीवधं वयम् ॥ १२.३१.३५ ॥
O best of the twice-born, out of tenderness, there is no doubt in this; and clearly, through the subtlety of dharma, we shall incur the sin of killing women.
12.31.36
ते वयं सुहृदो हत्वा कृत्वा पापमनन्तकम् ।
नकरे निपतिष्यामो ह्यधः शिरस एव ह ॥ १२.३१.३६ ॥
Having slain our friends and committed endless sin, we shall surely fall headlong into hell.
12.31.37
शरीराणि विमोक्ष्यामस्तपसोग्रेण सत्तम ।
आश्रमाणां विशेषं त्वमथाचक्ष्व पितामह ॥ १२.३१.३७ ॥
O best of the good, by fierce austerity we shall give up our bodies. Now, grandsire, tell us the particular distinctions of the life-stages.