महाभारत · अध्याय 12.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.31.1
तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम् ।
तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १२.३१.१ ॥
मौन होऊन शोक करणाऱ्या राजा युधिष्ठिराला तपस्वी, धर्मतत्त्वज्ञ कृष्णद्वैपायन म्हणाले.
12.31.2
प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन ।
धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मोऽनुवर्त्यताम् ॥ १२.३१.२ ॥
हे कमलनयना, प्रजेचे पालन करणे हाच राजांचा धर्म आहे. धर्म हेच जगाचे प्रमाण आहे; धर्माचेच नित्य पालन करावे.
12.31.3
अनुतिष्ठस्व तद्राजन्पितृपैतामहं पदम् ।
ब्राह्मणेषु तु यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः ॥ १२.३१.३ ॥
हे राजा, तुझ्या पितरांनी आणि पितामहांनी चाललेल्या त्या मार्गाचे अनुसरण कर. ब्राह्मणांमधील जो धर्म आहे तो नित्य असून वेदांनी निश्चित केलेला आहे.
12.31.4
तत्प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ ।
तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता ॥ १२.३१.४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तेच प्रमाणांचे शाश्वत प्रमाण आहे. त्या संपूर्ण धर्माचे रक्षण क्षत्रिय करतो.
12.31.5
तथा यः प्रतिहन्त्यस्य शासनं विषये नरः ।
स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः ॥ १२.३१.५ ॥
त्याचप्रमाणे आपल्या राज्यात जो माणूस तिच्या आज्ञेला विरोध करतो, तो लोकव्यवहाराचा विघातक आहे; त्याला बाहुबलाने रोखले पाहिजे.
12.31.6
प्रमाणमप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशं गतः ।
भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वाऽथ कश्चन ॥ १२.३१.६ ॥
मोहाच्या अधीन होऊन जो प्रमाणाला अप्रमाण करतो—तो सेवक असो, पुत्र असो, किंवा कोणी तपस्वी असो—
12.31.7
पापान्सर्वैरुपायैस्तान्नियच्छेच्छातयीत वा ।
अतोऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्विषम् ॥ १२.३१.७ ॥
पापी लोकांना सर्व उपायांनी रोखावे किंवा त्यांना मारवावे. याच्या उलट वागणारा राजा निश्चितच पापाला प्राप्त होतो.
12.31.8
धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत्स धर्महा ।
ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः ॥ १२.३१.८ ॥
धर्म नष्ट होत असताना जो त्याचे रक्षण करत नाही, तोच धर्माचा घातक. धर्माचा नाश करणाऱ्यांना तू त्यांच्या अनुयायांसह ठार केले आहेस.
12.31.9
स्वधर्मे वर्तमानस्त्वं किंनु शोचसि पाण्डव ।
राजा हि हन्याद्दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मतः ॥ १२.३१.९ ॥
हे पाण्डवा, तू आपल्या स्वधर्मात स्थित आहेस, मग शोक का करतोस? राजा मारू शकतो आणि दानही देऊ शकतो; धर्मानुसार प्रजेचे रक्षण करावे.
12.31.10
न तेऽतिशङ्के वचनं यद्ब्रवीषि तपोधन ।
अपरोक्षो हि ते धर्मः सर्वधर्मविदां वर ॥ १२.३१.१० ॥
हे तपोधना, तू जे सांगतोस त्यात मला शंका नाही. सर्व धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठा, तुला धर्म प्रत्यक्ष आहे.
12.31.11
मया त्ववध्या बहवो घातिता राज्यकारणात् ।
तानि कर्माणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च पचन्ति च ॥ १२.३१.११ ॥
पण राज्यासाठी मी पुष्कळ अवध्यांना मारवले. हे ब्राह्मणा, ती कर्मे मला जाळतात आणि पोळतात.
12.31.12
ईश्वरो वा भवेत्कर्ता पुरुषो वाऽपि भारत ।
हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम् ॥ १२.३१.१२ ॥
हे भारता, कर्ता ईश्वर असो वा पुरुष असो, किंवा जगात हठाने घडते, अथवा फळ कर्मापासून जन्मलेले मानले गेले आहे.
12.31.13
ईश्वरेण नियुक्तो हि साध्वसाधु च भारत ।
कुरुते पुरुषः कर्म फलमीश्वरगामि तत् ॥ १२.३१.१३ ॥
हे भारता, ईश्वराने नियुक्त केलेला मनुष्य चांगले किंवा वाईट कर्म करतो; त्याचे फळ ईश्वराकडे जाते.
12.31.14
यथाहि पुरुषश्छिन्द्याद्वृक्षं परशुना वने ।
छेत्तुरेव भवेत्पापं परशोर्न कथंचन ॥ १२.३१.१४ ॥
जसा एखादा पुरुष वनात कुऱ्हाडीने झाड तोडतो, तर पाप तोडणाऱ्यालाच लागते, कुऱ्हाडीला नाही.
12.31.15
अथवा तदुपादानात्प्राप्नुयात्कर्मणः फलम् ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२.३१.१५ ॥
किंवा ते (कुऱ्हाड) घेतल्यामुळे कर्माचे फल मिळेल असे मानले, तर दंड किंवा शस्त्राने केलेले पाप पुरुषात नसते.
12.31.16
न चैतदिष्टं कौन्तेय यदन्येन कृतं फलम् ।
प्राप्नुयादिति तस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय ॥ १२.३१.१६ ॥
हे कौंतेया, दुसऱ्याने केलेल्या कर्माचे फल दुसऱ्याला मिळावे हे इष्ट नाही; म्हणून ते ईश्वरार्पण कर.
12.31.17
अथापि पुरुषः कर्ता कर्मणोः शुभपापयोः ।
न परो विद्यते तस्मादेवमप्यशुभं कुतः ॥ १२.३१.१७ ॥
तरीही पुरुषच शुभ आणि पाप कर्मांचा कर्ता आहे; त्याच्याशिवाय दुसरा कोणी आढळत नाही. मग अशुभ तरी कसे (दुसऱ्याचे) असेल?
12.31.18
न हि कश्चित्क्वचिद्राजन्दिष्टं प्रतिनिवर्तते ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२.३१.१८ ॥
हे राजा, कोणीही कोठेही प्रारब्ध (दिष्ट) परतवू शकत नाही; दंड किंवा शस्त्राने केलेले पाप पुरुषात नसते.
12.31.19
यदि वा मन्यसे राजन्हतमेकं प्रतिष्ठितम् ।
एवमप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति ॥ १२.३१.१९ ॥
हे राजा, स्थिरपणे उभा असलेला एक माणूस मारला गेला असे तुला वाटत असेल, तरीही असे अशुभ कर्म पूर्वी घडलेले नाही आणि पुढेही घडणार नाही.
12.31.20
अथाभिपत्तिर्लोकस्य कर्तव्या पुण्यपापयोः ।
अभिपन्नमिदं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम् ॥ १२.३१.२० ॥
मग जगाने पुण्य आणि पाप यांचा निर्णय करावा. जगात राजांनी उगारलेली दंडशक्ती हीच ही आहे.
12.31.21
तथापि लोके कर्माणि समावर्तन्ति भारत ।
शुभाशुभफलं चैते प्राप्नुवन्तीति मे मतिः ॥ १२.३१.२१ ॥
तरीही, हे भारता, जगात कर्मे परत परत येतात; ही शुभाशुभ फळे मिळवतात, असे माझे मत आहे.
12.31.22
एवं पश्य शुभादेशं कर्मणस्तत्फलं ध्रुवम् ।
त्यज त्वं राजशार्दूल मैवं शोके मनः कृथा ॥ १२.३१.२२ ॥
असे पाहा — कर्माचा शुभ उपदेश आणि त्याचे फळ निश्चित आहे. हे राजशार्दूला, याचा त्याग कर; असे शोकात मन ठेवू नकोस.
12.31.23
स्वधर्मे वर्तमानस्य सापवादेऽपि भारत ।
एवमात्मपरित्यागस्तव राजन्न शोभनः ॥ १२.३१.२३ ॥
हे भारता, जो आपल्या स्वधर्मात स्थिर आहे, त्याला अपवाद असला तरीही. असा आत्मत्याग, हे राजा, तुला शोभणारा नाही.
12.31.24
विहितानि हि कौन्तेय प्रायश्चित्तानि कर्मणाम् ।
शरीरवांस्तानि कुर्यादशरीरः पराभवेत् ॥ १२.३१.२४ ॥
हे कौन्तेया, कर्मांची प्रायश्चित्ते विहित आहेत. देहधारी असेल त्याने ती करावीत; देहरहित असेल तो पराभूत होवो.
12.31.25
तद्राजञ्जीवमानस्त्वं प्रायश्चित्तं करिष्यसि ।
प्रायश्चित्तमकृत्वा तु प्रेत्य तप्ताऽसि भारत ॥ १२.३१.२५ ॥
म्हणून, हे राजा, जिवंत असतानाच तू प्रायश्चित्त करशील. प्रायश्चित्त न करणारा मृत्यूनंतर संतप्त होतो, हे भारता.
12.31.26
हताः पुत्राश्च पौत्राश्च भ्रातरः पितरस्तथा ।
श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाश्च पितामहाः ॥ १२.३१.२६ ॥
पुत्र, नातू, बंधू, पिता, सासरे, गुरू, मामा आणि आजोबा हे सर्व मारले गेले.
12.31.27
क्षत्रियाश्च महात्मानः संबन्धिसुहृदस्तथा ।
वयस्या भागिनेयाश्च ज्ञातयश्च पितामह ॥ १२.३१.२७ ॥
क्षत्रिय, महात्मे, नातेवाईक व मित्र, सखे, भाचे आणि ज्ञाती, हे पितामह.
12.31.28
बहवश्च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः ।
घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह ॥ १२.३१.२८ ॥
नाना देशांतून एकत्र आलेले अनेक नरेंद्र राज्यलोभी अशा माझ्या एकट्यामुळे मारले गेले, हे पितामह.
12.31.29
तांस्तादृशानहं हत्वा धर्मनित्यान्महीक्षितः ।
असकृत्सोमपान्वीरान्क्रिं प्राप्स्यामि तपोधन ॥ १२.३१.२९ ॥
धर्मनिष्ठ, वारंवार सोमपान करणाऱ्या अशा वीर राजांना मारून मी काय मिळवू, हे तपोधना?
12.31.30
दह्याम्यनिशमद्यापि चिन्तयानः पुन पुनः ।
हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम् ॥ १२.३१.३० ॥
आजही मी सतत जळत आहे, त्या सिंहतुल्य, श्रीमंत राजांमुळे ही पृथ्वी हीन झाली आहे, याचा वारंवार विचार करत.
12.31.31
दृष्ट्वा ज्ञातिवधं घोरं हतांश्च शतशः परान् ।
कोटिशश्च नरानन्यान्परितप्ये पितामह ॥ १२.३१.३१ ॥
नातेवाइकांचा भयंकर वध आणि शेकडो शत्रू व कोट्यवधी इतर माणसे मारलेली पाहून, हे पितामह, मी संतप्त होत आहे.
12.31.32
का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाऽद्य भविष्यति ।
विहीनानां तु तनयैः पतिभिर्भ्रातृभिस्तथा ॥ १२.३१.३२ ॥
पुत्र, पती आणि भाऊ नसलेल्या त्या श्रेष्ठ स्त्रियांची अवस्था आता काय होईल?
12.31.33
अस्मानन्तकरान्घोरान्पाण्डवान्वृष्णिसंहतान् ।
आक्रोशन्त्यः कृशा दीनाः प्रपतिष्यन्ति भूतले ॥ १२.३१.३३ ॥
कृश आणि दीन झालेल्या त्या स्त्रिया, मृत्यू आणणाऱ्या भयंकर पांडवांना आणि वृष्णींशी एकत्र असलेल्या आम्हांला शाप देत जमिनीवर कोसळतील.
12.31.34
अपश्यन्त्यः पितॄन्भ्रातॄन्पतीन्पुत्रांश्च योषितः ।
त्यक्त्वा प्राणान्स्त्रियः सर्वागमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥ १२.३१.३४ ॥
पिता, भाऊ, पती आणि पुत्र न दिसल्याने सर्व स्त्रिया प्राण सोडून यमलोकाला जातील.
12.31.35
वत्सलत्वाद्द्विजश्रेष्ठ तत्र ये नास्ति संसयः ।
व्यक्तं सौक्ष्म्याच्च धर्मस्य प्राप्स्यामः स्त्रीवधं वयम् ॥ १२.३१.३५ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, स्नेहामुळे, यात शंका नाही; धर्माच्या सूक्ष्मतेमुळे आम्हांला स्त्रीवधाचे पाप लागेल हे स्पष्ट आहे.
12.31.36
ते वयं सुहृदो हत्वा कृत्वा पापमनन्तकम् ।
नकरे निपतिष्यामो ह्यधः शिरस एव ह ॥ १२.३१.३६ ॥
मित्रांचा वध करून, अनंत पाप करून आम्ही नरकात डोके खाली करून पडू.
12.31.37
शरीराणि विमोक्ष्यामस्तपसोग्रेण सत्तम ।
आश्रमाणां विशेषं त्वमथाचक्ष्व पितामह ॥ १२.३१.३७ ॥
हे सत्तमा, उग्र तपाने आम्ही देह सोडू. आता, हे पितामहा, आश्रमांचा विशेष भेद तुम्ही सांगा.