મહાભારત · અધ્યાય 12.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.31.1
तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम् ।
तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १२.३१.१ ॥
મૌન બેસીને શોક કરતા રાજા યુધિષ્ઠિરને તપસ્વી, ધર્મતત્ત્વજ્ઞ કૃષ્ણદ્વૈપાયને કહ્યું.
12.31.2
प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन ।
धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मोऽनुवर्त्यताम् ॥ १२.३१.२ ॥
હે કમળનયન, પ્રજાનું પાલન કરવું એ રાજાઓનો ધર્મ છે. ધર્મ જ જગતનું પ્રમાણ છે; ધર્મનું સદા અનુસરણ કરો.
12.31.3
अनुतिष्ठस्व तद्राजन्पितृपैतामहं पदम् ।
ब्राह्मणेषु तु यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः ॥ १२.३१.३ ॥
હે રાજન, તારા પિતા અને પિતામહોએ ચાલેલા માર્ગને અનુસર. બ્રાહ્મણોમાં જે ધર્મ છે તે નિત્ય છે અને વેદોથી નિશ્ચિત છે.
12.31.4
तत्प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ ।
तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता ॥ १२.३१.४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે જ પ્રમાણોનું શાશ્વત પ્રમાણ છે. તે સંપૂર્ણ ધર્મનો રક્ષક ક્ષત્રિય છે.
12.31.5
तथा यः प्रतिहन्त्यस्य शासनं विषये नरः ।
स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः ॥ १२.३१.५ ॥
એ જ રીતે પોતાના રાજ્યમાં જે માણસ તેના આદેશનો વિરોધ કરે છે, તે લોકવ્યવસ્થાનો વિઘાતક છે; તેને બાહુબળથી રોકવો જોઈએ.
12.31.6
प्रमाणमप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशं गतः ।
भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वाऽथ कश्चन ॥ १२.३१.६ ॥
મોહને વશ થઈને જે પ્રમાણને અપ્રમાણ બનાવે—તે સેવક હોય, પુત્ર હોય, કે કોઈ તપસ્વી હોય—
12.31.7
पापान्सर्वैरुपायैस्तान्नियच्छेच्छातयीत वा ।
अतोऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्विषम् ॥ १२.३१.७ ॥
પાપીઓને સર્વ ઉપાયોથી રોકવા, અથવા તેમને મરાવવા. આનાથી વિપરીત વર્તનાર રાજા ખરેખર પાપ પામે છે.
12.31.8
धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत्स धर्महा ।
ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः ॥ १२.३१.८ ॥
ધર્મ નાશ પામતો હોય ત્યારે જે તેનું રક્ષણ ન કરે, તે જ ધર્મહા છે. ધર્મનો નાશ કરનારાઓને તેં તેમના અનુચરો સહિત હણ્યા છે.
12.31.9
स्वधर्मे वर्तमानस्त्वं किंनु शोचसि पाण्डव ।
राजा हि हन्याद्दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मतः ॥ १२.३१.९ ॥
હે પાંડવ, તું સ્વધર્મમાં સ્થિત છે, તો પછી કેમ શોક કરે છે? રાજા હણી શકે અને દાન પણ આપી શકે; ધર્મ પ્રમાણે પ્રજાનું રક્ષણ કરવું.
12.31.10
न तेऽतिशङ्के वचनं यद्ब्रवीषि तपोधन ।
अपरोक्षो हि ते धर्मः सर्वधर्मविदां वर ॥ १२.३१.१० ॥
હે તપોધન, તું જે કહે છે તેમાં મને શંકા નથી. હે સર્વધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, તને ધર્મ પ્રત્યક્ષ છે.
12.31.11
मया त्ववध्या बहवो घातिता राज्यकारणात् ।
तानि कर्माणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च पचन्ति च ॥ १२.३१.११ ॥
પણ રાજ્ય માટે મેં ઘણા અવધ્યોને હણાવ્યા છે. હે બ્રાહ્મણ, તે કર્મો મને બાળે છે અને પીડે છે.
12.31.12
ईश्वरो वा भवेत्कर्ता पुरुषो वाऽपि भारत ।
हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम् ॥ १२.३१.१२ ॥
હે ભારત, કર્તા ઈશ્વર હોય કે પુરુષ હોય, અથવા જગતમાં બળપૂર્વક બનાવ થાય, અથવા ફળ કર્મથી જન્મેલું મનાયું છે.
12.31.13
ईश्वरेण नियुक्तो हि साध्वसाधु च भारत ।
कुरुते पुरुषः कर्म फलमीश्वरगामि तत् ॥ १२.३१.१३ ॥
હે ભારત, ઈશ્વર દ્વારા નિયુક્ત થયેલો મનુષ્ય સારું કે ખરાબ કર્મ કરે છે; તેનું ફળ ઈશ્વર તરફ જાય છે.
12.31.14
यथाहि पुरुषश्छिन्द्याद्वृक्षं परशुना वने ।
छेत्तुरेव भवेत्पापं परशोर्न कथंचन ॥ १२.३१.१४ ॥
જેમ કોઈ પુરુષ વનમાં કુહાડીથી વૃક્ષ કાપે, તો પાપ કાપનારને જ થાય છે, કુહાડીને કોઈ રીતે નહીં.
12.31.15
अथवा तदुपादानात्प्राप्नुयात्कर्मणः फलम् ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२.३१.१५ ॥
અથવા તેને લેવાથી કર્મનું ફળ મળે તો, દંડ કે શસ્ત્રથી થયેલું પાપ પુરુષમાં નથી.
12.31.16
न चैतदिष्टं कौन्तेय यदन्येन कृतं फलम् ।
प्राप्नुयादिति तस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय ॥ १२.३१.१६ ॥
હે કૌંતેય, બીજાએ કરેલા કર્મનું ફળ બીજાને મળે એ ઇષ્ટ નથી; તેથી તે ઈશ્વરમાં મૂકી દે.
12.31.17
अथापि पुरुषः कर्ता कर्मणोः शुभपापयोः ।
न परो विद्यते तस्मादेवमप्यशुभं कुतः ॥ १२.३१.१७ ॥
તોપણ મનુષ્ય જ શુભ અને પાપ કર્મોનો કર્તા છે; તેનાથી ભિન્ન કોઈ બીજો મળતો નથી. તો અશુભ પણ કેવી રીતે (બીજાનું) હોય?
12.31.18
न हि कश्चित्क्वचिद्राजन्दिष्टं प्रतिनिवर्तते ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२.३१.१८ ॥
હે રાજન્, કોઈ પણ ક્યાંય પ્રારબ્ધ (દિષ્ટ) પાછું વાળી શકતું નથી; દંડ કે શસ્ત્રથી થયેલું પાપ પુરુષમાં નથી.
12.31.19
यदि वा मन्यसे राजन्हतमेकं प्रतिष्ठितम् ।
एवमप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति ॥ १२.३१.१९ ॥
હે રાજન, જો તું માને છે કે સ્થિર ઊભેલો એક માણસ માર્યો ગયો, તોપણ આવું અશુભ કર્મ પહેલાં થયું નથી અને થશે નહીં.
12.31.20
अथाभिपत्तिर्लोकस्य कर्तव्या पुण्यपापयोः ।
अभिपन्नमिदं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम् ॥ १२.३१.२० ॥
તો જગતે પુણ્ય અને પાપનો નિર્ણય કરવો જોઈએ. જગતમાં રાજાઓએ ઉગામેલો દંડ એ આ છે.
12.31.21
तथापि लोके कर्माणि समावर्तन्ति भारत ।
शुभाशुभफलं चैते प्राप्नुवन्तीति मे मतिः ॥ १२.३१.२१ ॥
તોપણ, હે ભારત, જગતમાં કર્મો ફરી ફરીને આવે છે; આ શુભ અને અશુભ ફળ પામે છે એવો મારો મત છે.
12.31.22
एवं पश्य शुभादेशं कर्मणस्तत्फलं ध्रुवम् ।
त्यज त्वं राजशार्दूल मैवं शोके मनः कृथा ॥ १२.३१.२२ ॥
આ રીતે જો — કર્મનો શુભ ઉપદેશ અને તેનું ફળ નિશ્ચિત છે. હે રાજશાર્દૂલ, તેને છોડી દે; આ રીતે શોકમાં મન ન લગાવ.
12.31.23
स्वधर्मे वर्तमानस्य सापवादेऽपि भारत ।
एवमात्मपरित्यागस्तव राजन्न शोभनः ॥ १२.३१.२३ ॥
હે ભારત, જે પોતાના સ્વધર્મમાં વર્તે છે, તેને નિંદા હોય તો પણ. આ રીતે આત્મત્યાગ, હે રાજન, તને શોભે નહીં.
12.31.24
विहितानि हि कौन्तेय प्रायश्चित्तानि कर्मणाम् ।
शरीरवांस्तानि कुर्यादशरीरः पराभवेत् ॥ १२.३१.२४ ॥
હે કૌન્તેય, કર્મોનાં પ્રાયશ્ચિત્તો વિહિત છે. દેહધારી તેને કરે; દેહરહિત પરાજિત થાય.
12.31.25
तद्राजञ्जीवमानस्त्वं प्रायश्चित्तं करिष्यसि ।
प्रायश्चित्तमकृत्वा तु प्रेत्य तप्ताऽसि भारत ॥ १२.३१.२५ ॥
તેથી, હે રાજન, તમે જીવતા હશો ત્યારે જ પ્રાયશ્ચિત્ત કરશો. પ્રાયશ્ચિત્ત ન કરનાર મૃત્યુ પછી સંતપ્ત થાય છે, હે ભારત.
12.31.26
हताः पुत्राश्च पौत्राश्च भ्रातरः पितरस्तथा ।
श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाश्च पितामहाः ॥ १२.३१.२६ ॥
પુત્રો, પૌત્રો, ભાઈઓ, પિતાઓ, સસરાઓ, ગુરુઓ, મામાઓ અને દાદાઓ હણાયા.
12.31.27
क्षत्रियाश्च महात्मानः संबन्धिसुहृदस्तथा ।
वयस्या भागिनेयाश्च ज्ञातयश्च पितामह ॥ १२.३१.२७ ॥
ક્ષત્રિયો, મહાત્માઓ, સંબંધીઓ અને મિત્રો, સખાઓ, ભાણેજો અને જ્ઞાતિજનો પણ, હે પિતામહ.
12.31.28
बहवश्च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः ।
घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह ॥ १२.३१.२८ ॥
નાના દેશોમાંથી આવેલા ઘણા મનુષ્યેન્દ્રો રાજ્યલોભી એવા મારા એકલાના કારણે હણાયા, હે પિતામહ.
12.31.29
तांस्तादृशानहं हत्वा धर्मनित्यान्महीक्षितः ।
असकृत्सोमपान्वीरान्क्रिं प्राप्स्यामि तपोधन ॥ १२.३१.२९ ॥
ધર્મનિષ્ઠ, વારંવાર સોમપાન કરનારા એવા વીર રાજાઓને મારીને હું શું પ્રાપ્ત કરીશ, હે તપોધન?
12.31.30
दह्याम्यनिशमद्यापि चिन्तयानः पुन पुनः ।
हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम् ॥ १२.३१.३० ॥
આજે પણ હું સતત બળું છું, એ સિંહસમાન, શ્રીમંત રાજાઓથી આ પૃથ્વી હીન થઈ છે એમ વારંવાર ચિંતવતો.
12.31.31
दृष्ट्वा ज्ञातिवधं घोरं हतांश्च शतशः परान् ।
कोटिशश्च नरानन्यान्परितप्ये पितामह ॥ १२.३१.३१ ॥
સગાંઓનો ભયંકર વધ અને સેંકડો શત્રુઓ તથા કરોડો અન્ય માણસોને હણાયેલા જોઈને, હે પિતામહ, હું સંતપ્ત છું.
12.31.32
का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाऽद्य भविष्यति ।
विहीनानां तु तनयैः पतिभिर्भ्रातृभिस्तथा ॥ १२.३१.३२ ॥
પુત્રો, પતિઓ અને ભાઈઓ વિના રહી ગયેલી તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓની દશા હવે શી થશે?
12.31.33
अस्मानन्तकरान्घोरान्पाण्डवान्वृष्णिसंहतान् ।
आक्रोशन्त्यः कृशा दीनाः प्रपतिष्यन्ति भूतले ॥ १२.३१.३३ ॥
કૃશ અને દીન એ સ્ત્રીઓ, મૃત્યુ લાવનારા ભયંકર પાંડવો અને વૃષ્ણિઓ સાથે જોડાયેલા અમને શાપ આપતી ભૂમિ પર પડી જશે.
12.31.34
अपश्यन्त्यः पितॄन्भ्रातॄन्पतीन्पुत्रांश्च योषितः ।
त्यक्त्वा प्राणान्स्त्रियः सर्वागमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥ १२.३१.३४ ॥
પિતાઓ, ભાઈઓ, પતિઓ અને પુત્રોને ન જોઈને સર્વ સ્ત્રીઓ પ્રાણ ત્યજીને યમલોકે જશે.
12.31.35
वत्सलत्वाद्द्विजश्रेष्ठ तत्र ये नास्ति संसयः ।
व्यक्तं सौक्ष्म्याच्च धर्मस्य प्राप्स्यामः स्त्रीवधं वयम् ॥ १२.३१.३५ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સ્નેહને કારણે, તેમાં શંકા નથી; ધર્મની સૂક્ષ્મતાથી અમને સ્ત્રીવધનું પાપ લાગશે એ સ્પષ્ટ છે.
12.31.36
ते वयं सुहृदो हत्वा कृत्वा पापमनन्तकम् ।
नकरे निपतिष्यामो ह्यधः शिरस एव ह ॥ १२.३१.३६ ॥
મિત્રોને હણીને, અનંત પાપ કરીને અમે નરકમાં માથું નીચે રાખીને પડીશું.
12.31.37
शरीराणि विमोक्ष्यामस्तपसोग्रेण सत्तम ।
आश्रमाणां विशेषं त्वमथाचक्ष्व पितामह ॥ १२.३१.३७ ॥
હે સત્તમ, ઉગ્ર તપથી અમે શરીરોનો ત્યાગ કરીશું. હવે, હે પિતામહ, આશ્રમોનો વિશેષ ભેદ આપ કહો.