મહાભારત · અધ્યાય 12.314
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.314.1
मृगयां विचरन्कश्चिद्विजने जनकात्मजः ।
वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भृगोः ॥ १२.३१४.१ ॥
શિકાર કરતા ફરતા જનકના પુત્રે એક નિર્જન વનમાં ભૃગુવંશના વાહક, વિપ્રશ્રેષ્ઠ એવા એક ઋષિને જોયા.
12.314.2
तमासीनमुपासीनः प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।
पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम् ॥ १२.३१४.२ ॥
બેઠેલા તે મુનિને મસ્તક નમાવીને પ્રણામ કરી, પાસે બેઠેલા વસુમાને તેમની અનુમતિ મેળવી આ પૂછ્યું.
12.314.3
भगवन्किमिदं श्रेयः प्रेत्य चापीह वा भवेत् ।
पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३१४.३ ॥
ભગવન્, અસ્થિર દેહવાળા અને કામને વશ માણસ માટે મૃત્યુ પછી કે અહીં પણ શું શ્રેયસ્કર છે?
12.314.4
सत्कृत्य परिपृष्टः सन्सुमहात्मा महातपाः ।
निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वचः ॥ १२.३१४.४ ॥
આદરપૂર્વક પૂછાયેલા તે મહાત્મા, મહાતપસ્વીએ પછી તેમને આ શ્રેયસ્કર વચન કહ્યું.
12.314.5
मनसः प्रतिकूलानि प्रेत्य चेह नचेच्छसि ।
भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्य यतेन्द्रियः ॥ १२.३१४.५ ॥
મનને પ્રતિકૂળ વસ્તુઓ મૃત્યુ પછી કે અહીં પણ જો તું ન ઇચ્છતો હોય, તો ઇન્દ્રિયો સંયમિત કરીને પ્રાણીઓને પ્રતિકૂળ બાબતોથી પાછો ફર.
12.314.6
धर्मः सदा हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम् ।
धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः ॥ १२.३१४.६ ॥
ધર્મ સદા મનુષ્યોનું હિત કરનાર છે; ધર્મ જ સજ્જનોનો આશ્રય છે. હે તાત, ધર્મથી જ ચરાચર સહિત ત્રણેય લોક પ્રવર્તેલા છે.
12.314.7
स्वादुकामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि ।
मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि ॥ १२.३१४.७ ॥
સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓના કામી, તું કામનાઓથી વૈરાગ્ય કેમ પામતો નથી? હે દુર્બુદ્ધિ, તું મધ જુએ છે, પણ પતનનો ખાડો જોતો નથી.
12.314.8
यथा ज्ञाने परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ।
तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ॥ १२.३१४.८ ॥
જ્ઞાનમાં જેમ પરિચય કરવો જોઈએ, તેના ફળની ઇચ્છા રાખનારે; તેમ ધર્મમાં પણ તેના ફળની ઇચ્છા રાખનારે પરિચય કરવો જોઈએ.
12.314.9
असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम् ।
सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम् ॥ १२.३१४.९ ॥
ધર્મની કામના કરનાર અસાધુ માટે શુદ્ધ કર્મ દુષ્કર છે; પણ ધર્મની કામના કરનાર સાધુ માટે તે કર્મ સરળ હોવા છતાં દુષ્કર છે.
12.314.10
वने ग्राम्यसुखाचारो यथाग्राम्यस्तथैव सः ।
ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा ॥ १२.३१४.१० ॥
વનમાં ગ્રામ્ય સુખનો આચાર કરનાર જેમ ગ્રામવાસી છે, તેમ જ તે; અને ગામમાં વનસુખનો આચાર કરનાર જેમ વનચર છે તેમ.
12.314.11
मनोवाक्कर्मगे धर्मे कुरु श्रद्धां समाहितः ।
निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा संप्रधार्य गुणागुणान् ॥ १२.३१४.११ ॥
મન, વાણી અને કર્મમાં રહેલા ધર્મમાં એકાગ્ર થઈ શ્રદ્ધા રાખ; નિવૃત્તિ હોય કે પ્રવૃત્તિ, ગુણ-અગુણનો સારી રીતે વિચાર કરીને.
12.314.12
नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश्चानसूयता ।
प्रार्थितं ब्राह्मणेभ्यश्च सत्कृतं देशकालयोः ॥ १२.३१४.१२ ॥
સદા સાધુઓને અસૂયા વિના ઘણું દાન આપવું; બ્રાહ્મણો જે માગે તે દેશ-કાળ પ્રમાણે સત્કારપૂર્વક આપવું.
12.314.13
शुभेन विधिना लब्धमर्हाय प्रतिपादयेत् ।
क्रोधमुत्सृज्य दत्त्वाऽथ नानुतप्येन्न कीर्तयेत् ॥ १२.३१४.१३ ॥
શુભ વિધિથી મેળવેલું દ્રવ્ય યોગ્ય પાત્રને આપવું. ક્રોધ છોડીને દાન આપ્યા પછી પસ્તાવો ન કરવો અને તેનું કીર્તન પણ ન કરવું.
12.314.14
अनृशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवागार्जवे स्थितः ।
योनिकर्मविशुद्धश्च पात्रं स्याद्वेदविद्द्विजः ॥ १२.३१४.१४ ॥
દયાળુ, શુચિ, દમનશીલ, સત્યવાદી, સરળતામાં સ્થિર, જન્મ અને કર્મમાં શુદ્ધ, વેદજ્ઞ દ્વિજ જ પાત્ર છે.
12.314.15
संस्कृता चैकपत्नी च जात्या योनिरिहेष्यते ।
ऋग्यजुःसामगो विद्वान्षट्कर्मा पात्रमुच्यते ॥ १२.३१४.१५ ॥
સંસ્કારિત, એકપત્નીવ્રતી, જાતિ અને કુળથી શ્રેષ્ઠ, ઋક્-યજુ-સામનો જ્ઞાતા વિદ્વાન, ષટ્કર્મ કરનાર જ પાત્ર કહેવાય છે.
12.314.16
स एव धर्मः सोऽधर्मस्तं तं प्रति नरं भवेत् ।
पात्राकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च ॥ १२.३१४.१६ ॥
એ જ કર્મ એક માટે ધર્મ અને બીજા માટે અધર્મ થઈ શકે છે. પાત્ર, કર્મવિશેષ, દેશ અને કાળનો વિચાર કરીને જ નિર્ણય કરવો.
12.314.17
लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यात्तु रजः पुमान् ।
बहुयत्नेन च महत्पापनिर्हरणं तथा ॥ १२.३१४.१७ ॥
જેમ માણસ સહેજે શરીર પરથી થોડી ધૂળ લૂછી નાખે છે, તેમ મોટા પાપને દૂર કરવા ઘણા પ્રયત્નની જરૂર પડે છે.
12.314.18
विरिक्तस्य यथा सम्यग्घृतं भवति भेषजम् ।
तथा निर्हृतदोषस्य प्रेत्य धर्मः सुखावहः ॥ १२.३१४.१८ ॥
વિરેચન પછી ઘી જેમ યોગ્ય ઔષધ બને છે, તેમ દોષમુક્ત માણસ માટે ધર્મ મૃત્યુ પછી સુખ આપે છે.
12.314.19
मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभम् ।
अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्वेवावधारय ॥ १२.३१४.१९ ॥
બધા જીવોમાં મનમાં જ શુભ અને અશુભ રહે છે. અશુભથી મનને પાછું ખેંચીને શુભમાં જ સ્થિર કર.
12.314.20
सर्वं सर्वेणा सर्वत्र क्रियमाणं च पूजय ।
स्वधर्मे यत्र रागस्ते कामं धर्मो विधीयताम् ॥ १२.३१४.२० ॥
બધા બધે જે કર્મ કરે છે તે સર્વનો આદર કર. જ્યાં તારો અનુરાગ સ્વધર્મમાં હોય, ત્યાં ઇચ્છાનુસાર ધર્મ નક્કી કર.
12.314.21
अधृतात्मन्धृतौ तिष्ठ दुर्बद्धे बुद्धिमान्भव ।
अप्रशान्तः प्रशाम्य त्वमप्राज्ञः प्राज्ञवच्चर ॥ १२.३१४.२१ ॥
હે અસ્થિરાત્મા, ધૈર્યમાં સ્થિર રહે. હે દુર્બદ્ધ, બુદ્ધિમાન થા. હે અશાંત, તું શાંત થા. હે અજ્ઞ, પ્રાજ્ઞની જેમ આચરણ કર.
12.314.22
तेजसा शक्यते प्राप्तुमुपायः सहचारिणा ।
इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः परा ॥ १२.३१४.२२ ॥
તેજથી પ્રાપ્ત થવું શક્ય છે; સહચારી ઉપાય સાથે. આ લોકમાં અને પરલોકમાં શ્રેયનું મૂળ પરમ ધૈર્ય છે.
12.314.23
राजर्षिरधृतिः स्वर्गात्पतितो हि महाभिषः ।
ययातिः क्षीणपुण्योपि धृत्या लोकानवाप्तवान् ॥ १२.३१४.२३ ॥
રાજર્ષિ મહાભિષ અધૈર્યને કારણે સ્વર્ગથી પડ્યો. પુણ્ય ક્ષીણ થયેલા યયાતિએ ધૈર્યથી જ લોકો મેળવ્યા.
12.314.24
तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चोपसेवनात् ।
प्राप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥ १२.३१४.२४ ॥
તપસ્વીઓ, ધર્માત્માઓ અને વિદ્વાનોની સેવાથી તું વિપુલ બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીશ; તેમ જ શ્રેય પણ પામીશ.
12.314.25
स तु स्वभावसंपन्नस्तच्छ्रुत्वा मुनिभाषितम् ।
विनिवर्त्य मनः कामाद्धर्मे बुद्धिं चकार ह ॥ १२.३१४.२५ ॥
સ્વભાવસંપન્ન તે મુનિનાં વચન સાંભળીને, મનને કામથી પાછું વાળીને ધર્મમાં બુદ્ધિ લગાવી.