ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.314
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.314.1
मृगयां विचरन्कश्चिद्विजने जनकात्मजः ।
वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भृगोः ॥ १२.३१४.१ ॥
ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਜਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁੰਨਸਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਗੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
12.314.2
तमासीनमुपासीनः प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।
पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम् ॥ १२.३१४.२ ॥
ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਵਸੁਮਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ।
12.314.3
भगवन्किमिदं श्रेयः प्रेत्य चापीह वा भवेत् ।
पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३१४.३ ॥
ਭਗਵਾਨ, ਅਸਥਿਰ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ?
12.314.4
सत्कृत्य परिपृष्टः सन्सुमहात्मा महातपाः ।
निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वचः ॥ १२.३१४.४ ॥
ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.314.5
मनसः प्रतिकूलानि प्रेत्य चेह नचेच्छसि ।
भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्य यतेन्द्रियः ॥ १२.३१४.५ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ।
12.314.6
धर्मः सदा हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम् ।
धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः ॥ १२.३१४.६ ॥
ਧਰਮ ਸਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਹੀ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਚਰ ਤੇ ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਵਰਤੇ ਹਨ।
12.314.7
स्वादुकामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि ।
मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि ॥ १२.३१४.७ ॥
ਸੁਆਦਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਤੂੰ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ? ਹੇ ਦੁਰਬੁੱਧੀ, ਤੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਖੱਡ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
12.314.8
यथा ज्ञाने परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ।
तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ॥ १२.३१४.८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੇ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਲ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਨੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.314.9
असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम् ।
सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम् ॥ १२.३१४.९ ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸਾਧੂ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਔਖਾ ਹੈ; ਪਰ ਧਰਮ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਲਈ ਉਹੀ ਕਰਮ ਸੌਖਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ।
12.314.10
वने ग्राम्यसुखाचारो यथाग्राम्यस्तथैव सः ।
ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा ॥ १२.३१४.१० ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ।
12.314.11
मनोवाक्कर्मगे धर्मे कुरु श्रद्धां समाहितः ।
निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा संप्रधार्य गुणागुणान् ॥ १२.३१४.११ ॥
ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖ; ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ, ਗੁਣ-ਔਗੁਣ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ।
12.314.12
नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश्चानसूयता ।
प्रार्थितं ब्राह्मणेभ्यश्च सत्कृतं देशकालयोः ॥ १२.३१४.१२ ॥
ਸਦਾ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.314.13
शुभेन विधिना लब्धमर्हाय प्रतिपादयेत् ।
क्रोधमुत्सृज्य दत्त्वाऽथ नानुतप्येन्न कीर्तयेत् ॥ १२.३१४.१३ ॥
ਸ਼ੁਭ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਧਨ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ ਪਛਤਾਵਾ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਵਖਾਨ ਕਰੇ।
12.314.14
अनृशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवागार्जवे स्थितः ।
योनिकर्मविशुद्धश्च पात्रं स्याद्वेदविद्द्विजः ॥ १२.३१४.१४ ॥
ਦਿਆਲੂ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੰਜਮੀ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸਰਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਵਿਜ ਹੀ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਹੈ।
12.314.15
संस्कृता चैकपत्नी च जात्या योनिरिहेष्यते ।
ऋग्यजुःसामगो विद्वान्षट्कर्मा पात्रमुच्यते ॥ १२.३१४.१५ ॥
ਸੰਸਕਾਰੀ, ਇੱਕ-ਪਤਨੀ ਵਰਤੀ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਿਕ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਵਿਦਵਾਨ, ਛੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਪਾਤਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.314.16
स एव धर्मः सोऽधर्मस्तं तं प्रति नरं भवेत् ।
पात्राकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च ॥ १२.३१४.१६ ॥
ਉਹੀ ਕਰਮ ਇੱਕ ਲਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲਈ ਅਧਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਰ, ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.314.17
लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यात्तु रजः पुमान् ।
बहुयत्नेन च महत्पापनिर्हरणं तथा ॥ १२.३१४.१७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਧੂੜ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.314.18
विरिक्तस्य यथा सम्यग्घृतं भवति भेषजम् ।
तथा निर्हृतदोषस्य प्रेत्य धर्मः सुखावहः ॥ १२.३१४.१८ ॥
ਵਿਰੇਚਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਘਿਉ ਠੀਕ ਦਵਾਈ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਧਰਮ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.314.19
मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभम् ।
अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्वेवावधारय ॥ १२.३१४.१९ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾ।
12.314.20
सर्वं सर्वेणा सर्वत्र क्रियमाणं च पूजय ।
स्वधर्मे यत्र रागस्ते कामं धर्मो विधीयताम् ॥ १२.३१४.२० ॥
ਸਾਰੇ ਸਭ ਥਾਂ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰ। ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਠਹਿਰਾ।
12.314.21
अधृतात्मन्धृतौ तिष्ठ दुर्बद्धे बुद्धिमान्भव ।
अप्रशान्तः प्रशाम्य त्वमप्राज्ञः प्राज्ञवच्चर ॥ १२.३१४.२१ ॥
ਹੇ ਅਸਥਿਰ ਆਤਮਾ, ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ। ਹੇ ਦੁਰਬੱਧ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬਣ। ਹੇ ਅਸ਼ਾਂਤ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ। ਹੇ ਅਗਿਆਨੀ, ਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤ।
12.314.22
तेजसा शक्यते प्राप्तुमुपायः सहचारिणा ।
इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः परा ॥ १२.३१४.२२ ॥
ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਸਹਿਚਾਰੀ ਉਪਾਅ ਨਾਲ। ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਮੂਲ ਪਰਮ ਧੀਰਜ ਹੈ।
12.314.23
राजर्षिरधृतिः स्वर्गात्पतितो हि महाभिषः ।
ययातिः क्षीणपुण्योपि धृत्या लोकानवाप्तवान् ॥ १२.३१४.२३ ॥
ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਭਿਸ਼ ਬੇਧੀਰਜੀ ਕਾਰਨ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ। ਪੁੰਨ ਖੀਣ ਹੋ ਗਏ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।
12.314.24
तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चोपसेवनात् ।
प्राप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥ १२.३१४.२४ ॥
ਤਪਸਵੀਆਂ, ਧਰਮਾਤਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵਿਪੁਲ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਵੀ ਪਾਏਂਗਾ।
12.314.25
स तु स्वभावसंपन्नस्तच्छ्रुत्वा मुनिभाषितम् ।
विनिवर्त्य मनः कामाद्धर्मे बुद्धिं चकार ह ॥ १२.३१४.२५ ॥
ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸੰਪੰਨ ਉਹ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਮ ਤੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਲਾ ਲਈ।