महाभारत · अध्याय 12.314
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.314.1
मृगयां विचरन्कश्चिद्विजने जनकात्मजः ।
वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भृगोः ॥ १२.३१४.१ ॥
शिकार करत फिरणाऱ्या जनकाच्या पुत्राने एका एकांत अरण्यात भृगुवंशाचा धारक, विप्रश्रेष्ठ असा एक ऋषी पाहिला.
12.314.2
तमासीनमुपासीनः प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।
पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम् ॥ १२.३१४.२ ॥
बसलेल्या त्या मुनीला मस्तक नमवून वंदन करून, जवळ बसलेल्या वसुमानाने त्यांची अनुमती घेऊन हे विचारले.
12.314.3
भगवन्किमिदं श्रेयः प्रेत्य चापीह वा भवेत् ।
पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३१४.३ ॥
भगवन्, अस्थिर देह असलेल्या आणि कामाच्या अधीन असलेल्या माणसासाठी मृत्यूनंतर किंवा इथेही काय श्रेयस्कर आहे?
12.314.4
सत्कृत्य परिपृष्टः सन्सुमहात्मा महातपाः ।
निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वचः ॥ १२.३१४.४ ॥
आदराने विचारले गेलेले ते महात्मा, महातपस्वी मग त्यांना हे श्रेयस्कर वचन म्हणाले.
12.314.5
मनसः प्रतिकूलानि प्रेत्य चेह नचेच्छसि ।
भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्य यतेन्द्रियः ॥ १२.३१४.५ ॥
मनाला प्रतिकूल असलेले मृत्यूनंतर किंवा इथेही तुला नको असेल, तर इंद्रिये संयमित करून प्राण्यांना प्रतिकूल गोष्टींपासून परावृत्त हो.
12.314.6
धर्मः सदा हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम् ।
धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः ॥ १२.३१४.६ ॥
धर्म नेहमी माणसांच्या हिताचा आहे; धर्मच सज्जनांचा आश्रय आहे. हे वत्सा, धर्मापासूनच चर-अचरांसह तिन्ही लोक प्रवर्तित झाले आहेत.
12.314.7
स्वादुकामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि ।
मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि ॥ १२.३१४.७ ॥
स्वादिष्ट वस्तूंचा कामी असलेल्या, तू कामनांपासून वैराग्य का प्राप्त करत नाहीस? हे दुर्बुद्धे, तू मध पाहतोस, पण कोसळणारा खड्डा पाहत नाहीस.
12.314.8
यथा ज्ञाने परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ।
तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ॥ १२.३१४.८ ॥
ज्ञानात जसा परिचय करावा, त्याच्या फलाची इच्छा करणाऱ्याने; तसाच धर्मातही फलाची इच्छा करणाऱ्याने परिचय करावा.
12.314.9
असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम् ।
सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम् ॥ १२.३१४.९ ॥
धर्माची कामना करणाऱ्या असाधूसाठी शुद्ध कर्म कठीण; पण धर्माची कामना करणाऱ्या साधूसाठी ते कर्म सोपे असूनही कठीणच.
12.314.10
वने ग्राम्यसुखाचारो यथाग्राम्यस्तथैव सः ।
ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा ॥ १२.३१४.१० ॥
वनात ग्राम्य सुखाचार करणारा जसा ग्रामीण, तसाच तो; आणि गावात वनसुखाचार करणारा जसा वनवासी.
12.314.11
मनोवाक्कर्मगे धर्मे कुरु श्रद्धां समाहितः ।
निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा संप्रधार्य गुणागुणान् ॥ १२.३१४.११ ॥
मन, वाचा आणि कर्मात असलेल्या धर्मावर एकाग्र होऊन श्रद्धा ठेव; निवृत्ती असो वा प्रवृत्ती, गुणदोषांचा नीट विचार करून.
12.314.12
नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश्चानसूयता ।
प्रार्थितं ब्राह्मणेभ्यश्च सत्कृतं देशकालयोः ॥ १२.३१४.१२ ॥
नेहमी साधूंना असूया न करता पुष्कळ दान द्यावे; ब्राह्मणांनी मागितलेले देश-काल पाहून सत्कारपूर्वक द्यावे.
12.314.13
शुभेन विधिना लब्धमर्हाय प्रतिपादयेत् ।
क्रोधमुत्सृज्य दत्त्वाऽथ नानुतप्येन्न कीर्तयेत् ॥ १२.३१४.१३ ॥
शुभ विधीने मिळवलेले धन योग्य व्यक्तीला द्यावे. क्रोध सोडून दान दिल्यानंतर पश्चात्ताप करू नये आणि त्याचा गवगवा करू नये.
12.314.14
अनृशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवागार्जवे स्थितः ।
योनिकर्मविशुद्धश्च पात्रं स्याद्वेदविद्द्विजः ॥ १२.३१४.१४ ॥
दयाळू, शुचिर्भूत, संयमी, सत्यवादी, सरळपणात स्थित, जन्म व कर्मात शुद्ध असा वेदज्ञ द्विजच पात्र होय.
12.314.15
संस्कृता चैकपत्नी च जात्या योनिरिहेष्यते ।
ऋग्यजुःसामगो विद्वान्षट्कर्मा पात्रमुच्यते ॥ १२.३१४.१५ ॥
संस्कारित, एकपत्नीव्रती, जात व कुळाने श्रेष्ठ, ऋग्, यजुः व सामवेद जाणणारा विद्वान, षट्कर्मे करणारा हाच पात्र म्हटला जातो.
12.314.16
स एव धर्मः सोऽधर्मस्तं तं प्रति नरं भवेत् ।
पात्राकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च ॥ १२.३१४.१६ ॥
तेच कर्म एखाद्याला धर्म आणि दुसऱ्याला अधर्म ठरू शकते. पात्र, कर्माची विशेषता, देश व काल यांचा विचार करूनच निर्णय घ्यावा.
12.314.17
लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यात्तु रजः पुमान् ।
बहुयत्नेन च महत्पापनिर्हरणं तथा ॥ १२.३१४.१७ ॥
माणूस सहजपणे शरीरावरील थोडी धूळ पुसतो, तसेच मोठे पाप दूर करण्यास मोठ्या प्रयत्नांची गरज असते.
12.314.18
विरिक्तस्य यथा सम्यग्घृतं भवति भेषजम् ।
तथा निर्हृतदोषस्य प्रेत्य धर्मः सुखावहः ॥ १२.३१४.१८ ॥
विरेचनानंतर तूप जसे योग्य औषध ठरते, तसेच दोषमुक्त माणसासाठी धर्म मरणानंतर सुख देणारा होतो.
12.314.19
मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभम् ।
अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्वेवावधारय ॥ १२.३१४.१९ ॥
सर्व प्राण्यांमध्ये मनातच शुभ आणि अशुभ असते. अशुभापासून मन मागे खेचून शुभातच ते स्थिर कर.
12.314.20
सर्वं सर्वेणा सर्वत्र क्रियमाणं च पूजय ।
स्वधर्मे यत्र रागस्ते कामं धर्मो विधीयताम् ॥ १२.३१४.२० ॥
सर्वजण सर्वत्र करत असलेल्या सर्व कर्मांचा आदर कर. जिथे तुझी स्वधर्मात आसक्ती असेल, तिथे इच्छेनुसार धर्म निश्चित कर.
12.314.21
अधृतात्मन्धृतौ तिष्ठ दुर्बद्धे बुद्धिमान्भव ।
अप्रशान्तः प्रशाम्य त्वमप्राज्ञः प्राज्ञवच्चर ॥ १२.३१४.२१ ॥
हे अस्थिर मना, धैर्यात स्थिर राहा. हे दुर्बद्धा, बुद्धिमान हो. हे अशांता, तू शांत हो. हे अज्ञा, प्राज्ञाप्रमाणे वाग.
12.314.22
तेजसा शक्यते प्राप्तुमुपायः सहचारिणा ।
इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः परा ॥ १२.३१४.२२ ॥
तेजाने प्राप्त करता येते; सहचारी उपायासह. इहलोकी आणि परलोकी श्रेयाचे मूळ परम धैर्य आहे.
12.314.23
राजर्षिरधृतिः स्वर्गात्पतितो हि महाभिषः ।
ययातिः क्षीणपुण्योपि धृत्या लोकानवाप्तवान् ॥ १२.३१४.२३ ॥
राजर्षी महाभिष अधैर्यामुळे स्वर्गातून पडला. पुण्य क्षीण झालेला ययाती धैर्याने लोक प्राप्त करता झाला.
12.314.24
तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चोपसेवनात् ।
प्राप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥ १२.३१४.२४ ॥
तपस्वी, धर्मात्मे आणि विद्वान यांची सेवा केल्याने तुला विपुल बुद्धी प्राप्त होईल; तसेच श्रेयही प्राप्त होईल.
12.314.25
स तु स्वभावसंपन्नस्तच्छ्रुत्वा मुनिभाषितम् ।
विनिवर्त्य मनः कामाद्धर्मे बुद्धिं चकार ह ॥ १२.३१४.२५ ॥
स्वभावसंपन्न तो ते मुनिवचन ऐकून, मन कामापासून परत फिरवून धर्मात बुद्धी लावता झाला.