મહાભારત · અધ્યાય 12.316
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.316.1
अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसङ्ख्यां निबोध मे ।
पञ्चकल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते ॥ १२.३१६.१ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, અવ્યક્તની કાળગણના મારી પાસેથી સાંભળો. પાંચ હજાર કલ્પોને બમણા કરવાથી તેનો એક દિવસ કહેવાય છે.
12.316.2
रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप ।
सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम् ॥ १२.३१६.२ ॥
હે નરાધિપ, તેની રાત્રિ પણ એટલી જ છે. જાગૃત થઈને તે પ્રથમ સર્વ દેહધારીઓના જીવન માટે ઔષધિઓ સર્જે છે.
12.316.3
ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम् ।
सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१६.३ ॥
પછી તેણે હિરણ્યાંડમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા બ્રહ્માનું સર્જન કર્યું. તે જ સર્વ ભૂતોનું રૂપ છે, એમ અમે આ રીતે સાંભળ્યું છે.
12.316.4
संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिः ।
संदधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः ॥ १२.३१६.४ ॥
એક વર્ષ ઈંડામાં રહીને બહાર આવેલા તે મહામુનિ પ્રજાપતિએ સમગ્ર પૃથ્વીનો અર્ધો ભાગ અને સ્વર્ગનો અર્ધો ભાગ જોડ્યો.
12.316.5
द्यावापृथिव्योरिज्येष राजन्वेदेषु पठ्यते ।
तयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः ॥ १२.३१६.५ ॥
હે રાજન, દ્યાવાપૃથિવીનો આ યજ્ઞ વેદોમાં પઠિત થાય છે. તે બે ભાગો વચ્ચે પ્રભુએ આકાશ બનાવ્યું.
12.316.6
एतस्यापि च सङ्ख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः ।
दशकल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते ॥ १२.३१६.६ ॥
વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત લોકોએ આની પણ ગણના કહી છે. દસ હજાર કલ્પોથી એક ચોથાઈ ઓછો તેનો એક દિવસ કહેવાય છે.
12.316.7
रात्रिमेतावतीं चास्व प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ।
सृजत्यहंकारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा ॥ १२.३१६.७ ॥
અધ્યાત્મચિંતકો આને એટલી લાંબી રાત્રિ કહે છે. ઋષિ અહંકારનું સર્જન કરે છે, અને તે જ રીતે દિવ્ય સ્વરૂપવાળા ભૂતનું પણ.
12.316.8
चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिः ।
ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्तें राजसत्तम ॥ १२.३१६.८ ॥
મહાન ઋષિએ પહેલાં પોતાના શરીરમાંથી બીજા ચાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. હે રાજશ્રેષ્ઠ, તેઓ જ પિતૃઓના પિતૃ તરીકે સંભળાય છે.
12.316.9
देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः ।
चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१६.९ ॥
દેવો પિતૃઓના પુત્રો પણ છે; દેવોથી લોકો, ચરાચર સહિત, આવૃત છે. હે નરશ્રેષ્ઠ, આ રીતે અમે સાંભળ્યું છે.
12.316.10
परमेष्ठी त्वहंकारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधा ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १२.३१६.१० ॥
પરમેષ્ઠી અહંકારે પાંચ પ્રકારના ભૂતોનું સર્જન કર્યું: પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ અને પાંચમું તેજ.
12.316.11
एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमथ कुर्वतः ।
पञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते ॥ १२.३१६.११ ॥
આની પણ રાત્રિને ત્રીજી કહેવાય છે, સર્જકની. પાંચ હજાર કલ્પ એટલો જ લાંબો દિવસ કહેવાય છે.
12.316.12
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु ॥ १२.३१६.१२ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો ગંધ — આ પાંચ મહાભૂતોના વિશેષ ગુણ છે, હે રાજેન્દ્ર.
12.316.13
यैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव ।
अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्याहिते रताः ॥ १२.३१६.१३ ॥
હે રાજન, જેનાથી આવિષ્ટ થયેલા જીવો દિવસેદિવસે એકબીજાની ઇચ્છા કરે છે, તેઓ એકબીજાના અહિતમાં રત રહે છે.
12.316.14
अन्योन्यमतिवर्तन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा ।
ते वध्यमाना ह्यन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाः ॥ १२.३१६.१४ ॥
એકબીજાને વટાવે છે, એકબીજાના સ્પર્ધક બને છે. તેઓ એકબીજા દ્વારા પ્રહાર પામતાં છતાં મનોહર ગુણોથી અવ્યય રહે છે.
12.316.15
इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः ।
त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यते ॥ १२.३१६.१५ ॥
અહીં જ તેઓ ફરે છે, તિર્યક્ યોનિમાં પ્રવેશે છે. તેમનો એક દિવસ ત્રણ હજાર કલ્પ કહેવાય છે.
12.316.16
रात्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप ।
मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैः ॥ १२.३१६.१६ ॥
એટલી જ તેમની રાત્રિ પણ છે; હે નરાધિપ, મનની પણ એ જ. હે રાજેન્દ્ર, મન વિચરે છે; બધું આચરણ ઇન્દ્રિયો દ્વારા થાય છે.
12.316.17
न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति ।
चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा ॥ १२.३१६.१७ ॥
ઇન્દ્રિયો જોતી નથી; અહીં મન જ જુએ છે. આંખ રૂપો જુએ છે, પરંતુ મનથી, આંખથી નહીં.
12.316.18
मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ।
अथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते ॥ १२.३१६.१८ ॥
મન વ્યાકુળ થતાં, જોતી આંખ પણ જોતી નથી. ત્યારે બધી ઇન્દ્રિયો જુએ છે એમ કહેવાય છે.
12.316.19
मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत् ॥ १२.३१६.१९ ॥
હે રાજન, મન શાંત થાય ત્યારે ઇન્દ્રિયો પણ શાંત થાય છે.
12.316.20
न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत् ।
एवं मनः प्रधानानि इन्द्रियाणि प्रभावयेत् ॥ १२.३१६.२० ॥
ઇન્દ્રિયો શાંત થાય તોપણ મન શાંત થાય જ એવું નથી. આ રીતે મનને મુખ્ય ગણીને ઇન્દ્રિયોને વશ કરવી.
12.316.21
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशः ॥ १२.३१६.२१ ॥
બધી ઇન્દ્રિયોનો ઈશ્વર મન કહેવાય છે. હે મહાયશસ્વી, આમાં જ અહીંના સર્વ પ્રાણીઓ પ્રવેશે છે.