महाभारत · अध्याय 12.316
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.316.1
अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसङ्ख्यां निबोध मे ।
पञ्चकल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते ॥ १२.३१६.१ ॥
हे नरश्रेष्ठा, अव्यक्ताची कालगणना माझ्याकडून ऐक. पाच हजार कल्पांना दुप्पट केल्यास त्याचा एक दिवस म्हटले जाते.
12.316.2
रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप ।
सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम् ॥ १२.३१६.२ ॥
हे नराधिपा, त्याची रात्रही तितकीच आहे. जागा झाल्यावर तो प्रथम सर्व देहधार्‍यांच्या जीवनासाठी औषधी निर्माण करतो.
12.316.3
ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम् ।
सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१६.३ ॥
नंतर त्याने हिरण्याण्डातून उत्पन्न झालेल्या ब्रह्मदेवाची निर्मिती केली. तीच सर्व भूतांची मूर्ती आहे, असे आम्ही ऐकले आहे.
12.316.4
संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिः ।
संदधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः ॥ १२.३१६.४ ॥
एक वर्ष अंडात राहून बाहेर आल्यावर त्या महामुनी प्रजापतीने संपूर्ण पृथ्वीचा अर्धा भाग आणि स्वर्गाचा अर्धा भाग जोडला.
12.316.5
द्यावापृथिव्योरिज्येष राजन्वेदेषु पठ्यते ।
तयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः ॥ १२.३१६.५ ॥
हे राजा, द्यावापृथिवीचा हा यज्ञ वेदांत पठन केला जातो. त्या दोन भागांच्या मध्ये प्रभूने आकाश निर्माण केले.
12.316.6
एतस्यापि च सङ्ख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः ।
दशकल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते ॥ १२.३१६.६ ॥
वेद आणि वेदांगांत पारंगत असलेल्यांनी याचीही गणना सांगितली आहे. दहा हजार कल्पांपेक्षा चतुर्थांश कमी हा त्याचा एक दिवस म्हटला जातो.
12.316.7
रात्रिमेतावतीं चास्व प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ।
सृजत्यहंकारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा ॥ १२.३१६.७ ॥
अध्यात्मचिंतक याला इतकी लांब रात्र म्हणतात. ऋषी अहंकार निर्माण करतो, आणि तसेच दिव्य स्वरूपाचे भूतही निर्माण करतो.
12.316.8
चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिः ।
ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्तें राजसत्तम ॥ १२.३१६.८ ॥
महान ऋषींनी प्रथम आपल्या देहातून आणखी चार पुत्र निर्माण केले. हे राजश्रेष्ठा, तेच पितरांचे पितर म्हणून ऐकले जातात.
12.316.9
देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः ।
चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१६.९ ॥
देव हे पितरांचे पुत्रही आहेत; देवांनी लोक, चराचरासह, व्यापलेले आहेत. हे नरश्रेष्ठा, असे आम्ही ऐकले आहे.
12.316.10
परमेष्ठी त्वहंकारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधा ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १२.३१६.१० ॥
परमेष्ठी अहंकाराने पाच प्रकारची भूते निर्माण केली: पृथ्वी, वायू, आकाश, जल आणि पाचवे तेज.
12.316.11
एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमथ कुर्वतः ।
पञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते ॥ १२.३१६.११ ॥
याचीही रात्र तिसरी म्हणतात, निर्मात्याची. पाच हजार कल्प तितकाच लांब दिवस म्हणून सांगितले जातात.
12.316.12
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु ॥ १२.३१६.१२ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध — हे पाच महाभूतांचे विशेष गुण आहेत, हे राजेन्द्रा.
12.316.13
यैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव ।
अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्याहिते रताः ॥ १२.३१६.१३ ॥
हे राजा, ज्यांनी आविष्ट झालेले प्राणी दररोज एकमेकांची इच्छा करतात, हे एकमेकांच्या अहितात रत असतात.
12.316.14
अन्योन्यमतिवर्तन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा ।
ते वध्यमाना ह्यन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाः ॥ १२.३१६.१४ ॥
एकमेकांना मागे टाकतात, एकमेकांचे स्पर्धक बनतात. ते एकमेकांकडून आघात पावत असतानाही मोहक गुणांनी अव्यय राहतात.
12.316.15
इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः ।
त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यते ॥ १२.३१६.१५ ॥
येथेच ते फिरत राहतात, तिर्यक् योनीत प्रवेश करतात. यांचा एक दिवस तीन हजार कल्प असे म्हटले जाते.
12.316.16
रात्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप ।
मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैः ॥ १२.३१६.१६ ॥
तितकीच त्यांची रात्र असते; हे नराधिपा, मनाचीही तीच. हे राजेंद्रा, मन संचार करते; सर्व वर्तन इंद्रियांद्वारे होते.
12.316.17
न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति ।
चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा ॥ १२.३१६.१७ ॥
इंद्रिये पाहत नाहीत; येथे मनच पाहते. डोळा रूपे पाहतो, पण मनाने, डोळ्याने नव्हे.
12.316.18
मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ।
अथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते ॥ १२.३१६.१८ ॥
मन व्याकुळ असता डोळा पाहत असूनही पाहत नाही. तेव्हा सर्व इंद्रिये पाहतात असे म्हटले जाते.
12.316.19
मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत् ॥ १२.३१६.१९ ॥
हे राजा, मन शांत झाल्यावर इंद्रियांचीही शांती होते.
12.316.20
न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत् ।
एवं मनः प्रधानानि इन्द्रियाणि प्रभावयेत् ॥ १२.३१६.२० ॥
इंद्रिये शांत झाली तरी मन शांत होईलच असे नाही. अशा प्रकारे मनाला प्रधान मानून इंद्रियांना वश करावे.
12.316.21
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशः ॥ १२.३१६.२१ ॥
सर्व इंद्रियांचा स्वामी मन असे म्हटले जाते. हे महायशस्वी, यातच येथील सर्व प्राणी प्रवेश करतात.