ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.316
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.316.1
अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसङ्ख्यां निबोध मे ।
पञ्चकल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते ॥ १२.३१६.१ ॥
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਵਿਅਕਤ ਦੀ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ। ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.316.2
रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप ।
सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम् ॥ १२.३१६.२ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਏਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਜਾਗ ਕੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।
12.316.3
ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम् ।
सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१६.३ ॥
ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹਿਰਣਯਾਂਡ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਿਰਜਿਆ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.316.4
संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिः ।
संदधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः ॥ १२.३१६.४ ॥
ਇੱਕ ਸਾਲ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਅੱਧਾ ਜੋੜਿਆ।
12.316.5
द्यावापृथिव्योरिज्येष राजन्वेदेषु पठ्यते ।
तयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः ॥ १२.३१६.५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦਿਊਆਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਇਹ ਯੱਗ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਾਇਆ।
12.316.6
एतस्यापि च सङ्ख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः ।
दशकल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते ॥ १२.३१६.६ ॥
ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਗਣਨਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.316.7
रात्रिमेतावतीं चास्व प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ।
सृजत्यहंकारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा ॥ १२.३१६.७ ॥
ਅਧਿਆਤਮ ਚਿੰਤਕ ਇਸਨੂੰ ਇੰਨੀ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਭੂਤ ਨੂੰ ਵੀ।
12.316.8
चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिः ।
ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्तें राजसत्तम ॥ १२.३१६.८ ॥
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਿਰਜੇ। ਹੇ ਰਾਜਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁਣੇ ਗਏ ਹਨ।
12.316.9
देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः ।
चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१६.९ ॥
ਦੇਵਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕ, ਚਰਾਚਰ ਸਮੇਤ, ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਨਰਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.316.10
परमेष्ठी त्वहंकारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधा ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १२.३१६.१० ॥
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ ਸਿਰਜੇ: ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇਜ।
12.316.11
एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमथ कुर्वतः ।
पञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते ॥ १२.३१६.११ ॥
ਇਸਦੀ ਵੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ। ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲੰਮੇ ਦਿਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.316.12
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु ॥ १२.३१६.१२ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ — ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ।
12.316.13
यैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव ।
अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्याहिते रताः ॥ १२.३१६.१३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋਏ ਜੀਵ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.316.14
अन्योन्यमतिवर्तन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा ।
ते वध्यमाना ह्यन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाः ॥ १२.३१६.१४ ॥
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨਮੋਹਕ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.316.15
इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः ।
त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यते ॥ १२.३१६.१५ ॥
ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਰਛੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.316.16
रात्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप ।
मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैः ॥ १२.३१६.१६ ॥
ਏਨੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਹੈ; ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮਨ ਦੀ ਵੀ ਉਹੀ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਮਨ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਆਚਰਣ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.316.17
न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति ।
चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा ॥ १२.३१६.१७ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੀਆਂ; ਇੱਥੇ ਮਨ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਅੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
12.316.18
मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ।
अथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते ॥ १२.३१६.१८ ॥
ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਣ ਤੇ, ਦੇਖਦੀ ਅੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੀ। ਫਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.316.19
मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत् ॥ १२.३१६.१९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.316.20
न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत् ।
एवं मनः प्रधानानि इन्द्रियाणि प्रभावयेत् ॥ १२.३१६.२० ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.316.21
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशः ॥ १२.३१६.२१ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ, ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।