મહાભારત · અધ્યાય 12.319
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.319.1
एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम ।
कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा ॥ १२.३१९.१ ॥
હે પુરુષોત્તમ, પ્રધાનના આ ત્રણ ગુણો સમગ્ર જગતમાં સદા રહે છે; તે ક્યારેય દૂર થતા નથી.
12.319.2
अव्यक्तरूपो भगवाञ्शतधा च सहस्रधा ।
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा ॥ १२.३१९.२ ॥
અવ્યક્ત રૂપવાળા ભગવાન સો પ્રકારે અને હજાર પ્રકારે, તેમજ લાખ પ્રકારે (પ્રગટ થાય છે).
12.319.3
कोटिशश्च करोत्येव प्रकृत्याऽऽत्मानमात्मना ।
सात्विकरणोत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम् ॥ १२.३१९.३ ॥
પ્રકૃતિ દ્વારા તે પોતાને જ કરોડો રૂપોમાં રચે છે; અહીં સાત્ત્વિકનું સ્થાન ઉત્તમ છે અને રાજસનું સ્થાન મધ્યમ છે.
12.319.4
तामसस्वाधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ।
केवलेनेह पुण्येन भतिभूर्ध्वामवाप्नुयात् ॥ १२.३१९.४ ॥
અધ્યાત્મચિંતકો તામસનું સ્થાન સૌથી નીચું કહે છે; માત્ર પુણ્યથી જ મનુષ્ય ઊર્ધ્વ ગતિ પામે છે.
12.319.5
पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यघोगतिम् ।
द्वन्द्वनेषां त्रयाणां तु सन्निपातं च तत्वतः ॥ १२.३१९.५ ॥
પુણ્ય અને પાપથી માનવજન્મ મળે છે; અધર્મથી પાપમય ગતિ પણ મળે છે; આ ત્રણેના દ્વંદ્વોનો સંયોગ યથાર્થ રીતે જાણવો જોઈએ.
12.319.6
सत्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे ।
सत्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा ॥ १२.३१९.६ ॥
સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્નું સ્વરૂપ મારી પાસેથી સાંભળો. સત્ત્વમાં રજસ્ દેખાય છે, અને રજસ્માં તમસ્ પણ તે જ રીતે દેખાય છે.
12.319.7
तमसश्च तथा सत्वं सत्वस्याव्यक्तमेव च ।
अध्यक्तः सत्वसंयुक्तो देवलोकमयाप्नुयात् ॥ १२.३१९.७ ॥
તમસમાંથી અને તેમ જ સત્ત્વમાંથી, સત્ત્વનું અવ્યક્ત પણ; સત્ત્વથી યુક્ત અવ્યક્ત દેવલોક પામે છે.
12.319.8
रवासत्वसमायुक्तो मानुषेषु प्रपद्यते ।
रसस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते ॥ १२.३१९.८ ॥
રજસ અને સત્ત્વથી યુક્ત માણસોમાં જન્મ પામે છે; રજસ અને તમસથી યુક્ત તિર્યક યોનિમાં જન્મે છે.
12.319.9
राजसैस्तामसैः सत्वैर्युक्तो मानुषमाप्नुयात् ।
पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्महात्मनाम् ॥ १२.३१९.९ ॥
રાજસ, તામસ, સાત્ત્વિક ગુણોથી યુક્ત માણસ મનુષ્યજન્મ પામે છે; પુણ્ય-પાપથી મુક્ત મહાત્માઓનું સ્થાન કહેવાય છે.
12.319.10
शाश्वतं चाव्ययं चैवमक्षयं चामृतं च तत् ।
ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम्।
अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम् ॥ १२.३१९.१० ॥
તે શાશ્વત, અવ્યય, અક્ષય અને અમૃત છે; જ્ઞાનીઓનું શ્રેષ્ઠ ઉત્પત્તિસ્થાન, અક્ષત અને અચ્યુત, ઇન્દ્રિયાતીત, બીજરહિત, જન્મ-મૃત્યુના અંધકારને દૂર કરનાર.
12.319.11
अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप ।
स एव प्रकृतिस्थो हि तत्स्थ इत्यभिधीयते ॥ १२.३१९.११ ॥
અવ્યક્તમાં સ્થિત જે પરમ છે — હે નરાધિપ, તેં મને જે પૂછ્યું તે હું કહું છું; તે જ પ્રકૃતિમાં સ્થિત અને તેમાં સ્થિત કહેવાય છે.
12.319.12
अचेतना चैव मता प्रकृतिश्चापि पार्थिव ।
एतेनाधिष्ठिता चैव सृजते संहरत्यपि ॥ १२.३१९.१२ ॥
હે પાર્થિવ, પ્રકૃતિ પણ અચેતન માનવામાં આવી છે; તેના વડે અધિષ્ઠિત થઈને તે સર્જે છે અને સંહાર પણ કરે છે.
12.319.13
अनादिनिधनावेतावुभावेव महामते ।
अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यगुणागुणौ ॥ १२.३१९.१३ ॥
હે મહામતિ, આ બંને આદિ-અંતરહિત છે. તે અમૂર્ત, અચળ, અકંપ્ય છે; ગુણસહિત અને ગુણરહિત બંને છે.
12.319.14
अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनः ।
चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः ॥ १२.३१९.१४ ॥
હે ઋષિશાર્દૂલ, જે ગ્રહણ ન થઈ શકે તેવા આ બેમાંથી એક અચેતન કેવી રીતે છે? અને એક ચેતનાવાળો ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાયો છે ને?
12.319.15
त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन र्मोक्षधर्ममुपाससे ।
साकल्पं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १२.३१९.१५ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર, તમે મોક્ષધર્મનું સંપૂર્ણ પાલન કરો છો. મોક્ષધર્મનું સમગ્ર વિવરણ યથાર્થપણે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
12.319.16
निस्तत्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च ।
दैवतानि च मे ब्रूहि देहं यान्याश्रितानि वै ॥ १२.३१९.१६ ॥
નિસ્તત્ત્વ, કેવલત્વ, વિનાભાવ અને દેહમાં આશ્રિત દેવતાઓ વિશે મને કહો.
12.319.17
तथैवोत्क्राणिणः स्थानं देहिनो वै विपद्यतः ।
कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तत्प्रब्रवीहि मे ॥ १२.३१९.१७ ॥
તેવી જ રીતે, મૃત્યુ પામતા દેહધારીનું ઉત્ક્રમણ-સ્થાન અને સમય આવે ત્યારે તે જે સ્થાન પામે છે તે મને કહો.
12.319.18
साङ्ख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च ।
अरिष्टानि च तत्त्वानि वक्तुमर्हसि सत्तम।
विदितं सर्वमेतत्ते पाणावामलकं यथा ॥ १२.३१९.१८ ॥
સાંખ્યજ્ઞાન અને અલગ યોગ યથાર્થપણે વર્ણવો. હે સત્તમ, અરિષ્ટ-લક્ષણો અને તત્ત્વો કહેવા તમને યોગ્ય છે. આ બધું તમને હથેળીમાં આમળા જેટલું સ્પષ્ટ છે.