महाभारत · अध्याय 12.319
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.319.1
एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम ।
कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा ॥ १२.३१९.१ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, प्रधानाचे हे तीन गुण संपूर्ण जगतात सदैव राहतात; ते कधीही दूर होत नाहीत.
12.319.2
अव्यक्तरूपो भगवाञ्शतधा च सहस्रधा ।
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा ॥ १२.३१९.२ ॥
अव्यक्त रूप असलेला भगवान शंभर प्रकारांनी आणि हजार प्रकारांनी, तसेच लाख प्रकारांनी (प्रकट होतो).
12.319.3
कोटिशश्च करोत्येव प्रकृत्याऽऽत्मानमात्मना ।
सात्विकरणोत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम् ॥ १२.३१९.३ ॥
प्रकृतीद्वारे तो स्वतःलाच कोट्यवधी रूपांत निर्माण करतो; येथे सात्त्विकाचे स्थान उत्तम, आणि राजसाचे स्थान मध्यम आहे.
12.319.4
तामसस्वाधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ।
केवलेनेह पुण्येन भतिभूर्ध्वामवाप्नुयात् ॥ १२.३१९.४ ॥
अध्यात्मचिंतक तामसाचे स्थान अत्यंत कनिष्ठ असे म्हणतात; केवळ पुण्यानेच मनुष्य उच्च गती प्राप्त करू शकतो.
12.319.5
पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यघोगतिम् ।
द्वन्द्वनेषां त्रयाणां तु सन्निपातं च तत्वतः ॥ १२.३१९.५ ॥
पुण्य आणि पापाने मनुष्यजन्म मिळतो; अधर्माने पापमय गतीही मिळते; या तिन्हींच्या द्वंद्वांचा संगम यथार्थ रीतीने जाणावा.
12.319.6
सत्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे ।
सत्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा ॥ १२.३१९.६ ॥
सत्त्व, रज आणि तम यांचे स्वरूप माझ्याकडून ऐका. सत्त्वात रज दिसतो, आणि रजात तमही तसाच दिसतो.
12.319.7
तमसश्च तथा सत्वं सत्वस्याव्यक्तमेव च ।
अध्यक्तः सत्वसंयुक्तो देवलोकमयाप्नुयात् ॥ १२.३१९.७ ॥
तमापासून आणि तसेच सत्त्वापासून, सत्त्वाचा अव्यक्तही; सत्त्वाने युक्त अव्यक्त देवलोक प्राप्त करतो.
12.319.8
रवासत्वसमायुक्तो मानुषेषु प्रपद्यते ।
रसस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते ॥ १२.३१९.८ ॥
रजस् आणि सत्त्वाने युक्त असलेला मनुष्यांमध्ये जन्म घेतो; रजस् आणि तमाने युक्त असलेला तिर्यग्योनीत जन्म घेतो.
12.319.9
राजसैस्तामसैः सत्वैर्युक्तो मानुषमाप्नुयात् ।
पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्महात्मनाम् ॥ १२.३१९.९ ॥
राजस, तामस, सात्त्विक गुणांनी युक्त असलेला मनुष्यजन्म प्राप्त करतो; पुण्यपापांपासून मुक्त महात्म्यांचे स्थान असे म्हटले जाते.
12.319.10
शाश्वतं चाव्ययं चैवमक्षयं चामृतं च तत् ।
ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम्।
अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम् ॥ १२.३१९.१० ॥
ते शाश्वत, अव्यय, अक्षय आणि अमृत आहे; ज्ञानींचे श्रेष्ठ उत्पत्तिस्थान, अक्षत आणि अच्युत, इंद्रियातीत, बीजरहित, जन्म-मृत्यूचा अंधकार दूर करणारे.
12.319.11
अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप ।
स एव प्रकृतिस्थो हि तत्स्थ इत्यभिधीयते ॥ १२.३१९.११ ॥
अव्यक्तात स्थित असलेले जे परम आहे — हे नराधिपा, तू मला जे विचारलेस ते मी सांगतो; तोच प्रकृतीत स्थित आणि तिच्यात स्थित असे म्हटला जातो.
12.319.12
अचेतना चैव मता प्रकृतिश्चापि पार्थिव ।
एतेनाधिष्ठिता चैव सृजते संहरत्यपि ॥ १२.३१९.१२ ॥
हे पार्थिवा, प्रकृतीही अचेतन मानली जाते; त्याच्याने अधिष्ठित होऊन ती सृष्टी करते आणि संहारही करते.
12.319.13
अनादिनिधनावेतावुभावेव महामते ।
अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यगुणागुणौ ॥ १२.३१९.१३ ॥
हे महामते, हे दोन्ही आदि-अंतरहित आहेत. ते अमूर्त, अचल, अकंप्य आहेत; गुणयुक्त आणि गुणरहितही आहेत.
12.319.14
अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनः ।
चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः ॥ १२.३१९.१४ ॥
हे ऋषिशार्दूला, जे ग्रहण करता येत नाहीत, त्यांपैकी एक अचेतन कसे? आणि एक चेतनायुक्त व क्षेत्रज्ञ म्हणून सांगितला आहे ना?
12.319.15
त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन र्मोक्षधर्ममुपाससे ।
साकल्पं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १२.३१९.१५ ॥
हे विप्रेंद्रा, आपण मोक्षधर्माचे पूर्णपणे पालन करता. मोक्षधर्माचे सर्व तपशील यथार्थपणे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.319.16
निस्तत्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च ।
दैवतानि च मे ब्रूहि देहं यान्याश्रितानि वै ॥ १२.३१९.१६ ॥
निस्तत्त्व, केवलत्व, विनाभाव आणि देहाश्रित असलेली दैवते मला सांगा.
12.319.17
तथैवोत्क्राणिणः स्थानं देहिनो वै विपद्यतः ।
कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तत्प्रब्रवीहि मे ॥ १२.३१९.१७ ॥
तसेच, मरणाच्या वेळी देहधारी जीवाचे उत्क्रमणस्थान आणि कालांतराने त्याला प्राप्त होणारे स्थान मला सांगा.
12.319.18
साङ्ख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च ।
अरिष्टानि च तत्त्वानि वक्तुमर्हसि सत्तम।
विदितं सर्वमेतत्ते पाणावामलकं यथा ॥ १२.३१९.१८ ॥
सांख्यज्ञान आणि वेगळा योग यथार्थपणे सांगा. हे सत्तमा, अरिष्ट-लक्षणे आणि तत्त्वेही सांगणे आपल्याला योग्य आहे. हे सर्व आपल्याला हातावरील आवळ्याप्रमाणे माहीत आहे.