महाभारत · अध्याय 12.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.32.1
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस्तदा ।
परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम् ॥ १२.३२.१ ॥
युधिष्ठिराचे ते वचन ऐकून तेव्हा द्वैपायन ऋषींनी बुद्धीने नीट विचार करून पाण्डवाला म्हटले.
12.32.2
मा विषादं कृथा राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।
स्वधर्मेण हता ह्येते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ १२.३२.२ ॥
हे राजा, क्षत्रियधर्माचे स्मरण करून विषाद करू नकोस. हे क्षत्रियश्रेष्ठा, हे क्षत्रिय आपल्या स्वधर्मानेच मारले गेले आहेत.
12.32.3
काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च मबद्यशः ।
कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः ॥ १२.३२.३ ॥
सर्व पृथ्वीची लक्ष्मी आणि महान यश इच्छिणारे हे यमाच्या विधानाने बद्ध होऊन कालाने मृत्यू पावले.
12.32.4
नृ त्वं हन्ता न भीमोऽयं नार्जुनो न यमावपि ।
कालः पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम् ॥ १२.३२.४ ॥
तू मारणारा नाहीस, हा भीमही नाही, अर्जुनही नाही, यमळ बंधूही नाहीत. क्रमानुसारच्या धर्माने काळाने देहधारींचे प्राण घेतले आहेत.
12.32.5
न तस्य मातापितरौ नानुग्राह्यो हि कश्चन ।
कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृताः ॥ १२.३२.५ ॥
त्याला आई-वडील नाहीत, कोणीही त्याच्या कृपेस पात्र नाही. तो प्रजांच्या कर्माचा साक्षी आहे; त्या काळानेच हे संहारले गेले.
12.32.6
हेतुमात्रमिदं तस्य विहितं भरतर्षभ ।
यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वरम् ॥ १२.३२.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, हे त्याने ठरवलेले केवळ निमित्त आहे. प्राणी प्राण्यांना मारतात, ते त्या ईश्वराचेच रूप आहे.
12.32.7
कर्म मूर्त्यात्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयोः ।
सुखदुःखगुणोदर्कं कालं कालफलप्रदम् ॥ १२.३२.७ ॥
शुभ आणि अशुभाचा साक्षी असलेले, मूर्तिमंत कर्म जाण; सुखदुःखगुणरूप फल देणारे आणि कालफल देणारे काल जाण.
12.32.8
तेषामपि महाबाहो कर्माणि परिचिन्तय ।
विनाशहेतुकानि त्वं यैस्तै कालवशं गताः ॥ १२.३२.८ ॥
हे महाबाहो! त्यांच्याही कर्मांचा विचार कर; जी विनाशाला कारण होती, ज्यामुळे ते कालाधीन झाले.
12.32.9
आत्मनश्च विजानीहि नियतव्रतशीलताम् ।
यदा त्वमीदृशं कर्म विधिनाऽऽक्रम्य कारितः ॥ १२.३२.९ ॥
स्वतःचा नियतव्रत-स्वभाव जाण; जेव्हा दैवाने तुला असे कर्म बळाने करायला लावले.
12.32.10
त्वष्ट्रेव विहितं यन्त्रं यथा चेष्टयितुर्वशे ।
कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भ्राम्यते जगत् ॥ १२.३२.१० ॥
त्वष्ट्याने बनवलेले यंत्र जसे चालवणाऱ्याच्या अधीन असते, तसेच कालयुक्त कर्माने हे जग फिरवले जाते.
12.32.11
पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ ॥ १२.३२.११ ॥
माणसाचा हा जन्म निमित्ताविना, यदृच्छेने होतो असे पाहून, आणि त्याचा नाशही पाहून, शोक आणि हर्ष दोन्ही व्यर्थ आहेत.
12.32.12
व्यलीकमपि यत्त्वत्र चित्तवैतंसिकं तव ।
तदर्थमिष्यते राजन्प्रायश्चित्तं तदाचर ॥ १२.३२.१२ ॥
येथे तुझ्या मनाच्या भ्रमामुळे जी काही चूक झाली असेल, हे राजा, तिच्यासाठी विहित प्रायश्चित्त कर.
12.32.13
इदं तु श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा ।
असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्चापि यवीयसः ॥ १२.३२.१३ ॥
हे पार्था, पूर्वी देवासुर युद्धात असुर हे ज्येष्ठ बंधू आणि देव हे कनिष्ठ बंधू होते, असे ऐकले जाते.
12.32.14
तेषामपि श्रीनिमित्तं महानासीत्समुच्छ्रयः ।
युद्धं वर्षसहस्राणि द्वात्रिंशदभवत्किल ॥ १२.३२.१४ ॥
त्यांच्यातही श्री (राजलक्ष्मी) कारणाने मोठा संघर्ष झाला; ते युद्ध बत्तीस हजार वर्षे चालले.
12.32.15
एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम् ।
जघ्नुर्दैत्यांस्तथा देवास्त्रिदिवं चाभिलेभिरे ॥ १२.३२.१५ ॥
रक्ताने भरलेली, एकच महासागर झालेली पृथ्वी करून देवांनी दैत्यांना ठार केले आणि स्वर्ग प्राप्त केला.
12.32.16
तथैव पृथिवीं लब्ध्वा ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थं दर्पमोहिताः ॥ १२.३२.१६ ॥
त्याचप्रमाणे, पृथ्वी मिळवून वेदपारंगत ब्राह्मणही गर्वाने मोहित होऊन दानवांच्या साहाय्यासाठी त्यांच्या आश्रयाला गेले.
12.32.17
शालावृका इति ख्यातास्त्रिषु लोकेषु भारत ।
अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुर्धैर्हताः ॥ १२.३२.१७ ॥
हे भारता, त्रिलोकात शालावृक म्हणून प्रसिद्ध असलेले ते अठ्ठ्याऐंशी हजार लोकही देवांनी ठार केले.
12.32.18
धर्मव्युच्छित्तिमिच्छतो येऽधर्मस्य प्रवर्तकाः ।
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्दैत्या इवोल्वणाः ॥ १२.३२.१८ ॥
जे धर्माचा नाश इच्छितात आणि अधर्माचे प्रवर्तक आहेत, ते दुरात्मे उग्र दैत्यांप्रमाणे देवांनी ठार मारण्यायोग्य आहेत.
12.32.19
एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां स्यादनामयम् ।
कुलं हत्वा च राष्ट्रे च न तद्वृत्तोपघातकम् ॥ १२.३२.१९ ॥
एकाला मारल्याने कुलात शिष्टांचे कल्याण होत असेल, तर कुल आणि राष्ट्र नष्ट करूनही ते आचाराचा घात ठरत नाही.
12.32.20
अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिदस्ति नराधिप ।
धर्मरूपो ह्यधर्मश्च तच्च ज्ञेयं विपश्चिता ॥ १२.३२.२० ॥
हे नराधिपा, अधर्माच्या रूपात कोणता तरी धर्म असतो, आणि धर्माच्या रूपात अधर्मही असतो; हे विद्वानाने जाणले पाहिजे.
12.32.21
तस्मात्संस्तम्भयात्मानं श्रुतवानसि पाण्डव ।
देवैः पूर्वगतं मार्गमनुयातोऽसि भारत ॥ १२.३२.२१ ॥
म्हणून हे पांडवा, स्वतःला संयमित कर; तू शास्त्रज्ञ आहेस. हे भारता, देवांनी आधी चालवलेल्या मार्गाचे तू अनुसरण केले आहेस.
12.32.22
न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ ।
भ्रातॄनाश्वासयैतांस्त्वं सुहृदश्च परंतप ॥ १२.३२.२२ ॥
हे पांडवश्रेष्ठा, असे लोक नरकात जाणार नाहीत. हे शत्रुतापना, तू या बंधूंना आणि मित्रांना धीर दे.
12.32.23
यो हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः ।
कुर्वन्नपि तथैव स्यात्कृत्वा च निरपत्रपः ॥ १२.३२.२३ ॥
पापकर्माचा आरंभ करण्यात जो त्या भावनेने भरलेला असतो, तो करतानाही तसाच असतो आणि केल्यानंतरही निर्लज्ज राहतो.
12.32.24
तस्मिंस्तत्कलुषं सर्वं समस्तमिति शब्दितम् ।
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति ह्रासो वा पापकर्मणः ॥ १२.३२.२४ ॥
त्याच्यात ते सर्व कलुष पूर्णपणे आहे असे सांगितले आहे; त्या पापकर्म्याला प्रायश्चित्त नाही, किंवा त्याच्या पापात घटही नाही.
12.32.25
त्वं तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेण कारितः ।
अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे ॥ १२.३२.२५ ॥
पण तू शुक्ल कुलात जन्मलास; दुसऱ्याच्या दोषामुळे प्रेरित होऊन, इच्छा नसतानाही हे कर्म करून तू संतप्त होत आहेस.
12.32.26
अश्वमेधो महायज्ञः प्रायश्चित्तमुदाहृतम् ।
तमाहर महाराज विपाप्मैवं भविष्यसि ॥ १२.३२.२६ ॥
अश्वमेध हा महायज्ञ प्रायश्चित्त म्हणून सांगितला आहे. हे महाराजा, तो करा; अशा प्रकारे तू निष्पाप होशील.
12.32.27
मरुद्भिः सह जित्वाऽरीन्भगवान्पाकशासनः ।
एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः ॥ १२.३२.२७ ॥
मरुतांसह शत्रूंना जिंकून भगवान पाकशासन इंद्राने एक-एक यज्ञ करत शंभर वेळा यज्ञ केले, म्हणून तो शतक्रतू झाला.
12.32.28
धूतपाप्मा जितस्वर्गो लोकान्प्राप्य सुखोदयान् ।
मरुद्गणैर्वृतः शक्रः शुशुभे भासयन्दिशः ॥ १२.३२.२८ ॥
पापरहित होऊन, स्वर्ग जिंकून, सुखदायी लोक मिळवून, मरुद्गणांनी वेढलेला शक्र दिशा प्रकाशित करीत शोभला.
12.32.29
स्वर्गे लोके महीयन्तमप्सरोभिः शचीपतिम् ।
ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश्च विबुधेश्वरम् ॥ १२.३२.२९ ॥
स्वर्गलोकात अप्सरांकडून सन्मानित शचीपती इंद्राची ऋषी उपासना करतात; देवही देवांच्या अधिपतीची सेवा करतात.
12.32.30
सेयं त्वामनुसंप्राप्ता विक्रमेण वसुंधरा ।
निर्जिताश्च महीपाला विक्रमेण त्वयाऽनध ॥ १२.३२.३० ॥
ही वसुंधरा पराक्रमाने तुला प्राप्त झाली आहे; हे निष्पाप, तुझ्या पराक्रमाने राजे जिंकले गेले आहेत.
12.32.31
तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन्सुहृद्वॄतः ।
भ्रातॄन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च स्वेस्वे राज्येऽभिषेचय ॥ १२.३२.३१ ॥
हे राजा, त्यांची नगरे व राष्ट्रे यांमध्ये जाऊन, सुहृदांनी वेढलेला तू, आपले बंधू, पुत्र व पौत्र यांना आपापल्या राज्यावर अभिषिक्त कर.
12.32.32
बालानपि च गर्भस्थान्सांत्वेन समुदाचरन् ।
रञ्जयन्प्रकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुंधराम् ॥ १२.३२.३२ ॥
बालकांशी व गर्भस्थ बालकांशीही सांत्वनेने वागून, सर्व प्रजेला संतुष्ट ठेवून, पृथ्वीचे रक्षण कर.
12.32.33
कुमारो नास्ति येषां च कन्यास्तत्राभिषेचय ।
कामाशयो हि स्त्रीवर्गः शोकमेवं प्रहास्यसि ॥ १२.३२.३३ ॥
ज्यांना पुत्र नाहीत, तेथे त्यांच्या कन्यांना अभिषिक्त कर. स्त्रीवर्ग कामासक्त असतो; अशा प्रकारे तू शोक सोडशील.
12.32.34
एवमाश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत ।
यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रो विजयी पुरा ॥ १२.३२.३४ ॥
हे भारता, याप्रमाणे सर्व राष्ट्रांत सांत्वन देऊन, पूर्वी विजयी इंद्राने केले तसे अश्वमेध यज्ञ कर.
12.32.35
अशोच्यास्ते महात्मानः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ।
स्वकर्मभिर्गता नाशं कृतान्तबलमोहिताः ॥ १२.३२.३५ ॥
हे क्षत्रियश्रेष्ठा, ते महात्मे क्षत्रिय शोक करण्यायोग्य नाहीत; स्वकर्मांनी, कृतांताच्या बलाने मोहित होऊन ते नाशाला प्राप्त झाले.
12.32.36
अवाप्तः क्षत्रधर्मस्ते राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।
रक्ष स्वधर्मं कौन्तेय श्रेयान्यः प्रेत्यभाविकः ॥ १२.३२.३६ ॥
तुला क्षात्रधर्म प्राप्त झाला आहे, निष्कंटक राज्यही प्राप्त झाले आहे. हे कौंतेया, तुझ्या स्वधर्माचे रक्षण कर; तोच परलोकासाठी श्रेयस्कर आहे.