মহাভারত · অধ্যায় 12.320
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.320.1
न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशांपते ।
गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे ॥ १२.३२०.१ ॥
হে বৎস, হে প্রজাপতি, নির্গুণকে গুণী করা সম্ভব নয়। গুণবান ও গুণহীনের যথার্থ তত্ত্ব আমার কাছে শোনো।
12.320.2
गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा ।
प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३२०.२ ॥
গুণের দ্বারাই গুণবান হয়; নির্গুণ ও গুণহীনও তেমনই। তত্ত্বদর্শী মহাত্মা মুনিরা এরূপই বলেছেন।
12.320.3
गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते ।
उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः ॥ १२.३२०.३ ॥
গুণস্বভাব অব্যক্ত গুণগুলির দিকেই প্রবৃত্ত হয় এবং সেগুলিকেই ব্যবহার করে; সে স্বভাবতই অজ্ঞ।
12.320.4
अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषोऽज्ञः स्वभावतः ।
न मत्तः परमोस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १२.३२०.४ ॥
অব্যক্ত পুরুষ স্বভাবতই অজ্ঞ বলে জানে না; সে সর্বদা মনে করে, 'আমার চেয়ে উত্তম আর কেউ নেই।'
12.320.5
अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् ।
नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तदन्यथा ॥ १२.३२०.५ ॥
এই কারণে এই অব্যক্ত অচেতন হতে পারে। নিত্য হওয়ায়, অক্ষর হওয়ায় এবং ক্ষর হওয়ায় তা অন্যরকম নয়।
12.320.6
यदाऽज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनःपुनः ।
यदात्मानं न जानीते तदाऽऽत्मापि न मुच्यते ॥ १२.३२०.६ ॥
অজ্ঞানের বশে বারবার গুণসৃষ্টি করলে, আত্মাকে না জানলে আত্মাও মুক্ত হয় না।
12.320.7
कर्तृत्वाच्चापि सर्गाणां सर्गधर्मा तथोच्यते ।
कर्तृत्वाच्चापि योगानां योगधर्मा तथोच्यते ॥ १२.३२०.७ ॥
সৃষ্টির কর্তৃত্বের কারণে তাকে সর্গধর্ম বলা হয়, আর যোগের কর্তৃত্বের কারণে তাকে যোগধর্মও বলা হয়।
12.320.8
कर्तृत्वात्प्रकृतीनां च तथा प्रकृतिधर्मिता ॥ १२.३२०.८ ॥
প্রকৃতিগুলির কর্তৃত্বের কারণে, এবং সেইভাবেই তার প্রকৃতিধর্মিতা।
12.320.9
कर्तृत्वाच्चापि वीजानां बीजधर्मा तथोच्यते ।
गुणानां प्रसवत्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ॥ १२.३२०.९ ॥
বীজের কর্তৃত্বের কারণে তাকে বীজধর্মও বলা হয়; গুণের উৎপত্তি ও লয়ের কারণেও তেমনই।
12.320.10
कर्तृत्वात्प्रलयानां तु तथा प्रलयधर्मि च ।
कर्तृत्वात्प्रभवाणां च तथा प्रभवधर्मि च ॥ १२.३२०.१० ॥
প্রলয়ের কর্তৃত্বের কারণে তা প্রলয়ধর্মী; আর প্রভবের কর্তৃত্বের কারণে তা প্রভবধর্মীও।
12.320.11
बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ।
उपेक्षत्वादनन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् ॥ १२.३२०.११ ॥
বীজ হওয়ার কারণে, প্রকৃতি হওয়ার কারণে, প্রলয় হওয়ার কারণে, তেমনই উপেক্ষা, অনন্যতা ও কেবল অভিমানের কারণে (তা এরূপ বলা হয়)।
12.320.12
मन्यन्ते यतयः सिद्धा अध्यात्मज्ञा गतज्वराः ।
अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम ॥ १२.३२०.१२ ॥
যতি, সিদ্ধ, অধ্যাত্মজ্ঞানী ও সন্তাপরহিতগণ একে এরূপ মনে করেন—অনিত্য ও নিত্য, অব্যক্ত ও ব্যক্ত; এ কথা আমরা শুনেছি।
12.320.13
अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषास्तथा ।
सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः ॥ १२.३२०.१३ ॥
অব্যক্ত একত্ব বলেন, আর পুরুষেরা নানাত্বও বলেন। সর্বভূতের প্রতি দয়াবান, কেবল জ্ঞানে অবস্থিত।
12.320.14
अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः ।
यथा मुञ्ज इषीकाणां तथैवैतद्धि जायते।
न चैव मुञ्जसंयोगादिषीका तत्र बुध्यते ॥ १२.३२०.१४ ॥
সেই পুরুষ অব্যক্ত থেকে ভিন্ন; অস্থির হয়েও 'ধ্রুব' নামে পরিচিত। মুঞ্জ ঘাস থেকে যেমন ইষীকা (নল) জন্মায়, তেমনি এও জন্মায়; মুঞ্জের সংযোগে ইষীকা সেখানে উপলব্ধ হয় না।
12.320.15
अन्यच्च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा ।
च चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते ॥ १२.३२०.१५ ॥
মশা আলাদা বলে জানা উচিত; ডুমুর গাছও আলাদা। ডুমুর গাছের সংযোগে মশা সেখানে লেগে যায়।
12.320.16
अन्य एव तथा मत्स्यस्तदन्यदुदुकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः ॥ १२.३२०.१६ ॥
তেমনি মাছ আলাদা; সেই জলপাত্রও আলাদা বলে স্মৃত। জলের স্পর্শে মাছ কোনোভাবেই লিপ্ত হয় না।
12.320.17
अन्यो ह्यग्निरुखाऽप्यन्या नित्यमेवमवेहि भोः ।
न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै ॥ १२.३२०.१७ ॥
অগ্নি আলাদা, পাত্রও আলাদা। হে ভদ্র, সর্বদা এভাবেই জানো। পাত্রের স্পর্শে সেই অগ্নি প্রকৃতপক্ষে লিপ্ত হয় না।
12.320.18
पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथाऽन्यदुदकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम् ॥ १२.३२०.१८ ॥
এখানে পুষ্কর (পদ্মপাতা) আলাদা; তেমনি জলও আলাদা বলে স্মৃত। জলের স্পর্শে সেখানে পুষ্কর লিপ্ত হয় না।
12.320.19
एतेषां सहवासं च निवासं चैव नित्यशः ।
याथातथ्येन पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः ॥ १२.३२०.१९ ॥
এদের সহবাস ও নিবাস সাধারণ মানুষ সর্বদা যথার্থভাবে দেখে না।
12.320.20
ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः ॥ १२.३२०.२० ॥
যারা এদের অন্যভাবে দেখে এবং এদের বিষয়ে সম্যক দর্শন রাখে না, তারা নিশ্চিতভাবে ঘোর নরকে বারবার প্রবেশ করে।
12.320.21
साङ्ख्यदर्शनमेतत्ते परिसङ्ख्यानमुत्तमम् ।
एवं हि परिसंख्याय साङ्ख्याः केवलतां गताः ॥ १२.३२०.२१ ॥
এটাই তোমার সাংখ্যদর্শন, উত্তম পরিগণন। এভাবে পরিগণনা করে সাংখ্যরা কেবলতা লাভ করেছিলেন।
12.320.22
ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामनुदर्शनम् ॥ १२.३२०.२२ ॥
কিন্তু তত্ত্বকুশল অন্যদের জন্য এটাই দৃষ্টান্ত। এরপর আমি যোগের অনুদর্শন বলব।