મહાભારત · અધ્યાય 12.320
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.320.1
न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशांपते ।
गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे ॥ १२.३२०.१ ॥
હે પુત્ર, હે પ્રજાપતિ, નિર્ગુણને ગુણવાન બનાવી શકાય નહીં. ગુણવાન અને ગુણહીનનું યથાર્થ તત્ત્વ મારી પાસેથી સમજ.
12.320.2
गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा ।
प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३२०.२ ॥
ગુણોથી જ ગુણવાન થાય છે; નિર્ગુણ અને ગુણહીન પણ એ રીતે. તત્ત્વદર્શી મહાત્મા મુનિઓએ આમ કહ્યું છે.
12.320.3
गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते ।
उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः ॥ १२.३२०.३ ॥
ગુણસ્વભાવ અવ્યક્ત ગુણો તરફ જ પ્રવૃત્ત થાય છે અને તેમનો જ ઉપયોગ કરે છે; તે સ્વભાવથી જ અજ્ઞાની છે.
12.320.4
अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषोऽज्ञः स्वभावतः ।
न मत्तः परमोस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १२.३२०.४ ॥
અવ્યક્ત પુરુષ સ્વભાવથી જ અજ્ઞાની હોવાથી જાણતો નથી; 'મારાથી પર બીજું કોઈ નથી' એમ તે સદા માને છે.
12.320.5
अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् ।
नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तदन्यथा ॥ १२.३२०.५ ॥
આ કારણથી આ અવ્યક્ત અચેતન હોઈ શકે. નિત્ય હોવાથી, અક્ષર હોવાથી અને ક્ષર હોવાથી તે બીજી રીતે નથી.
12.320.6
यदाऽज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनःपुनः ।
यदात्मानं न जानीते तदाऽऽत्मापि न मुच्यते ॥ १२.३२०.६ ॥
અજ્ઞાનથી વારંવાર ગુણસૃષ્ટિ થાય અને આત્માને ન જાણાય ત્યારે આત્મા પણ મુક્ત થતો નથી.
12.320.7
कर्तृत्वाच्चापि सर्गाणां सर्गधर्मा तथोच्यते ।
कर्तृत्वाच्चापि योगानां योगधर्मा तथोच्यते ॥ १२.३२०.७ ॥
સર્જનોના કર્તૃત્વને કારણે તેને સર્ગધર્મ કહેવાય છે, અને યોગોના કર્તૃત્વને કારણે તેને યોગધર્મ પણ કહેવાય છે.
12.320.8
कर्तृत्वात्प्रकृतीनां च तथा प्रकृतिधर्मिता ॥ १२.३२०.८ ॥
પ્રકૃતિઓના કર્તૃત્વને કારણે, અને તે જ રીતે તેનું પ્રકૃતિધર્મીપણું.
12.320.9
कर्तृत्वाच्चापि वीजानां बीजधर्मा तथोच्यते ।
गुणानां प्रसवत्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ॥ १२.३२०.९ ॥
બીજોના કર્તૃત્વને કારણે તેને બીજધર્મ પણ કહેવાય છે; ગુણોના પ્રસવ અને પ્રલયને કારણે પણ એ જ રીતે.
12.320.10
कर्तृत्वात्प्रलयानां तु तथा प्रलयधर्मि च ।
कर्तृत्वात्प्रभवाणां च तथा प्रभवधर्मि च ॥ १२.३२०.१० ॥
પ્રલયોના કર્તૃત્વને કારણે તે પ્રલયધર્મી છે; અને પ્રભવોના કર્તૃત્વને કારણે તે પ્રભવધર્મી પણ છે.
12.320.11
बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ।
उपेक्षत्वादनन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् ॥ १२.३२०.११ ॥
બીજ હોવાને કારણે, પ્રકૃતિ હોવાને કારણે, પ્રલય હોવાને કારણે, એ જ રીતે ઉપેક્ષાને કારણે, અનન્યતાને કારણે અને કેવળ અભિમાનને કારણે (તે એમ કહેવાય છે).
12.320.12
मन्यन्ते यतयः सिद्धा अध्यात्मज्ञा गतज्वराः ।
अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम ॥ १२.३२०.१२ ॥
યતિઓ, સિદ્ધો, અધ્યાત્મજ્ઞાનીઓ અને તાપરહિત પુરુષો એને એમ માને છે—અનિત્ય અને નિત્ય, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત; આ અમે સાંભળ્યું છે.
12.320.13
अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषास्तथा ।
सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः ॥ १२.३२०.१३ ॥
અવ્યક્ત એકત્વ છે એમ કહે છે, અને પુરુષો નાનાત્વ ધરાવે છે. સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયાવાન, કેવળ જ્ઞાનમાં સ્થિત.
12.320.14
अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः ।
यथा मुञ्ज इषीकाणां तथैवैतद्धि जायते।
न चैव मुञ्जसंयोगादिषीका तत्र बुध्यते ॥ १२.३२०.१४ ॥
તે પુરુષ અવ્યક્તથી ભિન્ન છે; અસ્થિર હોવા છતાં 'ધ્રુવ' નામ ધરાવે છે. મુંજ ઘાસમાંથી ઈષીકાઓ ઉત્પન્ન થાય તેમ આ પણ ઉત્પન્ન થાય છે; મુંજના સંયોગથી ઈષીકા ત્યાં ઓળખાતી નથી.
12.320.15
अन्यच्च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा ।
च चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते ॥ १२.३२०.१५ ॥
મચ્છર અન્ય છે એમ જાણવું; ઉંબરો પણ અન્ય છે. ઉંબરાના સંયોગથી મચ્છર ત્યાં ચોંટી જાય છે.
12.320.16
अन्य एव तथा मत्स्यस्तदन्यदुदुकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः ॥ १२.३२०.१६ ॥
એ જ રીતે માછલી અન્ય છે, અને તે જળપાત્ર પણ અન્ય કહેવાયું છે. પાણીના સ્પર્શથી માછલી કોઈ રીતે લેપાતી નથી.
12.320.17
अन्यो ह्यग्निरुखाऽप्यन्या नित्यमेवमवेहि भोः ।
न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै ॥ १२.३२०.१७ ॥
અગ્નિ અન્ય છે, અને વાસણ પણ અન્ય છે. હે ભદ્ર, સદા આ રીતે જાણો. વાસણના સ્પર્શથી તે અગ્નિ ખરેખર લેપાતો નથી.
12.320.18
पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथाऽन्यदुदकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम् ॥ १२.३२०.१८ ॥
અહીં પુષ્કર (કમળનું પાન) અન્ય છે; એ જ રીતે પાણી પણ અન્ય કહેવાયું છે. પાણીના સ્પર્શથી ત્યાં પુષ્કર લેપાતું નથી.
12.320.19
एतेषां सहवासं च निवासं चैव नित्यशः ।
याथातथ्येन पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः ॥ १२.३२०.१९ ॥
એમનો સહવાસ અને નિવાસ સામાન્ય લોકો સદા યથાર્થ રીતે જોતા નથી.
12.320.20
ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः ॥ १२.३२०.२० ॥
જેઓ આમને બીજી રીતે જુએ છે અને આમના વિશે સમ્યક દર્શન રાખતા નથી, તેઓ સ્પષ્ટપણે ઘોર નરકમાં વારંવાર પ્રવેશે છે.
12.320.21
साङ्ख्यदर्शनमेतत्ते परिसङ्ख्यानमुत्तमम् ।
एवं हि परिसंख्याय साङ्ख्याः केवलतां गताः ॥ १२.३२०.२१ ॥
આ તને સાંખ્યદર્શન છે, ઉત્તમ પરિગણન. આ રીતે ગણના કરીને સાંખ્યો કેવળતાને પામ્યા.
12.320.22
ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामनुदर्शनम् ॥ १२.३२०.२२ ॥
પરંતુ જે બીજા તત્ત્વકુશળ છે તેમના માટે આ જ નિદર્શન છે. હવે આગળ હું યોગોનું અનુદર્શન કહીશ.