ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.320
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.320.1
न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशांपते ।
गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे ॥ १२.३२०.१ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਗੁਣੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਣਹੀਨ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ।
12.320.2
गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा ।
प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३२०.२ ॥
ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਗੁਣਹੀਣ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਤੱਤਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ।
12.320.3
गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते ।
उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः ॥ १२.३२०.३ ॥
ਗੁਣ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਵਿਅਕਤ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ।
12.320.4
अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषोऽज्ञः स्वभावतः ।
न मत्तः परमोस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १२.३२०.४ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਪੁਰਖ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; 'ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ' ਐਸਾ ਉਹ ਸਦਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
12.320.5
अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् ।
नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तदन्यथा ॥ १२.३२०.५ ॥
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਵਿਅਕਤ ਅਚੇਤਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਕਸ਼ਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
12.320.6
यदाऽज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनःपुनः ।
यदात्मानं न जानीते तदाऽऽत्मापि न मुच्यते ॥ १२.३२०.६ ॥
ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੁਣ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਆਤਮਾ ਵੀ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.320.7
कर्तृत्वाच्चापि सर्गाणां सर्गधर्मा तथोच्यते ।
कर्तृत्वाच्चापि योगानां योगधर्मा तथोच्यते ॥ १२.३२०.७ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਗਧਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਯੋਗਧਰਮ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.320.8
कर्तृत्वात्प्रकृतीनां च तथा प्रकृतिधर्मिता ॥ १२.३२०.८ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਧਰਮੀ ਹੋਣਾ।
12.320.9
कर्तृत्वाच्चापि वीजानां बीजधर्मा तथोच्यते ।
गुणानां प्रसवत्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ॥ १२.३२०.९ ॥
ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੀਜਧਰਮ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.320.10
कर्तृत्वात्प्रलयानां तु तथा प्रलयधर्मि च ।
कर्तृत्वात्प्रभवाणां च तथा प्रभवधर्मि च ॥ १२.३२०.१० ॥
ਪ੍ਰਲਯਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਲਯਧਰਮੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਭਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭਵਧਰਮੀ ਵੀ ਹੈ।
12.320.11
बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ।
उपेक्षत्वादनन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् ॥ १२.३२०.११ ॥
ਬੀਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਲਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪੇਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਅਨਨਯਤਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਕੇ (ਇਹ ਐਸਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
12.320.12
मन्यन्ते यतयः सिद्धा अध्यात्मज्ञा गतज्वराः ।
अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम ॥ १२.३२०.१२ ॥
ਯਤੀ, ਸਿੱਧ, ਅਧਿਆਤਮ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਤਾਪ-ਰਹਿਤ ਜਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਅਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿੱਤ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ; ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.320.13
अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषास्तथा ।
सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः ॥ १२.३२०.१३ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਇਕਤਾ ਹੈ ਇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਨਾਤਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ।
12.320.14
अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः ।
यथा मुञ्ज इषीकाणां तथैवैतद्धि जायते।
न चैव मुञ्जसंयोगादिषीका तत्र बुध्यते ॥ १२.३२०.१४ ॥
ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ 'ਧ੍ਰੁਵ' ਨਾਮ ਵਾਲਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਜ ਘਾਹ ਤੋਂ ਸਰਕੰਡੇ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਮੂੰਜ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਸਰਕੰਡਾ ਉੱਥੇ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.320.15
अन्यच्च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा ।
च चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते ॥ १२.३२०.१५ ॥
ਮੱਛਰ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੂਲਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਗੂਲਰ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਮੱਛਰ ਉੱਥੇ ਲਿਪਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.320.16
अन्य एव तथा मत्स्यस्तदन्यदुदुकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः ॥ १२.३२०.१६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਲ-ਪਾਤਰ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਛੋਹ ਨਾਲ ਮੱਛੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਪਟਦੀ।
12.320.17
अन्यो ह्यग्निरुखाऽप्यन्या नित्यमेवमवेहि भोः ।
न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै ॥ १२.३२०.१७ ॥
ਅੱਗ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਰਤਨ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਜਣ, ਸਦਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ। ਬਰਤਨ ਦੇ ਛੋਹ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟਦੀ ਨਹੀਂ।
12.320.18
पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथाऽन्यदुदकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम् ॥ १२.३२०.१८ ॥
ਇੱਥੇ ਪੁਸ਼ਕਰ (ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ) ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਛੋਹ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਲਿਪਟਦਾ ਨਹੀਂ।
12.320.19
एतेषां सहवासं च निवासं चैव नित्यशः ।
याथातथ्येन पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः ॥ १२.३२०.१९ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਿਵਾਸ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਆਮ ਲੋਕ ਸਦਾ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
12.320.20
ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः ॥ १२.३२०.२० ॥
ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਯਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੀ ਘੋਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.320.21
साङ्ख्यदर्शनमेतत्ते परिसङ्ख्यानमुत्तमम् ।
एवं हि परिसंख्याय साङ्ख्याः केवलतां गताः ॥ १२.३२०.२१ ॥
ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸਾਂਖਯ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਉੱਤਮ ਗਿਣਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣ ਕੇ ਸਾਂਖਯ ਕੇਵਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
12.320.22
ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामनुदर्शनम् ॥ १२.३२०.२२ ॥
ਪਰ ਜੋ ਹੋਰ ਤੱਤਵ-ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਦਰਸ਼ਨ ਕਹਾਂਗਾ।