महाभारत · अध्याय 12.320
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.320.1
न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशांपते ।
गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे ॥ १२.३२०.१ ॥
हे वत्स, हे प्रजापती, निर्गुणाला गुणी करणे शक्य नाही. गुणवान आणि गुणहीन यांचे यथार्थ तत्त्व माझ्याकडून समजून घे.
12.320.2
गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा ।
प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.३२०.२ ॥
गुणांनीच माणूस गुणवान होतो; निर्गुण आणि गुणहीनही तसेच. तत्त्वदर्शी महात्मे मुनी असेच म्हणाले आहेत.
12.320.3
गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते ।
उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः ॥ १२.३२०.३ ॥
गुणस्वभाव अव्यक्त गुणांकडेच वळते आणि त्यांचाच उपयोग करते; तो स्वभावतःच अज्ञानी आहे.
12.320.4
अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषोऽज्ञः स्वभावतः ।
न मत्तः परमोस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १२.३२०.४ ॥
अव्यक्त पुरुष स्वभावतःच अज्ञानी असल्यामुळे जाणत नाही; 'माझ्याहून श्रेष्ठ कोणी नाही' असे तो नेहमी मानतो.
12.320.5
अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् ।
नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तदन्यथा ॥ १२.३२०.५ ॥
या कारणामुळे हे अव्यक्त अचेतन असू शकते. नित्य असल्यामुळे, अक्षर असल्यामुळे आणि क्षर असल्यामुळे ते वेगळे नाही.
12.320.6
यदाऽज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनःपुनः ।
यदात्मानं न जानीते तदाऽऽत्मापि न मुच्यते ॥ १२.३२०.६ ॥
अज्ञानामुळे वारंवार गुणसृष्टी केली जाते आणि आत्म्याला जाणले जात नाही, तेव्हा आत्माही मुक्त होत नाही.
12.320.7
कर्तृत्वाच्चापि सर्गाणां सर्गधर्मा तथोच्यते ।
कर्तृत्वाच्चापि योगानां योगधर्मा तथोच्यते ॥ १२.३२०.७ ॥
सृष्टींचा कर्ता असल्यामुळे त्याला सर्गधर्म म्हटले जाते, आणि योगांचा कर्ता असल्यामुळे त्याला योगधर्मही म्हटले जाते.
12.320.8
कर्तृत्वात्प्रकृतीनां च तथा प्रकृतिधर्मिता ॥ १२.३२०.८ ॥
प्रकृतींचा कर्ता असल्यामुळे, आणि त्याचप्रमाणे त्याचे प्रकृतिधर्मित्व.
12.320.9
कर्तृत्वाच्चापि वीजानां बीजधर्मा तथोच्यते ।
गुणानां प्रसवत्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ॥ १२.३२०.९ ॥
बीजांचा कर्ता असल्यामुळे त्याला बीजधर्म म्हटले जाते; गुणांचे उत्पत्तिस्थान आणि लयस्थान असल्यामुळेही तसेच.
12.320.10
कर्तृत्वात्प्रलयानां तु तथा प्रलयधर्मि च ।
कर्तृत्वात्प्रभवाणां च तथा प्रभवधर्मि च ॥ १२.३२०.१० ॥
प्रलयांचा कर्ता असल्यामुळे तो प्रलयधर्मी आहे; आणि उत्पत्तींचा कर्ता असल्यामुळे तो प्रभवधर्मीही आहे.
12.320.11
बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ।
उपेक्षत्वादनन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् ॥ १२.३२०.११ ॥
बीज असल्यामुळे, प्रकृती असल्यामुळे, प्रलय असल्यामुळे, तसेच उपेक्षेमुळे, अनन्यतेमुळे आणि केवळ अभिमानामुळे (ते असे म्हटले जाते).
12.320.12
मन्यन्ते यतयः सिद्धा अध्यात्मज्ञा गतज्वराः ।
अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम ॥ १२.३२०.१२ ॥
यती, सिद्ध, अध्यात्मज्ञानी आणि तापरहित पुरुष यास असे मानतात—अनित्य व नित्य, अव्यक्त व व्यक्त; हे आम्ही ऐकले आहे.
12.320.13
अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषास्तथा ।
सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः ॥ १२.३२०.१३ ॥
अव्यक्त एकत्व आहे असे म्हणतात, आणि पुरुष नानात्व धारण करतात. सर्व भूतांवर दया करणारे, केवळ ज्ञानात स्थित.
12.320.14
अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः ।
यथा मुञ्ज इषीकाणां तथैवैतद्धि जायते।
न चैव मुञ्जसंयोगादिषीका तत्र बुध्यते ॥ १२.३२०.१४ ॥
तो पुरुष अव्यक्तापेक्षा वेगळा आहे; अस्थिर असूनही 'ध्रुव' नावाचा आहे. मुंजापासून जसे इषीका उत्पन्न होतात, तसेच हेही उत्पन्न होते; मुंजाच्या संयोगाने इषीका तेथे ओळखली जात नाही.
12.320.15
अन्यच्च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा ।
च चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते ॥ १२.३२०.१५ ॥
डास वेगळा समजावा, आणि उंबर (अंजीर) वृक्षही वेगळा आहे. उंबराच्या संयोगाने डास तेथे चिकटतो.
12.320.16
अन्य एव तथा मत्स्यस्तदन्यदुदुकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः ॥ १२.३२०.१६ ॥
तसाच मासा वेगळा आहे, आणि ते पाणपात्र (उदक) वेगळे म्हटले आहे. पाण्याच्या स्पर्शाने मासा सर्वथा लिप्त होत नाही.
12.320.17
अन्यो ह्यग्निरुखाऽप्यन्या नित्यमेवमवेहि भोः ।
न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै ॥ १२.३२०.१७ ॥
अग्नी वेगळा आहे, आणि पातेलेही वेगळे आहे. हे सज्जना, सदैव असेच जाण. पातेल्याच्या स्पर्शाने तो अग्नी खरोखर लिप्त होत नाही.
12.320.18
पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथाऽन्यदुदकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम् ॥ १२.३२०.१८ ॥
येथे पुष्कर (कमळपान) वेगळेच आहे; तसेच पाणीही वेगळे म्हटले आहे. पाण्याच्या स्पर्शाने तेथे पुष्कर लिप्त होत नाही.
12.320.19
एतेषां सहवासं च निवासं चैव नित्यशः ।
याथातथ्येन पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः ॥ १२.३२०.१९ ॥
यांचा सहवास आणि निवास सामान्य लोक नेहमी यथार्थपणे पाहत नाहीत.
12.320.20
ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः ॥ १२.३२०.२० ॥
जे लोक यांना वेगळ्या प्रकारे पाहतात आणि यांच्याबद्दल सम्यक दर्शन ठेवत नाहीत, ते स्पष्टपणे भयंकर नरकात पुन्हा पुन्हा प्रवेश करतात.
12.320.21
साङ्ख्यदर्शनमेतत्ते परिसङ्ख्यानमुत्तमम् ।
एवं हि परिसंख्याय साङ्ख्याः केवलतां गताः ॥ १२.३२०.२१ ॥
हे तुला सांख्यदर्शन आहे, उत्तम परिगणन. असे परिगणन करून सांख्य केवलतेला प्राप्त झाले.
12.320.22
ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामनुदर्शनम् ॥ १२.३२०.२२ ॥
परंतु जे इतर तत्त्वकुशल आहेत त्यांच्यासाठी हेच निदर्शन आहे. आता यापुढे मी योगांचे अनुदर्शन सांगेन.