મહાભારત · અધ્યાય 12.322
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.322.1
तथैवोत्क्रमतां स्थानं शृणुष्वावहितो नृप ।
पद्भ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते ॥ १२.३२२.१ ॥
હે રાજન, તે જ રીતે દેહ છોડનારાઓનું સ્થાન ધ્યાનથી સાંભળો. પગ દ્વારા નીકળનારનું સ્થાન વૈષ્ણવ કહેવાય છે.
12.322.2
जङ्घाभ्यां तु वसून्देवानाप्नुयादिति नः श्रुतम् ।
जानुभ्यां च महाभागान्साध्यान्देवानवाप्नुयात् ॥ १२.३२२.२ ॥
જાંઘો દ્વારા વસુ દેવતાઓને પ્રાપ્ત થાય છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે. ઘૂંટણો દ્વારા મહાભાગ્ય સાધ્ય દેવોને પ્રાપ્ત થાય છે.
12.322.3
पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानमवाप्नुयात् ।
पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां च प्रजापतिम् ॥ १२.३२२.३ ॥
ગુદા દ્વારા નીકળનાર મૈત્ર સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે. કમર દ્વારા પૃથ્વીને અને જાંઘો દ્વારા પ્રજાપતિને પ્રાપ્ત થાય છે.
12.322.4
पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान्नासाभ्यामिन्दुमेव च ।
बाहुभ्यामिन्द्रमित्याहुरुरसा रुद्रमेव च ॥ १२.३२२.४ ॥
બાજુઓ દ્વારા મરુત દેવોને, નાકનાં છિદ્રો દ્વારા ચંદ્રને. ભુજાઓ દ્વારા ઇન્દ્રને એમ કહેવાય છે; અને છાતી દ્વારા રુદ્રને પણ.
12.322.5
ग्रीवया तु मुनिश्रेष्ठं नरमाप्नोत्यनुत्तमम् ।
विश्वेदेवान्मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात् ॥ १२.३२२.५ ॥
ગરદન દ્વારા મુનિશ્રેષ્ઠ, અનુત્તમ નરને પ્રાપ્ત થાય છે. મુખ દ્વારા વિશ્વેદેવોને અને કાન દ્વારા દિશાઓને પ્રાપ્ત થાય છે.
12.322.6
घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यमेव च ।
भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललाटेन पितृनथ ॥ १२.३२२.६ ॥
નાક દ્વારા ગંધવાહક વાયુને, આંખો દ્વારા સૂર્યને. ભમરો દ્વારા બંને અશ્વિની દેવોને, અને લલાટ દ્વારા પિતૃઓને પ્રાપ્ત થાય છે.
12.322.7
ब्रह्माणमाप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा ।
एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर ॥ १२.३२२.७ ॥
માથા દ્વારા તે સર્વવ્યાપી બ્રહ્માને અને દેવોમાં અગ્રજને પામે છે. હે મિથિલેશ્વર, આ પ્રાણ-ઉત્ક્રમણનાં સ્થાનો કહેવામાં આવ્યાં છે.
12.322.8
अरिगनि प्रवक्ष्यामि विहितानि मनीषिभिः ।
संवत्सराद्धिमोक्षस्तु संभवेत शरीरिणः ॥ १२.३२२.८ ॥
જ્ઞાનીઓએ વિધાન કરેલાં મૃત્યુનાં ચિહ્નો હું કહીશ. દેહધારીનો મૃત્યુ એક વર્ષની અંદર સંભવી શકે છે.
12.322.9
योऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वा कदाचन ।
तथैव ध्रुवमतित्याहुः पूर्णेन्दुं दीपमेव च ॥ १२.३२२.९ ॥
જેણે અગાઉ એકવાર જોયેલી અરુંધતીને ક્યારેય ન જુએ, તે એ જ રીતે ધ્રુવને પણ વટાવી જાય છે એમ કહે છે. પૂર્ણ ચંદ્ર અને દીવો પણ (તે જોઈ શકતો નથી).
12.322.10
खण्डाभासं दक्षिणतस्तेऽपि संवत्सरायुषः ।
परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिवः ॥ १२.३२२.१० ॥
જમણી બાજુ ખંડિત આભા દેખાવી — એક વર્ષનું આયુષ્ય બાકી હોય તેમને. અને હે રાજન, જેઓ બીજાની આંખમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોતા નથી.
12.322.11
आत्मच्छायाकृतीभूतं तेऽपि संवत्सरायुषः ।
अतिद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा ॥ १२.३२२.११ ॥
પોતાની છાયાના આકાર જેવા થઈ જનારાઓને પણ એક વર્ષનું આયુષ્ય બાકી હોય છે. અતિ-તેજ, અતિ-પ્રજ્ઞા, અ-પ્રજ્ઞા અને નિસ્તેજતા પણ એ જ પ્રકારે.
12.322.12
प्रकृतेर्विक्रियापत्तिः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ।
दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ १२.३२२.१२ ॥
પોતાના સ્વભાવમાં વિકાર ઉત્પન્ન થવો — છ માસમાં મૃત્યુનું લક્ષણ છે. દેવોની અવગણના કરે અને બ્રાહ્મણો સાથે વિરોધ કરે (તે પણ એવો જ).
12.322.13
कृष्णश्यावच्छविच्छायः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ।
शीर्णनाभिं यथा चक्रं छिद्रं सोमं प्रपश्यति ॥ १२.३२२.१३ ॥
કાળી અને ઝાંખી-ભૂરી કાંતિવાળો માણસ છ મહિનામાં મૃત્યુનું લક્ષણ જુએ છે; તૂટેલા નાભિવાળા ચક્રમાં છિદ્ર દેખાય તેમ તે ચંદ્રમાં છિદ્ર જુએ છે.
12.322.14
तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ।
शवगन्धमुपाघ्राति सप्तरात्रेण मृत्युभाक्। ॥ १२.३२२.१४ ॥
એ જ રીતે સહસ્રરશ્મિ સૂર્યને જોનારો સાત રાત્રિમાં મૃત્યુ પામે છે; શબની ગંધ સૂંઘનારો પણ સાત રાત્રિમાં મૃત્યુ પામે છે.
12.322.15
कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागितां ।
कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता ॥ १२.३२२.१५ ॥
કાન અને નાક ઢળી પડવા; દાંત અને દૃષ્ટિની ચમક ઝાંખી પડવી.
12.322.16
संज्ञालोपो निरूष्मत्वं सद्योमृत्युनिदर्शनम् ।
अकस्माच्च स्रवेद्यस्य वाममक्षि नराधिप ॥ १२.३२२.१६ ॥
સંજ્ઞાનો લોપ અને શરીરમાં ઉષ્મા ન રહેવી — આ તરત મૃત્યુનાં ચિહ્નો છે; હે નરાધિપ, જેની ડાબી આંખ અચાનક ઝરે છે (તે પણ લક્ષણ છે).
12.322.17
मूर्ध्रतश्चोत्पतेद्धूमः सद्योमृत्युनिदर्शनम् ।
एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवोऽऽत्मवान् ॥ १२.३२२.१७ ॥
માથામાંથી ધુમાડો ઊઠે તે પણ તરત મૃત્યુનું ચિહ્ન છે. આટલાં અરિષ્ટો જાણીને આત્મસંયમી માણસ (…).
12.322.18
निशि चाहनि चात्मानं योजयेत्परमात्मनि ।
प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यः कालः प्रकृतो भवेत् ॥ १२.३२२.१८ ॥
રાત અને દિવસ આત્માને પરમાત્મામાં જોડવો; જે કાળ (મૃત્યુ માટે) નિયત થયેલો હોય તે કાળની પ્રતીક્ષા કરતાં.
12.322.19
अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुमिच्छेदिमां क्रियाम् ।
सर्वगन्धान्रसांश्चैव धारयीत समाहितः ॥ १२.३२२.१९ ॥
આ સાધનામાં સ્થિર રહેવાની ઇચ્છા રાખનારને મૃત્યુ ઇષ્ટ ન હોવું જોઈએ; એકાગ્રચિત્તે તેણે સર્વ ગંધો અને રસોનો ત્યાગ કરવો.
12.322.20
तथा मृत्युमुपादाय तत्परेणान्दरात्मना ।
स साङ्ख्यधारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ।
जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना ॥ १२.३२२.२० ॥
આ રીતે મૃત્યુને અપનાવીને, તેમાં તત્પર અંતરાત્માથી, સાંખ્યધારણા જાણીને, હે મનુજર્ષભ, યોગથી મૃત્યુને જીતવું; તેમાં તત્પર અંતરાત્માથી.
12.322.21
गच्छेत्प्राप्याक्षयं कृत्स्नमजन्म शिवमव्ययम् ।
शाश्वतं स्थानमचलं दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ १२.३२२.२१ ॥
તે સંપૂર્ણ, અક્ષય, અજન્મા, શિવ, અવ્યય, શાશ્વત અને અચલ સ્થાન પામીને જાય; જેમના આત્માઓ સંયમિત નથી તેમને તે દુષ્પ્રાપ્ય છે.