महाभारत · अध्याय 12.322
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.322.1
तथैवोत्क्रमतां स्थानं शृणुष्वावहितो नृप ।
पद्भ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते ॥ १२.३२२.१ ॥
हे राजा, त्याचप्रमाणे देह सोडणाऱ्यांचे स्थान लक्षपूर्वक ऐक. पायांद्वारे निघणाऱ्याचे स्थान वैष्णव म्हटले जाते.
12.322.2
जङ्घाभ्यां तु वसून्देवानाप्नुयादिति नः श्रुतम् ।
जानुभ्यां च महाभागान्साध्यान्देवानवाप्नुयात् ॥ १२.३२२.२ ॥
पोटऱ्यांद्वारे वसू देवतांना प्राप्त होतो, असे आम्ही ऐकले आहे. गुडघ्यांद्वारे महाभाग्यवान साध्य देवतांना प्राप्त होतो.
12.322.3
पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानमवाप्नुयात् ।
पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां च प्रजापतिम् ॥ १२.३२२.३ ॥
गुदद्वारातून निघणारा मैत्र स्थान प्राप्त करतो. कंबरेद्वारे पृथ्वीला आणि मांड्यांद्वारे प्रजापतीला प्राप्त होतो.
12.322.4
पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान्नासाभ्यामिन्दुमेव च ।
बाहुभ्यामिन्द्रमित्याहुरुरसा रुद्रमेव च ॥ १२.३२२.४ ॥
बरगड्यांद्वारे मरुत् देवतांना, नाकपुड्यांद्वारे चंद्राला. बाहूंद्वारे इंद्राला असे म्हणतात; आणि छातीद्वारे रुद्रालाही.
12.322.5
ग्रीवया तु मुनिश्रेष्ठं नरमाप्नोत्यनुत्तमम् ।
विश्वेदेवान्मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात् ॥ १२.३२२.५ ॥
मानेद्वारे मुनिश्रेष्ठ, सर्वोत्तम नराला प्राप्त होतो. मुखाद्वारे विश्वेदेवांना आणि कानाद्वारे दिशांना प्राप्त होतो.
12.322.6
घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यमेव च ।
भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललाटेन पितृनथ ॥ १२.३२२.६ ॥
नाकाद्वारे गंधवाहक वायूला, डोळ्यांद्वारे सूर्याला. भुवयांद्वारे दोन्ही अश्विनी देवतांना, आणि कपाळाद्वारे पितरांना प्राप्त होतो.
12.322.7
ब्रह्माणमाप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा ।
एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर ॥ १२.३२२.७ ॥
मस्तकाद्वारे तो सर्वव्यापी ब्रह्माला आणि देवांमध्ये ज्येष्ठ असलेल्याला प्राप्त होतो. हे मिथिलेश्वरा, ही प्राणोत्क्रमणाची स्थाने सांगितली आहेत.
12.322.8
अरिगनि प्रवक्ष्यामि विहितानि मनीषिभिः ।
संवत्सराद्धिमोक्षस्तु संभवेत शरीरिणः ॥ १२.३२२.८ ॥
ज्ञानी पुरुषांनी सांगितलेली मृत्युलक्षणे मी सांगेन. देहधारी जिवाचा मृत्यू एका वर्षात घडू शकतो.
12.322.9
योऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वा कदाचन ।
तथैव ध्रुवमतित्याहुः पूर्णेन्दुं दीपमेव च ॥ १२.३२२.९ ॥
पूर्वी एकदा पाहिलेल्या अरुंधतीला जो कधीही पाहत नाही, तो तसाच ध्रुवालाही ओलांडतो असे म्हणतात. पूर्ण चंद्र आणि दीपही (तो पाहू शकत नाही).
12.322.10
खण्डाभासं दक्षिणतस्तेऽपि संवत्सरायुषः ।
परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिवः ॥ १२.३२२.१० ॥
उजव्या बाजूला खंडित प्रकाश दिसणे — ज्यांचे आयुष्य एका वर्षाचे उरले आहे अशांनाही. आणि हे राजा, जे दुसऱ्याच्या डोळ्यात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहत नाहीत.
12.322.11
आत्मच्छायाकृतीभूतं तेऽपि संवत्सरायुषः ।
अतिद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा ॥ १२.३२२.११ ॥
स्वतःच्या छायेचा आकार होणारेही — ज्यांचे आयुष्य एका वर्षाचे उरले आहे. अतितेज, अतिप्रज्ञा, अप्रज्ञा आणि तेजोहीनता हीही तशीच.
12.322.12
प्रकृतेर्विक्रियापत्तिः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ।
दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ १२.३२२.१२ ॥
आपल्या स्वभावात विकार उत्पन्न होणे — सहा महिन्यांत मृत्यूचे लक्षण. देवांचा अनादर करणारा आणि ब्राह्मणांशी विरोध करणारा (तोही तसाच).
12.322.13
कृष्णश्यावच्छविच्छायः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ।
शीर्णनाभिं यथा चक्रं छिद्रं सोमं प्रपश्यति ॥ १२.३२२.१३ ॥
काळसर-निळसर छटा असलेला मनुष्य सहा महिन्यांत मृत्यूचे लक्षण पाहतो; तुटलेल्या नाभीच्या चाकात छिद्र दिसावे तसे तो चंद्रात छिद्र पाहतो.
12.322.14
तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ।
शवगन्धमुपाघ्राति सप्तरात्रेण मृत्युभाक्। ॥ १२.३२२.१४ ॥
त्याचप्रमाणे सहस्ररश्मी सूर्यही (प्रकाशहीन दिसल्यास) जो पाहतो, तो सात रात्रींत मृत्यू पावतो; आणि प्रेताचा वास घेणारा तोही सात रात्रींत मृत्यू पावतो.
12.322.15
कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागितां ।
कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता ॥ १२.३२२.१५ ॥
कान व नाक खाली झुकणे; दात व दृष्टीची चमक नाहीशी होणे.
12.322.16
संज्ञालोपो निरूष्मत्वं सद्योमृत्युनिदर्शनम् ।
अकस्माच्च स्रवेद्यस्य वाममक्षि नराधिप ॥ १२.३२२.१६ ॥
चेतना लोप पावणे आणि शरीरात उष्णता न उरणे — ही तत्काळ मृत्यूची चिन्हे आहेत; हे नराधिपा, ज्याचा डावा डोळा अचानक पाझरतो (तेही लक्षण).
12.322.17
मूर्ध्रतश्चोत्पतेद्धूमः सद्योमृत्युनिदर्शनम् ।
एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवोऽऽत्मवान् ॥ १२.३२२.१७ ॥
डोक्यातून धूर उठणे हेही तत्काळ मृत्यूचे लक्षण आहे. हे सर्व अरिष्ट जाणून आत्मसंयमी मनुष्य (…).
12.322.18
निशि चाहनि चात्मानं योजयेत्परमात्मनि ।
प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यः कालः प्रकृतो भवेत् ॥ १२.३२२.१८ ॥
रात्री व दिवसा आत्म्याला परमात्म्यात योजावे; जो काळ (मृत्यूसाठी) निश्चित असेल त्या काळाची प्रतीक्षा करत.
12.322.19
अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुमिच्छेदिमां क्रियाम् ।
सर्वगन्धान्रसांश्चैव धारयीत समाहितः ॥ १२.३२२.१९ ॥
या साधनेत स्थिर राहण्याची इच्छा असणाऱ्याला मरण इष्ट नसावे; एकाग्रचित्ताने त्याने सर्व गंध आणि रस धारण करू नयेत.
12.322.20
तथा मृत्युमुपादाय तत्परेणान्दरात्मना ।
स साङ्ख्यधारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ।
जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना ॥ १२.३२२.२० ॥
अशा प्रकारे मृत्यूचा स्वीकार करून, त्यात तत्पर अंतरात्म्याने, सांख्यधारणा जाणून, हे मनुजर्षभा, योगाने मृत्यूवर विजय मिळवावा; त्यात तत्पर अंतरात्म्याने.
12.322.21
गच्छेत्प्राप्याक्षयं कृत्स्नमजन्म शिवमव्ययम् ।
शाश्वतं स्थानमचलं दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ १२.३२२.२१ ॥
तो संपूर्ण, अक्षय, अजन्मा, शिव, अव्यय, शाश्वत आणि अचल स्थान प्राप्त करून जावा; ज्यांचा आत्मा संयमित नाही त्यांना ते दुष्प्राप्य आहे.