ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.322
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.322.1
तथैवोत्क्रमतां स्थानं शृणुष्वावहितो नृप ।
पद्भ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते ॥ १२.३२२.१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.322.2
जङ्घाभ्यां तु वसून्देवानाप्नुयादिति नः श्रुतम् ।
जानुभ्यां च महाभागान्साध्यान्देवानवाप्नुयात् ॥ १२.३२२.२ ॥
ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਸੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਗੋਡਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਭਾਗ ਸਾਧਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.322.3
पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानमवाप्नुयात् ।
पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां च प्रजापतिम् ॥ १२.३२२.३ ॥
ਗੁਦਾ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਮੈਤਰ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਮਰ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੱਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.322.4
पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान्नासाभ्यामिन्दुमेव च ।
बाहुभ्यामिन्द्रमित्याहुरुरसा रुद्रमेव च ॥ १२.३२२.४ ॥
ਪਸਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਰੁਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ। ਬਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛਾਤੀ ਰਾਹੀਂ ਰੁਦਰ ਨੂੰ ਵੀ।
12.322.5
ग्रीवया तु मुनिश्रेष्ठं नरमाप्नोत्यनुत्तमम् ।
विश्वेदेवान्मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात् ॥ १२.३२२.५ ॥
ਗਰਦਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕੰਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.322.6
घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यमेव च ।
भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललाटेन पितृनथ ॥ १२.३२२.६ ॥
ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਗੰਧ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ, ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ। ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.322.7
ब्रह्माणमाप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा ।
एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर ॥ १२.३२२.७ ॥
ਸਿਰ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਰਜ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਿਥਿਲੇਸ਼ਵਰ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਉਤਕ੍ਰਮਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
12.322.8
अरिगनि प्रवक्ष्यामि विहितानि मनीषिभिः ।
संवत्सराद्धिमोक्षस्तु संभवेत शरीरिणः ॥ १२.३२२.८ ॥
ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਧੀਵਤ ਕੀਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
12.322.9
योऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वा कदाचन ।
तथैव ध्रुवमतित्याहुः पूर्णेन्दुं दीपमेव च ॥ १२.३२२.९ ॥
ਜੋ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਵੀ (ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ)।
12.322.10
खण्डाभासं दक्षिणतस्तेऽपि संवत्सरायुषः ।
परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिवः ॥ १२.३२२.१० ॥
ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਖੰਡਿਤ ਆਭਾ ਦਿੱਸਣੀ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਕੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
12.322.11
आत्मच्छायाकृतीभूतं तेऽपि संवत्सरायुषः ।
अतिद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा ॥ १२.३२२.११ ॥
ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਵੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਅਤਿ-ਤੇਜ, ਅਤਿ-ਪ੍ਰਗਿਆ, ਪ੍ਰਗਿਆ-ਹੀਣਤਾ ਅਤੇ ਤੇਜ-ਹੀਣਤਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.322.12
प्रकृतेर्विक्रियापत्तिः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ।
दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ १२.३२२.१२ ॥
ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਆ ਜਾਣਾ — ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ)।
12.322.13
कृष्णश्यावच्छविच्छायः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ।
शीर्णनाभिं यथा चक्रं छिद्रं सोमं प्रपश्यति ॥ १२.३२२.१३ ॥
ਕਾਲੀ ਤੇ ਨੀਲੀ ਝਲਕ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਟੁੱਟੀ ਨਾਭੀ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੋਰੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿੱਚ ਮੋਰੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.322.14
तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ।
शवगन्धमुपाघ्राति सप्तरात्रेण मृत्युभाक्। ॥ १२.३२२.१४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਸ੍ਰ-ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ (ਬੇਰੌਣਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ) ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਬੂ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.322.15
कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागितां ।
कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता ॥ १२.३२२.१५ ॥
ਕੰਨਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਦਾ ਝੁਕ ਜਾਣਾ; ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਚਮਕ ਖੁੱਸ ਜਾਣੀ।
12.322.16
संज्ञालोपो निरूष्मत्वं सद्योमृत्युनिदर्शनम् ।
अकस्माच्च स्रवेद्यस्य वाममक्षि नराधिप ॥ १२.३२२.१६ ॥
ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਨਾ ਰਹਿਣੀ — ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ; ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜਿਸਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਅਚਾਨਕ ਵਗਦੀ ਹੈ (ਉਹ ਵੀ ਲੱਛਣ ਹੈ)।
12.322.17
मूर्ध्रतश्चोत्पतेद्धूमः सद्योमृत्युनिदर्शनम् ।
एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवोऽऽत्मवान् ॥ १२.३२२.१७ ॥
ਸਿਰ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਣਾ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਅਰਿਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਆਤਮ-ਸੰਜਮੀ ਮਨੁੱਖ (…)।
12.322.18
निशि चाहनि चात्मानं योजयेत्परमात्मनि ।
प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यः कालः प्रकृतो भवेत् ॥ १२.३२२.१८ ॥
ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਮਾਂ (ਮੌਤ ਲਈ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ।
12.322.19
अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुमिच्छेदिमां क्रियाम् ।
सर्वगन्धान्रसांश्चैव धारयीत समाहितः ॥ १२.३२२.१९ ॥
ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਮੌਤ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਧਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.322.20
तथा मृत्युमुपादाय तत्परेणान्दरात्मना ।
स साङ्ख्यधारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ।
जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना ॥ १२.३२२.२० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੱਤਪਰ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ, ਸਾਂਖ੍ਯ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਨੁਜਰਸ਼ਭ, ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੱਤਪਰ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ।
12.322.21
गच्छेत्प्राप्याक्षयं कृत्स्नमजन्म शिवमव्ययम् ।
शाश्वतं स्थानमचलं दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ १२.३२२.२१ ॥
ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ, ਅਕਸ਼ੈ, ਅਜਨਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਅਵਿਅਯ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜਾਵੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।