મહાભારત · અધ્યાય 12.325
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.325.1
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम ।
कः प्राप्तो भूपतिः सिद्धिं मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ॥ १२.३२५.१ ॥
હે કુરુરાજર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ, ગૃહસ્થજીવન છોડ્યા વિના કયા રાજાએ સિદ્ધિ મેળવી? મોક્ષતત્ત્વ મને કહો.
12.325.2
संन्यस्यते यथाऽत्माऽयं व्यक्तस्यात्मा यथा च यत् ।
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३२५.२ ॥
આ આત્મા કેવી રીતે ત્યજાય છે, અને વ્યક્તનો આત્મા કેવો છે? મોક્ષનું જે પરમ તત્ત્વ છે તે પણ મને કહો, હે પિતામહ.
12.325.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत ॥ १२.३२५.३ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — જનક અને સુલભાનો સંવાદ, હે ભારત.
12.325.4
संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा ।
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ॥ १२.३२५.४ ॥
પૂર્વે સંન્યાસના ફળની ઇચ્છા રાખનાર એક રાજા હતો — મિથિલાનો જનક, જે ધર્મધ્વજ નામે પ્રખ્યાત હતો.
12.325.5
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतश्रमः ।
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम् ॥ १२.३२५.५ ॥
તેણે વેદમાં, મોક્ષશાસ્ત્રમાં અને પોતાના શાસ્ત્રમાં શ્રમ કર્યો હતો; ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરીને તે આ પૃથ્વી પર શાસન કરતો હતો.
12.325.6
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् ।
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वरम् ॥ १२.३२५.६ ॥
તેનું સદાચરણ સાંભળીને વેદજ્ઞો, પ્રાજ્ઞો અને બીજા માણસો લોકોમાં તે પુરુષેશ્વરની ઇચ્છા કરતા હતા.
12.325.7
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता ।
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ॥ १२.३२५.७ ॥
ત્યારે ધર્મયુગમાં યોગધર્મનું આચરણ કરતી સુલભા નામની એક ભિક્ષુણી એકલી પૃથ્વી પર વિચરતી હતી.
12.325.8
तया जगदिदं कृत्स्नमटन्त्या मिथिलेश्वरः ।
तत्रतत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.८ ॥
આખા જગતમાં ભ્રમણ કરતાં તેણે સાંભળ્યું કે મિથિલાના સ્વામી વિશે, મોક્ષ વિશે ત્રિદંડી સંન્યાસીઓ સર્વત્ર કહી રહ્યા છે.
12.325.9
साऽतिसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया ।
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ॥ १२.३२५.९ ॥
અતિ સૂક્ષ્મ એ કથા સાંભળીને તે સાચી છે કે નહીં એવા સંશયમાં પડી, અને જનકના દર્શનનો સંકલ્પ તેના મનમાં જાગ્યો.
12.325.10
तत्र सा विप्रहायाऽथ पूर्वरूपं हि योगतः ।
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम् ॥ १२.३२५.१० ॥
ત્યાં તેણે ભિક્ષુણીનું રૂપ છોડ્યું અને યોગબળથી પોતાનું પૂર્વ રૂપ ધારણ કર્યું; નિર્દોષ અંગોવાળી તે સ્ત્રીએ બીજું અતિ ઉત્તમ રૂપ ધારણ કર્યું.
12.325.11
चक्षुनिंमेषमात्रेण लध्वस्त्रगतिगामिनी ।
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा ॥ १२.३२५.११ ॥
આંખના પલકારા જેટલા સમયમાં, બાણની ગતિથી ચાલતી સુંદર ભ્રમરવાળી, કમળનયના તે વિદેહોની નગરીમાં પહોંચી.
12.325.12
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् ।
भैक्ष्यचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ॥ १२.३२५.१२ ॥
સમૃદ્ધ લોકોથી ભરેલી રમણીય મિથિલામાં પહોંચીને, ભિક્ષાચર્યાના બહાને તેણે મિથિલેશ્વરનાં દર્શન કર્યાં.
12.325.13
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं पुनस्तदा ।
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः ॥ १२.३२५.१३ ॥
રાજાએ તેની અત્યંત સુકુમારતા ફરી જોઈ, અને 'આ કોણ છે, કોની છે, ક્યાંથી આવી?' એમ વિચારીને તે આશ્ચર્યચકિત થયા.
12.325.14
ततोस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् ।
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत् ॥ १२.३२५.१४ ॥
પછી તેનું સ્વાગત કરીને, ઉત્તમ આસન આપીને, પગ ધોઈને સન્માન કરી, ઉત્તમ અન્નથી તેને તૃપ્ત કરી.
12.325.15
अथ भुक्तवतीं प्रीतां राजा तां मन्त्रिभिर्वृतः ।
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकीम् ॥ १२.३२५.१५ ॥
પછી ભોજન કરીને પ્રસન્ન થયેલી તે ભિક્ષુણીને, મંત્રીઓથી ઘેરાયેલા રાજાએ, સર્વ વાદવિદ્યાના નિપુણોની વચ્ચે બોલવા પ્રેર્યા.
12.325.16
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया ।
सत्वं सत्वेन योगज्ञा प्रविष्टाऽभून्महीपते ॥ १२.३२५.१६ ॥
તેના ધર્મોમાં સહેલાઈથી પ્રવેશી શકાય તેવી, 'આ મુક્ત નથી' એવી શંકાથી, હે મહીપતિ, યોગજ્ઞા તે પોતાના સત્ત્વથી તેનામાં પ્રવેશી ગઈ.
12.325.17
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः ।
सा स्म तं चोदयिष्यन्ती योगबन्धैर्बबन्ध ह ॥ १२.३२५.१७ ॥
પોતાની આંખોથી તેની આંખોના કિરણોને કિરણો સાથે જોડીને, તેને પ્રેરવાની ઇચ્છાથી તેણીએ યોગબંધનોથી તેને ખરેખર બાંધી લીધો.
12.325.18
जनकोप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन् ।
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम ॥ १२.३२५.१८ ॥
જનક પણ હસીને તેના ભાવને ઓળખીને, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, પોતાના ભાવથી તેના ભાવને ગ્રહણ કર્યો.
12.325.19
तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूतयामयम् ।
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डकैः ॥ १२.३२५.१९ ॥
તે એક જ સ્થળે થયેલો આ સંવાદ સાંભળો — છત્રાદિથી વિમુક્ત અને ત્રિદંડ ધારણ કરનારી મુક્તા વચ્ચેનો.
12.325.20
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि ।
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महिपतिः ॥ १२.३२५.२० ॥
"હે ભગવતી, તારું આ વિચરણ ક્યાં થયું, અને ક્યાં જઈશ? તું કોની છે, અને ક્યાંથી આવી?" એમ રાજાએ તેને પૂછ્યું.
12.325.21
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते ।
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं मत्समागमे ॥ १२.३२५.२१ ॥
શાસ્ત્રજ્ઞાન, ઉંમર અને જન્મથી કોઈનો સાચો સ્વભાવ જાણી શકાતો નથી. તેથી આ વિષયોનો ઉત્તર મારી ભેટમાં જ આપવો જોઈએ.
12.325.22
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि तत्त्वतः ।
सत्वां संवेत्तुमिच्छामि मानार्हा हि मताऽसिमे ॥ १२.३२५.२२ ॥
છત્રાદિ ચિહ્નોથી હું ખરેખર વિમુક્ત છું, એમ જાણ. હું તને સંપૂર્ણપણે જાણવા ઇચ્છું છું, કારણ કે તું માનને યોગ્ય છે અને મારા વડે માન પામેલી છે.
12.325.23
यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा ।
यस्य नान्यः प्रवक्ताऽस्ति मोक्षे तमपि मे शृणु ॥ १२.३२५.२३ ॥
કારણ કે આ વિશેષ જ્ઞાન પૂર્વે મને પ્રાપ્ત થયું; મોક્ષ વિશે તેનો ઉપદેશ આપનાર બીજો કોઈ નથી. તેમના વિશે પણ મારી પાસેથી સાંભળ.
12.325.24
पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ॥ १२.३२५.२४ ॥
પરાશર ગોત્રના, વૃદ્ધ, મહાત્મા ભિક્ષુ પંચશિખનો હું શિષ્ય છું; તેઓ મને અત્યંત પ્રિય અને માન્ય છે.
12.325.25
साङ्ख्यज्ञाने च योगे च महीपालविधौ तथा ।
त्रिविधे मोक्षधर्मोस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः ॥ १२.३२५.२५ ॥
સાંખ્યજ્ઞાન, યોગ, રાજવિધિ અને આ ત્રિવિધ મોક્ષધર્મમાં હું માર્ગ પાર કરી ચૂક્યો છું; સંશયો છેદાઈ ગયા છે.
12.325.26
स यथा शास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिभ्रमन् ।
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः ॥ १२.३२५.२६ ॥
શાસ્ત્રમાં જોયેલા માર્ગે અહીં ભ્રમણ કરતાં, પહેલાં ચોમાસાના ચાર માસ મારી સાથે સુખપૂર્વક રહ્યા હતા તે.
12.325.27
तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः ।
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्धि चालितः ॥ १२.३२५.२७ ॥
સાંખ્યમાં પ્રધાન અને અર્થને સારી રીતે જોનારે તેમણે ખરેખર મને ત્રિવિધ મોક્ષ સંભળાવ્યો; રાજ્યથી મને ચલિત પણ કર્યો નહીં.
12.325.28
सोहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् ।
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ॥ १२.३२५.२८ ॥
તે સંપૂર્ણ ત્રિવિધ મોક્ષસંહિતાનું આચરણ હું કરું છું; રાગમુક્ત થઈ, એકલો, પરમ પદમાં સ્થિત થઈ વિચરું છું.
12.325.29
वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः ।
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते ॥ १२.३२५.२९ ॥
ફરીથી, આ મોક્ષનો પરમ વિધિ વૈરાગ્ય છે; જ્ઞાનથી જ વૈરાગ્ય જન્મે છે, જેનાથી માણસ મુક્ત થાય છે.
12.325.30
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् ।
महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा ॥ १२.३२५.३० ॥
જ્ઞાનથી પ્રયત્ન કરે છે; પ્રયત્નથી તે મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે — મહાન દ્વંદ્વોથી મુક્તિ માટે; તે સિદ્ધિ વયથી પર છે.
12.325.31
सेयं परमिका सिद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मया ।
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ॥ १२.३२५.३१ ॥
આ જ પરમ સિદ્ધિ છે; દ્વંદ્વોથી મુક્તિ મેં મેળવી છે. અહીં જ, મોહ દૂર થતાં, આસક્તિરહિત થઈને વિચરતાં.
12.325.32
यथा क्षेत्रं मृदुभूतमद्भिराप्लावितं तथा ।
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम् ॥ १२.३२५.३२ ॥
પાણીથી ભીંજાઈને નરમ થયેલું ખેતર જેમ અંકુર ઉત્પન્ન કરે છે, તેમ મનુષ્યોનું કર્મ પુનર્જન્મ ઉત્પન્ન કરે છે.
12.325.33
यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्रतत्र वा ।
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते ॥ १२.३२५.३३ ॥
શેકાયેલું બીજ, ઠીકરા પર હોય કે બીજે ક્યાંય, અંકુરનું કારણ બનવાની શક્તિ મળ્યા છતાં બીજપણું ન હોવાથી ઊગતું નથી.
12.325.34
तद्वद्भगवताऽनेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा ।
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते ॥ १२.३२५.३४ ॥
એ જ રીતે, શિખાએ ઉપદેશેલા આ ભગવાન ભિક્ષુએ મારું જ્ઞાન બીજરહિત કર્યું છે; તેથી તે વિષયોમાં ઊગતું નથી.
12.325.35
नामिरज्यति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे ।
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागरोषयोः ॥ १२.३२५.३५ ॥
કોઈ પણ વસ્તુમાં મારું મન આસક્ત થતું નથી; નિરર્થકમાં નહીં, પરિગ્રહમાં પણ નહીં. આ બંનેમાં પણ મન આસક્ત થતું નથી, કારણ કે રાગ અને દ્વેષ વ્યર્થ છે.
12.325.36
यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् ।
सव्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ॥ १२.३२५.३६ ॥
જે મારા જમણા હાથ પર ચંદન લગાવે છે, અથવા જે ડાબા હાથ પર પ્રહાર કરે છે—આ બંને મારા માટે સમાન છે.
12.325.37
सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.३७ ॥
હું સુખી છું, મેં મારું ધ્યેય પ્રાપ્ત કર્યું છે; માટીનું ઢેકું, પથ્થર અને સોનાને સમાન ગણીને, આસક્તિ વિનાનો રાજ્યમાં સ્થિર છું; અન્ય ત્રિદંડી સંન્યાસીઓથી વિશિષ્ટ.
12.325.38
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टाऽन्यैर्मोक्षवित्तमैः ।
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥ १२.३२५.३८ ॥
મોક્ષમાં ત્રણ પ્રકારની નિષ્ઠા મોક્ષજ્ઞ શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ જોઈ છે: લોકોત્તર જ્ઞાન અને સર્વ કર્મોનો ત્યાગ.
12.325.39
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः ।
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२.३२५.३९ ॥
મોક્ષશાસ્ત્ર જાણનારા કેટલાક લોકો જ્ઞાનનિષ્ઠા કહે છે; તેવી જ રીતે સૂક્ષ્મદર્શી અન્ય યતિઓ કર્મનિષ્ઠા કહે છે.
12.325.40
प्रहायोभयमप्येव ज्ञानं कर्म च केवलम् ।
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ॥ १२.३२५.४० ॥
જ્ઞાન અને કર્મ બંનેને, અથવા ફક્ત એકને છોડીને, આ ત્રીજી નિષ્ઠા તે મહાત્માએ કહી છે.
12.325.41
यमे च नियमे चैव कामे द्वेषे परिग्रहे ।
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः ॥ १२.३२५.४१ ॥
યમ અને નિયમમાં, કામ અને દ્વેષમાં, પરિગ્રહમાં, માન અને દંભમાં, તેમ જ સ્નેહમાં, તેઓ ગૃહસ્થો જેવા જ છે.
12.325.42
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् ।
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे ॥ १२.३२५.४२ ॥
ત્રિદંડ વગેરેમાં કોઈ જ્ઞાનથી મોક્ષ હોય, તો સમાન કારણવાળા પરિગ્રહ છત્ર વગેરેમાં મોક્ષ કેમ ન હોય?
12.325.43
येनयेन हि यस्यार्थः कारणेनेह कर्मणि ।
तत्तदालम्बते सर्वद्रव्ये स्वार्थपरिग्रहे ॥ १२.३२५.४३ ॥
અહીં કર્મમાં જેને જે કારણથી પ્રયોજન હોય, તે પોતાના પ્રયોજન માટે સર્વ દ્રવ્યોમાં તેને જ આધાર બનાવે છે.
12.325.44
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरे ।
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते ॥ १२.३२५.४४ ॥
ગૃહસ્થ જીવનમાં દોષ જોઈને બીજા આશ્રમમાં જનાર પણ ત્યજતાં અને ગ્રહણ કરતાં આસક્તિઓથી મુક્ત થતો નથી.
12.325.45
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मके ।
राजभिर्भिक्षुकास्तुल्या मुच्यन्ते केन हेतुना ॥ १२.३२५.४५ ॥
શિક્ષા અને અનુગ્રહથી યુક્ત સમાન આધિપત્યમાં રાજાઓ માટે ભિક્ષુકો પણ સમાન છે; તો કયા કારણે તેઓ મુક્ત થાય છે?
12.325.46
अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् ।
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ॥ १२.३२५.४६ ॥
અહીં સાચા આધિપત્યમાં પણ કેવળ જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે, તો પરમ પદે સ્થિત થયેલા લોકો કેમ મુક્ત થતા નથી?
12.325.47
काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ।
लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥ १२.३२५.४७ ॥
કેસરી વસ્ત્ર ધારણ, મુંડન, ત્રિદંડ, કમંડળ—આ બાહ્ય ચિહ્નો સાચા માર્ગથી ભ્રષ્ટ છે; તે મોક્ષ માટે નથી, એવો મારો મત છે.
12.325.48
यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् ।
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ॥ १२.३२५.४८ ॥
આ ચિહ્ન હોવા છતાં અહીં જ્ઞાન જ કારણ હોય, તો દુઃખમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ માટે માત્ર બાહ્ય ચિહ્ન નિરર્થક છે.
12.325.49
अथवा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः ।
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ॥ १२.३२५.४९ ॥
અથવા દુઃખની શિથિલતા જોઈને ચિહ્નમાં મન લગાવ્યું છે? છત્ર વગેરેમાં તે જ સામાન્ય હેતુ કેમ દેખાતો નથી?
12.325.50
आकिञ्चन्ये न मोक्षोस्ति कैञ्चन्ये नास्ति बन्धनम् ।
कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते ॥ १२.३२५.५० ॥
કંઈ ન હોવામાં મોક્ષ નથી; કંઈક હોવામાં બંધન નથી. કંઈક હોય તેવી સ્થિતિમાં અને બીજી સ્થિતિમાં પણ જીવ જ્ઞાનથી મુક્ત થાય છે.
12.325.51
तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे ।
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम् ॥ १२.३२५.५१ ॥
તેથી ધર્મ, અર્થ, કામમાં તથા રાજ્ય સ્વીકારમાં પણ, આ બંધનનાં સ્થાનોમાં, બંધનરહિત પદે સ્થિત રહેવું એમ જાણ.
12.325.52
राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः ।
मोक्षाश्मनिशितेनेह च्छिन्नस्त्यागासिना मया ॥ १२.३२५.५२ ॥
રાજ્ય અને ઐશ્વર્યથી બનેલો પાશ, જે સ્નેહના સ્થાનના બંધનથી બાંધે છે; મોક્ષરૂપી પથ્થર પર તીક્ષ્ણ કરેલી ત્યાગની તલવારથી મેં અહીં તે કાપી નાખ્યો છે.
12.325.53
सोहमेवं गतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि ।
अयथार्थं हि ते वर्णं वक्ष्यामि शृणु तन्मम ॥ १२.३२५.५३ ॥
હું આ રીતે જઈને મુક્ત થયો છું; હે ભિક્ષુણી, તારા પર મારો વિશ્વાસ જાગ્યો છે. તારો વર્ણ ખરેખર તેવો નથી; હું તે કહીશ, મારું સાંભળ.
12.325.54
सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः ।
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः ॥ १२.३२५.५४ ॥
તારી સુકુમારતા, રૂપ, શ્રેષ્ઠ શરીર અને યૌવન — આ બધું મળીને તારા નિયમપાલન વિશે શંકા ઉપજાવે છે.
12.325.55
यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् ।
मुक्तोऽयं स्यान्न वेति स्याद्धर्षितो मत्परिग्रहः ॥ १२.३२५.५५ ॥
તારું આ સંન્યાસ-ચિહ્નને ન શોભતું આ વર્તન પણ છે — આ મુક્ત થયો છે કે નહિ, એ શંકા થાય છે; મારો સ્વીકાર તો હર્ષ આપનારો છે.
12.325.56
न च कामसमायुक्ते युक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डके ।
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना ॥ १२.३२५.५६ ॥
કામયુક્ત હોય તો પણ, ત્રિદંડ ધારણ કરેલો હોય તો પણ — તું આનું રક્ષણ ન કરે તો મુક્ત માટે તે છુપાવી શકાય નહીં.
12.325.57
मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः ।
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् ॥ १२.३२५.५७ ॥
મારા પક્ષનો આશ્રય લેવાથી થયેલું તારું આ ઉલ્લંઘન સાંભળ — સ્વભાવથી આશ્રય લેનારી તારું, મારા પૂર્વ સ્વીકાર વિશે.
12.325.58
प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरेपि वा ।
कस्य वा सन्निकर्षात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम ॥ १२.३२५.५८ ॥
તારો પ્રવેશ મારા રાષ્ટ્રમાં કે નગરમાં કોણે કરાવ્યો? અથવા કોના સાન્નિધ્યથી તું મારા હૃદયમાં પ્રવેશી?
12.325.59
वर्णप्रवरमुख्याऽसि ब्राह्मणी क्षत्रियस्त्वहम् ।
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् ॥ १२.३२५.५९ ॥
તું વર્ણોમાં શ્રેષ્ઠોમાં મુખ્ય બ્રાહ્મણી છે; હું ક્ષત્રિય છું. આપણા બેનો એક યોગ નથી — વર્ણસંકર ન કર.
12.325.60
वर्तसे मोक्षधर्मेण त्वं गार्हस्थ्येऽहमाश्रमे ।
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयाश्रमसंकरः ॥ १२.३२५.६० ॥
તું મોક્ષધર્મ પ્રમાણે વર્તે છે; હું ગૃહસ્થાશ્રમમાં છું. બીજા આશ્રમનું આ મિશ્રણ તારા માટે અત્યંત કષ્ટદાયક પણ છે.
12.325.61
सगोत्रां वाऽसगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् ।
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः ॥ १२.३२५.६१ ॥
તું સગોત્રા છે કે અસગોત્રા તે તું જાણતી નથી, મને પણ તું જાણતી નથી. સગોત્રમાં પ્રવેશવું એ ત્રીજો ગોત્રસંકર છે.
12.325.62
अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोप्यथवा क्वचित् ।
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः ॥ १२.३२५.६२ ॥
તારો પતિ જીવતો હોય કે ક્યાંક પ્રવાસે ગયો હોય, પરભાર્યા અગમ્ય છે — આ ચોથો ધર્મસંકર છે.
12.325.63
सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि ।
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः ॥ १२.३२५.६३ ॥
તું તારા ઉદ્દેશની અપેક્ષાએ આ અકાર્યો કરવાનો નિશ્ચય કરે છે — અજ્ઞાનથી, અથવા ફરી ખોટા જ્ઞાનથી પ્રેરિત થઈને.
12.325.64
अथवापि स्वतन्त्राऽसि स्वदोषेणेह केनचित् ।
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम् ॥ १२.३२५.६४ ॥
અથવા તું સ્વતંત્ર છે, તારા પોતાના દોષથી અહીં કોઈ કારણે. તેં કંઈ સાંભળ્યું હોય તો બધું નિરર્થક કરાયું.
12.325.65
इदमन्यत्तृतीयं ये भावस्पर्शविघातकम् ।
दुष्टायाऽलक्ष्यते लिङ्गं विवृण्वत्या प्रकाशितम् ॥ १२.३२५.६५ ॥
આ બીજું ત્રીજું લક્ષણ છે, જે ભાવસ્પર્શનો નાશ કરે છે. દુષ્ટ સ્ત્રી પોતાને પ્રગટ કરે ત્યારે આ ચિહ્ન જોવા મળે છે.
12.325.66
न मय्येवाभिसन्धिस्ते जयैषिण्या जये कृतः ।
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना चेतुमिच्छसि तामपि ॥ १२.३२५.६६ ॥
વિજયની ઇચ્છા રાખનારી તારો ઉદ્દેશ મારા પર નથી. મારી આ આખી સભાને પણ તું જાણવા ઇચ્છે છે.
12.325.67
तथाऽर्हतस्ततश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि ।
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भवनाय च ॥ १२.३२५.६७ ॥
આ રીતે યોગ્ય રીતે, પછી તું તારી દૃષ્ટિ મારા પક્ષને હરાવવા અને તારા પક્ષને ઉભો કરવા માટે લગાવે છે.
12.325.68
सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता ।
भूयः सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम् ॥ १२.३२५.६८ ॥
તારા પોતાના ક્રોધથી જન્મેલ, સમૃદ્ધિના મોહથી મોહિત થયેલો તું ફરી ઉપાયો રચે છે; ઝેર અને અમૃતને એક કરવાની જેમ.
12.325.69
इच्छतोरत्र यो लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः ।
अलाभश्चापि रक्तस्य सोपि दोषो विषोषमः ॥ १२.३२५.६९ ॥
અહીં ઇચ્છા કરનાર સ્ત્રી-પુરુષને જે લાભ થાય તે અમૃત સમાન છે; આસક્તને થતી હાનિ, તે દોષ પણ વિષ સમાન છે.
12.325.70
मा त्याक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय ।
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम ॥ १२.३२५.७० ॥
છોડ નહીં; સારી રીતે જાણ, તારા શાસ્ત્રનું પાલન કર. આ મારી પરીક્ષા લેવાઈ હતી; તેં મને મુક્ત કર્યો એવું નથી.
12.325.71
एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितम् ।
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः।
तत्त्वमत्र प्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितम् ॥ १२.३२५.७१ ॥
આ બધું જે છુપાયેલું છે તે મારાથી છુપાવવું તને યોગ્ય નથી. તારા કાર્યથી, કે બીજા કોઈ રાજાના કાર્યથી, તે અહીં છુપાયેલું હોય, તો મારાથી તે છુપાવવું તને યોગ્ય નથી.
12.325.72
न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन ।
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः ॥ १२.३२५.७२ ॥
કોઈએ રાજા પાસે જૂઠ બોલીને ન જવું; કોઈ રીતે બ્રાહ્મણ પાસે પણ નહીં; સ્ત્રીગુણોથી યુક્ત સ્ત્રી પાસે પણ નહીં; જૂઠા મનથી ગયેલા તેમને મારી નાખશે.
12.325.73
राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ १२.३२५.७३ ॥
રાજાઓનું બળ ઐશ્વર્ય છે, બ્રહ્મજ્ઞાનીઓનું બળ બ્રહ્મ છે, અને સ્ત્રીઓનું શ્રેષ્ઠ બળ રૂપ, યૌવન અને સૌભાગ્ય છે.
12.325.74
अत एतैर्बलैरेव बलिनः स्वार्थमिच्छता ।
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम् ॥ १२.३२५.७४ ॥
તેથી પોતાનો સ્વાર્થ ઇચ્છનારે આ બળો સાથે જ બળવાનો પાસે સરળતાથી જવું, કારણ કે કુટિલતા વિનાશ માટે જ હોય છે.
12.325.75
सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः ।
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३२५.७५ ॥
તું તારી જાતિ, શાસ્ત્રજ્ઞાન, આચરણ, સ્વભાવ, પ્રકૃતિ અને અહીં આવવાનું કારણ યથાર્થપણે કહેવાને યોગ્ય છે.
12.325.76
इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः ।
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥ १२.३२५.७६ ॥
રાજાએ આવા અપ્રિય, અયોગ્ય અને અસંબદ્ધ શબ્દોથી નકાર્યા છતાં સુલભા કંપી નહિ.
12.325.77
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ।
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥ १२.३२५.७७ ॥
રાજાએ એ રીતે વાત પૂરી કરી ત્યારે સુંદર મુખવાળી સુલભાએ વધુ મનોહર વચન બોલવાનું શરૂ કર્યું.
12.325.78
सुलभोवाच ।
नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः।
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम् ॥ १२.३२५.७८ ॥
સુલભા બોલી: નવ-નવ દોષોથી અને વાણી-બુદ્ધિના દૂષણોથી રહિત, સાર્થક, અઢાર ગુણોથી યુક્ત વચન.
12.325.79
सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ॥ १२.३२५.७९ ॥
સૂક્ષ્મતા, સાંખ્યક્રમ બંને, પ્રયોજન સહિત નિર્ણય — આ પાંચ અર્થ-વર્ગો છે; હે રાજન્, તેને 'વાક્ય' કહેવાય છે.
12.325.80
एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां स्वलक्षणम् ।
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः ॥ १२.३२५.८० ॥
આમાંના દરેકનું — સૂક્ષ્મતા વગેરેનું — પોતાનું લક્ષણ સાંભળો; પદાર્થ, પદ અને વાક્યના ક્રમથી તેમનો વિચાર થાય છે.
12.325.81
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यदा भेदेन वर्तते ।
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते ॥ १२.३२५.८१ ॥
જ્યારે જ્ઞાન ભિન્ન જ્ઞેયોમાં ભેદ સહિત પ્રવર્તે છે, અને ત્યાં બુદ્ધિ અતિશયી હોય છે, તે જ સૂક્ષ્મતા છે.
12.325.82
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ।
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम् ॥ १२.३२५.८२ ॥
દોષો અને ગુણોનું પ્રમાણ વિભાગપૂર્વક — કોઈ અર્થનો ઉદ્દેશ રાખીને — તે 'સંખ્યા' છે, એમ સમજો.
12.325.83
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम् ।
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥ १२.३२५.८३ ॥
'આ પહેલાં, આ પછી' — જે કહેવું અભિપ્રેત છે તે કહેવું જોઈએ; વાક્યજ્ઞ લોકો તે ક્રમયોગને પણ 'વાક્ય' કહે છે.
12.325.84
धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ।
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥ १२.३२५.८४ ॥
ધર્મ, કામ, અર્થ, મોક્ષ વિશે વિશેષ પ્રતિજ્ઞા કરીને, વાક્યના અંતે 'આ તે જ છે' એવું કહેવાય છે — તે જ નિર્ણય છે.
12.325.85
इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ।
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते ॥ १२.३२५.८५ ॥
ઇચ્છા અને દ્વેષથી ઉત્પન્ન થતાં દુઃખો જ્યાં અતિશય થાય છે, હે રાજન, ત્યાં જે આચરણ થાય છે, તે જ તેનું પ્રયોજન મનાય છે.
12.325.86
तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥ १२.३२५.८६ ॥
હે જનાધિપ, જેમ કહેવાયાં તેમ સૂક્ષ્મતા આદિ આ બધાં એક જ અર્થમાં સમાયેલાં છે; હવે મારું વચન સાંભળો.
12.325.87
उपेतार्थमभिन्नार्थं न्यायवृत्तं न चाधिकम् ।
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः ॥ १२.३२५.८७ ॥
સ્પષ્ટ અર્થવાળું, અભિન્ન અર્થવાળું, ન્યાયયુક્ત વર્તનવાળું, અધિક નહીં, અશિષ્ટ નહીં, સંદિગ્ધ નહીં — એવું પરમ વચન હું પછી કહીશ.
12.325.88
न गुर्वक्षरसंयुक्तं पराङ्युखपदं न च ।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ॥ १२.३२५.८८ ॥
ભારે અક્ષરોથી યુક્ત નહીં, વિમુખ પદોવાળું નહીં, અસત્ય નહીં, ત્રિવર્ગથી વિરુદ્ધ નહીં, અને અસંસ્કૃત પણ નહીં.
12.325.89
न न्यूनं नष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च ।
सदोषमभिकल्पेन निष्कारणमहेतुकम् ॥ १२.३२५.८९ ॥
ન્યૂન ન હોય, શબ્દો નષ્ટ ન થયા હોય, ક્રમ ઉલટાવીને કહેવાયું ન હોય, દોષયુક્ત ન હોય, કલ્પનાથી રચાયેલું ન હોય, કારણ વિનાનું અને હેતુ વિનાનું ન હોય.
12.325.90
कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्याच्चानार्थकात्तथा ।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन ॥ १२.३२५.९० ॥
કામથી, ક્રોધથી, ભયથી, લોભથી, દીનતાથી, અને નિરર્થકતાથી, તેમ જ લજ્જાથી, કરુણાથી, માનથી — કોઈ પણ રીતે હું નહીં કહું.
12.325.91
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप ।
स ममेति विवक्षायां तदा सोर्थः प्रकाशते ॥ १२.३२५.९१ ॥
હે રાજા, જ્યારે વક્તા, શ્રોતા અને વાક્ય ત્રણેય સંપૂર્ણ હોય, અને 'આ મારું છે' એવી ભાવનાથી બોલવાની ઇચ્છા હોય, ત્યારે જ તેનો અર્થ પ્રગટ થાય છે.
12.325.92
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते ।
स्वार्थमाह परार्थं तत्तदा वाक्यं न रोहति ॥ १२.३२५.९२ ॥
કહેવા યોગ્ય બાબતમાં જ્યારે વક્તા શ્રોતાનું અપમાન કરીને પોતાનો સ્વાર્થ કહે છે, પરનું હિત નહીં, ત્યારે તે વાક્ય મૂળ પકડતું નથી.
12.325.93
अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ।
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ॥ १२.३२५.९३ ॥
જે મનુષ્ય પોતાનો સ્વાર્થ છોડીને પરનું હિત કહે છે, તેના પ્રત્યે પણ શંકા ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી તેનું વાક્ય પણ દોષયુક્ત બને છે.
12.325.94
यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते ।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥ १२.३२५.९४ ॥
પરંતુ જે વક્તા શ્રોતા અને પોતાના બંનેના હિતની, વિરોધ વિનાની વાત કહે છે, હે રાજા, તે જ સાચો વક્તા છે, બીજો નહીં.
12.325.95
तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा ।
अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि ॥ १२.३२५.९५ ॥
હે રાજા, આ વાક્ય સાર્થક છે અને ઉત્તમ વાણીની સંપદાથી યુક્ત છે; અવિચલિત મનથી, એકાગ્ર થઈને તમે આ સાંભળવા યોગ્ય છો.
12.325.96
काऽसि कस्य कुतो वेति त्वयाऽहमिति चोदिता ।
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु ॥ १२.३२५.९६ ॥
'તું કોણ છે, કોનો છે, ક્યાંથી આવ્યો?' એવું તારા દ્વારા પૂછાય ત્યારે તેનો ઉત્તર આ છે; હે રાજા, એકાગ્ર મનથી સાંભળ.
12.325.97
यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दवः ।
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः ॥ १२.३२५.९७ ॥
લાખ, લાકડું, ધૂળ અને પાણીનાં ટીપાં જેમ એકબીજા સાથે જોડાય છે, તેમ હે રાજન, અહીં પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ થાય છે.
12.325.98
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च ।
पृथगात्मा दशात्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्।
न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः ॥ १२.३२५.९८ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, રૂપ, ગંધ અને પાંચ ઇન્દ્રિયો, અલગ આત્મા અને દસમો આત્મા લાખ અને લાકડાની જેમ જોડાયેલા છે. આમને કોઈ પ્રેરણા નથી એ જ નિશ્ચય છે.
12.325.99
एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ।
न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते ॥ १२.३२५.९९ ॥
અહીં દરેકનું જ્ઞાન આત્મામાં નથી, એવી જ રીતે બીજામાં પણ નથી. આંખ પોતાની જોવાની શક્તિ જાણતી નથી; કાન આત્મામાં રહેતો નથી.
12.325.100
तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् ।
प्रश्लिष्टं च न जानन्ति यथाऽऽप इव पांवसः ॥ १२.३२५.१०० ॥
એ જ રીતે, વિચલનને કારણે તેઓ એકબીજા સાથે વર્તતા નથી; નજીકથી જોડાયેલા હોવા છતાં જાણતા નથી, જેમ પાણી સાથે ધૂળના કણ.
12.325.101
वाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु ।
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः ॥ १२.३२५.१०१ ॥
બાહ્ય અને અન્ય ગુણો પર તેઓ આધારિત છે; એ ગુણો પણ મારી પાસેથી સાંભળો. રૂપ, આંખ અને પ્રકાશ એ ત્રણ જોવાનાં કારણો છે.
12.325.102
यथैवात्र तथाऽन्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ।
ज्ञानज्ञेयांतरेतस्मिन्मनो नामापरो गुणः ॥ १२.३२५.१०२ ॥
અહીં જેમ, તેમ અન્ય જ્ઞાન-જ્ઞેયોમાં પણ કારણો છે. જ્ઞાન અને જ્ઞેયની વચ્ચે આમાં મન નામનો બીજો ગુણ છે.
12.325.103
विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ।
द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः।
येंन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति ॥ १२.३२५.१०३ ॥
જેનાથી આ નિશ્ચયમાં સારા અને ખરાબનો વિચાર કરે છે, ત્યાં બારમો બીજો ગુણ બુદ્ધિ નામનો સ્મરણ કરાયો છે. જેનાથી સંશયપૂર્વક જાણવા યોગ્ય બાબતોમાં તે નિર્ણય કરે છે.
12.325.104
अथ द्वादशके तस्मिन्सत्वं नामापरो गुणः ।
महासत्वोऽल्पसत्वो वा जन्तुयेनानुमीयते ॥ १२.३२५.१०४ ॥
હવે તે બારમામાં સત્ત્વ નામનો બીજો ગુણ છે, જેનાથી જીવ મહાસત્ત્વવાળો કે અલ્પસત્ત્વવાળો એવું અનુમાન થાય છે.
12.325.105
क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत चतुर्दशः ।
ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति च ॥ १२.३२५.१०५ ॥
ક્ષેત્રજ્ઞ નામનો બીજો ગુણ છે, પછી ચૌદમો. જેનાથી તે માને છે કે 'આ મારું છે' અને 'આ મારું નથી'.
12.325.106
अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः ।
पृथक्कालसमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते ॥ १२.३२५.१०६ ॥
હવે હે રાજન્, ત્યાં પંદરમો બીજો ગુણ સ્મરણ કરાયો છે. જુદા જુદા કાળસમૂહોની સમગ્રતાને અહીં તે કહેવાય છે.
12.325.107
गुणस्त्वेकोऽपरस्तत्र संघात इति षोडशः ।
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणो यस्मिन्समाश्रितौ ॥ १२.३२५.१०७ ॥
ત્યાં બીજો એક ગુણ છે; તે સોળમો 'સંઘાત' કહેવાય છે. જેમાં આકૃતિ અને વ્યક્તિ બંને આશ્રિત છે.
12.325.108
सुखासुखे जन्ममृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये ।
इति चैकोनर्विशोऽयं द्वन्द्वयोग इति स्मृतः ॥ १२.३२५.१०८ ॥
સુખ-દુઃખ, જન્મ-મૃત્યુ, લાભ-અલાભ, પ્રિય-અપ્રિય; આ રીતે આ ઓગણીસમો 'દ્વંદ્વયોગ' સ્મરણ કરાયો છે.
12.325.109
ऊर्ध्वमेकोनर्विशत्या कालो नामापरो गुणः ।
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.३२५.१०९ ॥
વીસથી ઉપર ઓગણત્રીસ વડે કાલ નામનો બીજો ગુણ છે. આ જાણો—વીસ વડે ભૂતોની ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે.
12.325.110
विंशकश्चैव संघातो महाभूतानि पञ्च च ।
सदसद्भवायोगौ तु गुणावन्यौ प्रकाशकौ ॥ १२.३२५.११० ॥
વીસમું પણ સંઘાત છે, અને પાંચ મહાભૂતો પણ એમ જ. સત્ અને અસત્નો ઉદ્ભવ-સંયોગ એ બીજા બે પ્રકાશક ગુણો છે.
12.325.111
इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः ।
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे ॥ १२.३२५.१११ ॥
આ રીતે વીસ અને સાત ગુણો સ્મૃત છે; વિધિ, શુક્ર અને બળ એ ત્રણ પરમ ગુણો છે.
12.325.112
एवं विंशच्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः ।
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम् ॥ १२.३२५.११२ ॥
આ રીતે વીસ અને દસ કળાઓ ગણતરીથી સ્મૃત છે; જ્યાં આ બધી એકસાથે રહે છે તે શરીર કહેવાય છે.
12.325.113
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति ।
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति ॥ १२.३२५.११३ ॥
આ કળાઓની અવ્યક્ત પ્રકૃતિને કોઈ ઇચ્છે છે; તેમના વ્યક્ત રૂપને બીજો સ્થૂલદર્શી જુએ છે.
12.325.114
अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयं वाऽथ चतुष्टयम् ।
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३२५.११४ ॥
અવ્યક્ત હોય કે વ્યક્ત, બે હોય કે ચાર—અધ્યાત્મ ચિંતકો સર્વ ભૂતોની પ્રકૃતિ જુએ છે.
12.325.115
सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता ।
ततोऽहं त्वं च राजेन्द्र चे चाप्यन्ये शरीरिणः। ॥ १२.३२५.११५ ॥
આ અવ્યક્ત પ્રકૃતિ પોતાના અંશો દ્વારા વ્યક્તતા પામી છે. તેનાથી જ હું, તું, હે રાજેન્દ્ર, અને અન્ય દેહધારીઓ છીએ.
12.325.116
विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः ।
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते ॥ १२.३२५.११६ ॥
બિંદુન્યાસ વગેરે અવસ્થાઓ શુક્ર અને શોણિતથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેમના પતનથી કલલ નામની અવસ્થા જન્મે છે.
12.325.117
कललाद्बुद्बुदोत्पत्तिः पेशी वा बुद्बुदात्स्मृता ।
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः ॥ १२.३२५.११७ ॥
કલલથી બુદબુદની ઉત્પત્તિ થાય છે; અથવા બુદબુદથી પેશી કહેવાય છે. પેશીથી અંગોનું નિર્માણ; અંગોથી નખ અને રોમ.
12.325.118
संपूर्णे नवमे मासि जन्तोर्जातस्य मैथिल ।
जायते नामरूपत्वं स्त्रीपुमान्वेति लिङ्गतः ॥ १२.३२५.११८ ॥
નવમો મહિનો પૂર્ણ થતાં, હે મૈથિલ, જન્મેલ જીવ નામરૂપ પામે છે; લિંગ પ્રમાણે સ્ત્રી કે પુરુષ થાય છે.
12.325.119
जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि ।
कौमारं रूपमापन्नं रूपवानुपलभ्यते ॥ १२.३२५.११९ ॥
જન્મતાંજ એ રૂપ જોતાં, તાંબા જેવા નખ અને આંગળીઓવાળું, કૌમાર રૂપ પામેલું સુંદર દેખાય છે.
12.325.120
कौमाराद्यौवनं चापि स्थावीर्यं चापि यौवनात् ।
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते ॥ १२.३२५.१२० ॥
કૌમારથી યૌવન, અને યૌવનથી સ્થિર વીર્ય પણ મળે છે. આ ક્રમયોગથી પૂર્વની પૂર્વની અવસ્થા ફરી મળતી નથી.
12.325.121
कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे ।
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते ॥ १२.३२५.१२१ ॥
કાળના જુદા જુદા અંશોમાં દરેક ક્ષણે સર્વ ભૂતોમાં ફેરફાર થતો રહે છે; પરંતુ સૂક્ષ્મતાને કારણે તે દેખાતો નથી.
12.325.122
न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च ।
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः ॥ १२.३२५.१२२ ॥
હે રાજન, એમની ગતિ કે ઉત્પત્તિ દેખાતી નથી; દીવાની જ્યોતની ગતિની જેમ દરેક અવસ્થામાં તે બદલાતી રહે છે.
12.325.123
तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः ।
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः ॥ १२.३२५.१२३ ॥
સારા ઘોડાની જેમ સતત દોડતા આવા પ્રભાવવાળા તેના માટે પણ, સર્વ લોકને માટે કોણ, ક્યાંથી, કે ક્યાંથી નહીં?
12.325.124
कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः ।
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह ॥ १२.३२५.१२४ ॥
આ કોનું છે, કે કોનું નથી; આ ક્યાંથી છે, કે ક્યાંથી નથી? અહીં પ્રાણીઓનો પોતાના જ અંગો સાથે પણ શો સંબંધ છે?
12.325.125
यथाऽऽदित्यान्मणेश्चापि वीरुद्भ्यश्चैव पावकः ।
जायन्त्येवं समुदयात्कलानामिह जन्तवः ॥ १२.३२५.१२५ ॥
જેમ સૂર્ય, મણિ અને વનસ્પતિઓમાંથી પણ અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ અહીં કાળના અંશોના ઉદયથી જીવો જન્મે છે.
12.325.126
आत्मन्येवात्मनाऽऽत्मानं यथा त्वमनुपश्यसि ।
एवमेवात्मनाऽऽत्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि ॥ १२.३२५.१२६ ॥
તું પોતાની અંદર પોતાના આત્માને પોતાથી જ જુએ છે, તેમ બીજામાં પોતાને કેમ નથી જોતો?
12.325.127
यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि ।
अथ मां काऽसि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि ॥ १२.३२५.१२७ ॥
જો તેં પોતાનામાં અને બીજામાં સમતા નક્કી કરી છે, તો હું કોણ છું, કોનો છું એવું કેમ પૂછે છે?
12.325.128
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल ।
काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.३२५.१२८ ॥
હે મૈથિલ, દ્વંદ્વોથી મુક્ત થયેલાને 'આ મારું થાય', 'આ ન થાય' એનો શો અર્થ? 'તું કોણ, કોની, ક્યાંથી' એવાં વચનોથી શું પ્રયોજન?
12.325.129
रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये सन्धिविग्रहे ।
कृतवान्यो महीपालः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१२९ ॥
શત્રુ, મિત્ર, મધ્યસ્થ, વિજય, સંધિ-વિગ્રહમાં સમભાવે વર્તતા રાજામાં મુક્તિનું લક્ષણ શું?
12.325.130
त्रिवर्गं सप्तधा न्यस्तं यो न वेदेह कर्मसु ।
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३० ॥
ત્રિવર્ગને સાત પ્રકારે વહેંચીને કર્મોમાં જે જાણતો નથી અને ત્રિવર્ગમાં જ આસક્ત રહે છે, તેનામાં મુક્તિનું લક્ષણ શું?
12.325.131
प्रिये वाऽप्यप्रिये वाऽपि दुर्बले बलवत्यपि ।
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३१ ॥
પ્રિય કે અપ્રિય, દુર્બળ કે બળવાન - જેની દૃષ્ટિમાં સમતા નથી, તેનામાં મુક્તિનું લક્ષણ શું?
12.325.132
तदयुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप ।
सुहृद्भिः सन्निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम् ॥ १२.३२५.१३२ ॥
તેથી હે રાજા, તું હજુ યોગમાં સ્થિર નથી ત્યારે મોક્ષ વિશે તને જે અભિમાન થાય છે, તેને મિત્રોએ રોકવો જોઈએ - અવિરક્તને ઔષધની જેમ.
12.325.133
तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम् ।
आत्मनाऽऽत्मनि संपश्य किमन्यन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३३ ॥
હે શત્રુદમન, એ એ આસક્તિનાં સ્થાનોને બરાબર તપાસીને પોતામાં જ પોતાને જુઓ; મુક્તિનું લક્ષણ બીજું શું?
12.325.134
इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य केनचित् ।
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु ॥ १२.३२५.१३४ ॥
મોક્ષનો આશ્રય લઈને કોઈ આ અને બીજાં સૂક્ષ્મ આસક્તિનાં સ્થાનોને, જે ચાર અંગો દ્વારા પ્રવર્તે છે, જાણે છે; મારું સાંભળ.
12.325.135
य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह ।
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत ॥ १२.३२५.१३५ ॥
જે રાજા આ સમગ્ર પૃથ્વીને એકછત્રે શાસન કરે છે, તે એક જ નગરમાં રહે છે.
12.325.136
तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति ।
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते ॥ १२.३२५.१३६ ॥
તે નગરમાં તેનું એક જ ઘર છે જ્યાં તે રહે છે; તે ઘરમાં રાત્રે વિશ્રામ માટે એક જ પથારી છે, જેમાં તે લીન થાય છે.
12.325.137
शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति ।
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनाल्पेन युज्यते ॥ १२.३२५.१३७ ॥
તેની પથારીનો અર્ધો ભાગ પણ અહીં સ્ત્રીઓ પહેલાં આધીન રાખે છે; તે આસક્તિથી તે અલ્પ ફળ સાથે જોડાય છે.
12.325.138
एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च ।
गुणेष्वपरिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति ॥ १२.३२५.१३८ ॥
એ જ રીતે ઉપભોગોમાં, ભોજન-વસ્ત્રોમાં, અપરિમિત ગુણોમાં, દંડ અને અનુગ્રહ તરફ પણ (આસક્તિ હોય છે).
12.325.139
परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते ।
सन्धिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१३९ ॥
રાજા હંમેશાં પરતંત્ર હોય છે; નાની બાબતમાં પણ તે બંધાઈ જાય છે. તો સંધિ અને વિગ્રહના યોગમાં રાજાની સ્વતંત્રતા ક્યાં?
12.325.140
स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता ।
मन्त्रे चामात्यसहिते कुतस्तस्य स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१४० ॥
સ્ત્રીઓ સાથે ક્રીડા અને વિહારમાં પણ તેને હંમેશાં સ્વતંત્રતા નથી; અમાત્યો સાથેની મંત્રણામાં તેની સ્વતંત્રતા ક્યાં?
12.325.141
यदा ह्याज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता ।
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः ॥ १२.३२५.१४१ ॥
જ્યારે તે બીજાઓને આજ્ઞા આપે ત્યારે જ ત્યાં તેની સ્વતંત્રતા કહેવાય છે; પણ તે તે ગુણમાં સ્થિત થઈને તે લાચાર બનીને કાર્ય કરાવાય છે.
12.325.142
स्वप्नकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः ।
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः ॥ १२.३२५.१४२ ॥
ઊંઘવાની ઇચ્છા હોવા છતાં તે ઊંઘી શકતો નથી, કેમ કે કાર્યાર્થી લોકો તેને ઊંઘવા દેતા નથી; શય્યામાં અનુમતિ મળી હોવા છતાં સૂતેલો તે લાચાર બનીને જગાડાય છે.
12.325.143
स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यगीन्यजेत्यपि ।
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः ॥ १२.३२५.१४३ ॥
'સ્નાન કર, સ્પર્શ કર, પી, ખા, અગ્નિઓમાં આહુતિ આપ, યજ્ઞ કર', 'બોલ, સાંભળ' — એમ તે લાચાર બનીને બીજાઓ દ્વારા કાર્ય કરાવાય છે.
12.325.144
अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः ।
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनान् ॥ १२.३२५.१४४ ॥
આ રીતે લોકો વારંવાર નજીક આવીને સતત માંગે છે; પણ ધનના રક્ષક રાજા મહાજનોને આપવાનું સાહસ પણ કરી શકતા નથી.
12.325.145
दाने कोशक्षयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः ।
क्षणेनास्योऽपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः ॥ १२.३२५.१४५ ॥
દાનથી તેના ભંડારનો ક્ષય થાય છે અને આપનારા પ્રત્યે વૈર પણ થાય છે; એક ક્ષણમાં તેનામાંથી વૈરાગ્ય ઉપજાવનારા દોષો દૂર થઈ જાય છે.
12.325.146
प्राज्ञाञ्शूरांस्तथा वैद्यानेकस्थानपि शङ्कते ।
भयमप्यनये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते ॥ १२.३२५.१४६ ॥
રાજા જ્ઞાનીઓ, શૂરવીરો, વૈદ્યો અને એક જ સ્થાને રહેલા લોકો પર પણ શંકા રાખે છે; જેમની સેવા તે સદા મેળવે છે તેમનાથી પણ તેને અનર્થનો ભય રહે છે.
12.325.147
तथा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया ।
तथैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम् ॥ १२.३२५.१४७ ॥
મેં રાજાઓ વિશે કહ્યું તેમ જ આ લોકો પણ બગડી જાય છે; તેમનાથી તેને એવો જ ભય ઉપજે છે — જુઓ, કેવો ભય છે.
12.325.148
सर्वः स्वेस्वे गृहे राजा सर्वः स्वेस्वे गृहे गृही ।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः ॥ १२.३२५.१४८ ॥
દરેક ગૃહસ્થ પોતાના ઘરમાં રાજા છે; દરેક ગૃહપતિ પોતાના ઘરમાં રાજા છે; દંડ અને અનુગ્રહ કરનાર તે, હે જનક, રાજાઓ સમાન છે.
12.325.149
पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयाः ।
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः ॥ १२.३२५.१४९ ॥
પુત્રો, પત્નીઓ, તેમ જ પોતે, ભંડાર, મિત્રો અને સંચય — આ બધું બીજાઓ સાથે પણ સાધારણ હોય છે; તે તે કારણોથી જ તેમનાં પણ હોય છે.
12.325.150
हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः ।
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते ॥ १२.३२५.१५० ॥
દેશ નાશ પામ્યો, નગર બળી ગયું, મુખ્ય હાથી મૃત્યુ પામ્યો — લોકમાં સાધારણ એવી આ બાબતો વિશે મિથ્યા જ્ઞાનથી તે સંતાપ પામે છે.
12.325.151
अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः ।
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः ॥ १२.३२५.१५१ ॥
ઇચ્છા, દ્વેષ અને પ્રિયતામાંથી ઉદ્ભવતાં માનસિક દુઃખોથી, માથાના દુખાવા વગેરે રોગોથી તથા એવી જ પાડી નાખનારી આફતોથી (રાજા) મુક્ત રહેતો નથી.
12.325.152
द्वन्द्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः ।
बहुभिः प्रार्थितं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः ॥ १२.३२५.१५२ ॥
દ્વંદ્વોથી, આ-તે દુઃખોથી પીડાઈને, સર્વત્ર શંકિત થઈને, ઘણાએ ઇચ્છેલા રાજ્યની સેવા કરે છે, રાતો ગણતો.
12.325.153
तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत् ।
तृणाग्निज्वलनप्रख्यं फेनबुद्बुदसंनिभम् ॥ १२.३२५.१५३ ॥
તે (રાજ્ય) અત્યંત અલ્પ સુખવાળું, ઘણા દુઃખવાળું અને સારહીન છે; ઘાસની આગની જ્વાળા જેવું, ફીણ અને પરપોટા જેવું છે.
12.325.154
को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ।
ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे ॥ १२.३२५.१५४ ॥
કોણ રાજ્ય મેળવીને શાંતિ પામે? 'આ મારું છે', 'આ નગર અને રાષ્ટ્ર મારું છે' એમ તું માને છે.
12.325.155
बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ।
मित्रामात्यपुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः ॥ १२.३२५.१५५ ॥
સેના, કોશ, અમાત્યો કોનાં છે, હે નૃપ, કે નથી? મિત્રો, અમાત્યો, નગર, રાષ્ટ્ર, દંડ, કોશ, મહીપતિ (રાજા) કોનાં છે?
12.325.156
सप्ताङ्गश्चैष सङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप ।
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः।
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः ॥ १२.३२५.१५६ ॥
હે નૃપ, આ સપ્તાંગ સમૂહ જ રાજ્ય કહેવાય છે. ત્રિદંડની જેમ સ્થિત, એકબીજાના ગુણોથી યુક્ત આ સપ્તાંગ રાજ્યમાં કોણ કોનાથી ગુણમાં અધિક છે?
12.325.157
तेषुतेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते ॥ १२.३२५.१५७ ॥
તે તે કાળે તે તે અંગ વિશિષ્ટ બને છે. જેનાથી જે કાર્ય સિદ્ધ થાય છે, તે જ પ્રાધાન્યને યોગ્ય બને છે.
12.325.158
सप्ताङ्गश्चैव संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम ।
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत् ॥ १२.३२५.१५८ ॥
હે નૃપોત્તમ, સપ્તાંગ અને બીજાં ત્રણ મળીને આ દશવર્ગ સંઘાત બને છે; તે રાજાની જેમ રાજ્ય ભોગવે છે.
12.325.159
यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मे रतो भवेत् ।
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः ॥ १२.३२५.१५९ ॥
જે રાજા મહોત્સાહી અને ક્ષત્રધર્મમાં રત હોય, તે દશમા ભાગથી સંતોષ પામે; અને બીજો તેનાથી પણ નાના દશમા ભાગોથી.
12.325.160
नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम् ।
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम् ॥ १२.३२५.१६० ॥
અસાધારણ રાજા નથી, અને રાજા વિનાનું રાજ્ય નથી. રાજ્ય ન હોય તો ધર્મ ક્યાંથી? ધર્મ ન હોય તો પરમ ક્યાંથી?
12.325.161
योप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः ।
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते ॥ १२.३२५.१६१ ॥
અહીં જે પરમ ધર્મ છે, તે રાજા અને રાજ્યને પવિત્ર કરનારો છે; દક્ષિણા રૂપે પૃથ્વી આપનારને અશ્વમેધ સમાન બીજું કંઈ નથી.
12.325.162
साऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल ।
समर्था शतशो वक्तुमथवाऽपि सहस्रशः ॥ १२.३२५.१६२ ॥
હે મૈથિલ, રાજાઓને દુઃખ આપનારાં આ કર્મો હું સેંકડો કે હજારો પ્રકારે કહેવા સમર્થ છું.
12.325.163
स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे ।
न मामेवंविधां युक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि ॥ १२.३२५.१६३ ॥
મારી પોતાની દેહમાં આસક્તિ નથી, તો બીજાના પરિગ્રહમાં ક્યાંથી હોય? મારા જેવાને આવું કહેવું તને યોગ્ય નથી.
12.325.164
ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः ।
सोपायः सोपनिषदः सोपसङ्गः सनिश्चयः ॥ १२.३२५.१६४ ॥
ચોક્કસ તેં પંચશિખ પાસેથી મોક્ષનું સંપૂર્ણ સ્વરૂપ સાંભળ્યું છે—તેના ઉપાયો, ઉપનિષદ, માર્ગ અને નિશ્ચય સહિત.
12.325.165
तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः ।
छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्गः कथं नृप ॥ १२.३२५.१६५ ॥
હે રાજા, તું આસક્તિથી મુક્ત થઈ બંધનો ઓળંગીને ઊભો છે; તો છત્ર જેવાં રાજચિહ્નોમાં ફરી આસક્તિ કેવી?
12.325.166
श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मृषा वाऽपि श्रुतं श्रुतम् ।
अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया ॥ १२.३२५.१६६ ॥
તેં જે સાંભળ્યું તે તેં સાંભળ્યું જ નથી એમ હું માનું છું; અથવા ખોટું સાંભળ્યું હશે, અથવા સાંભળેલા જેવું બીજું કંઈક સાંભળ્યું હશે—જે કંઈ તેં સાંભળ્યું.
12.325.167
अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसे ।
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा ॥ १२.३२५.१६७ ॥
છતાં તું આ લૌકિક સંજ્ઞાઓમાં સ્થિર રહે છે; આસક્તિ અને અવરોધથી બંધાયેલો તું સામાન્ય માણસ જેવો છે.
12.325.168
सत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया ।
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वशः ॥ १२.३२५.१६८ ॥
મેં તારામાં સત્ત્વ દ્વારા જે પ્રવેશ કરાવ્યો, તેમાં તારું શું નુકસાન થયું? જો તું સર્વથા મુક્ત છે.
12.325.169
नियमो ह्येषु धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता ।
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम् ॥ १२.३२५.१६९ ॥
આ ધર્મોમાં યતિઓનો નિયમ શૂન્ય સ્થાનમાં વાસ છે. શૂન્ય સ્થાનમાં વસાવનાર મારાથી કોનું શું દૂષિત થયું?
12.325.170
न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ ।
न गात्राक्यवैरन्यैः स्पृशामि त्वां नराधिप ॥ १२.३२५.१७० ॥
હે નિષ્પાપ, હે નરાધિપ, હાથથી નહીં, બાહુઓથી નહીં, પગ અને જાંઘોથી નહીં, અંગો, આંખો કે અન્ય અંગોથી પણ હું તમને સ્પર્શ કરતો નથી.
12.325.171
कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना ।
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वाऽसद्वा मिथः कृतम् ॥ १२.३२५.१७१ ॥
મહાન કુળમાં જન્મેલા, લજ્જાશીલ, દૂરદર્શી માણસે પરસ્પર જે સારું કે ખરાબ થયું હોય તે સભામાં કહેવું નહીં.
12.325.172
ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथा मान्या गुरूत्तमाः ।
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम् ॥ १२.३२५.१७२ ॥
આ બ્રાહ્મણો અને ગુરુઓ, તેમજ માન્ય શ્રેષ્ઠ ગુરુઓ; તમે પણ તેમના ગુરુ છો. આ રીતે પરસ્પર આદર છે.
12.325.173
तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता ।
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि ॥ १२.३२५.१७३ ॥
તેથી આ રીતે વિચારીને, શું કહેવું અને શું ન કહેવું તેની પરીક્ષા કરનાર તમારે, સ્ત્રી-પુરુષના આ સંયોગને સભામાં કહેવો નહીં.
12.325.174
यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् ।
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वपि वत्स्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१७४ ॥
જેમ કમળના પાંદડા પર રહેલું પાણી તે પાંદડાને સ્પર્શ્યા વિના રહે છે, તેમ હે મૈથિલ, હું પણ રહીશ.
12.325.175
यदि चाद्य स्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन ।
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा ॥ १२.३२५.१७५ ॥
આજે મારા સ્પર્શને સ્પર્શતાં તું કંઈ જાણે છે, તો તારું જ્ઞાન બીજરહિત છે; તો પછી આ ભિક્ષુ સાથે અહીં કેવી રીતે (રહીશ)?
12.325.176
स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं चानाप्य दुर्विदम् ।
उभयोरन्तराले वै वर्तसे मोक्षवादिकः ॥ १२.३२५.१७६ ॥
તું ગૃહસ્થ જીવનથી પણ પતિત છે; દુર્લભ મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત કર્યા વિના, બંનેની વચ્ચે જ મોક્ષવાદી બનીને તું રહે છે.
12.325.177
न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः ।
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१७७ ॥
મુક્તને મુક્ત સાથે, જ્ઞાનીને એકત્વ અને પૃથક્ત્વમાં, ભાવ અને અભાવના સંયોગમાં વર્ણસંકર ઉત્પન્ન થતો નથી.
12.325.178
वर्णाश्रमाः पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्वतः ।
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते ॥ १२.३२५.१७८ ॥
વર્ણ અને આશ્રમો જુદા દેખાય છે; પરંતુ જેણે પરમાર્થ જોયો છે તેને તે અભિન્ન છે; 'આ બીજું, તે બીજું' એમ જાણીને, બીજું બીજે રહેતું નથી.
12.325.179
पापौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिका ।
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रिताः पुनः ॥ १२.३२५.१७९ ॥
વાસણમાં દૂધ, દૂધમાં માખી — તેમ; આશ્રય અને આશ્રિતના સંયોગથી તેઓ અલગ રૂપે ફરી આશ્રિત થાય છે.
12.325.180
न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिका ।
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम् ॥ १२.३२५.१८० ॥
પરંતુ વાસણમાં દૂધનો ભાવ નથી, દૂધ પણ નથી, માખી પણ નથી; આ ભાવો પોતે જ આશ્રય લે છે, બીજાના આશ્રયથી નહીં.
12.325.181
पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च ।
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१८१ ॥
આશ્રમોના પૃથકત્વથી અને વર્ણોની ભિન્નતાથી, એ જ રીતે પરસ્પરના પૃથકત્વથી પણ, તેમનામાં વર્ણસંકર કેવી રીતે થાય?
12.325.182
नास्मि पर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा ।
तव राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता ॥ १२.३२५.१८२ ॥
હું ઉત્તમ જાતિની નથી, વૈશ્ય સ્ત્રી પણ નથી, અને નીચી જાતિની પણ નથી. હે રાજન્! હું તમારા જ વર્ણની છું, શુદ્ધ યોનિમાં જન્મેલી અને નિષ્કલંક છું.
12.325.183
प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥ १२.३२५.१८३ ॥
પ્રધાન નામના રાજર્ષિની વાત તમારા કાને પડી હશે. તેમના કુળમાં જન્મેલી સુલભા નામની મને જાણો.
12.325.184
द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्धारश्च पर्वतः ।
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह ॥ १२.३२५.१८४ ॥
દ્રોણ, શતશૃંગ અને વક્રદ્વાર પર્વતો — મારા પૂર્વજોના સત્રોમાં ઇન્દ્ર સાથે યજ્ઞવેદી રચવામાં આવી હતી.
12.325.185
साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे ।
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ॥ १२.३२५.१८५ ॥
તે કુળમાં જન્મેલી હું, પતિ વિનાની મારા જેવી સ્ત્રી, મોક્ષધર્મોમાં વિનયી થઈને એકલી મુનિવ્રતનું આચરણ કરું છું.
12.325.186
नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी ।
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि दृढव्रता ॥ १२.३२५.१८६ ॥
હું સત્રમાં છૂપાઈને આવેલી નથી; પરધનનો અભિમાન રાખનારી નથી; ધર્મસંકર કરનારી નથી. હું મારા સ્વધર્મમાં દૃઢવ્રતા છું.
12.325.187
नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य प्रवादिनी ।
नासमीक्ष्यागता चेह त्वत्सकाशं जनाधिप ॥ १२.३२५.१८७ ॥
હે જનાધિપ, હું મારી પ્રતિજ્ઞામાં અસ્થિર નથી, વિચાર્યા વિના બોલનારી નથી, અને વિચાર્યા વિના અહીં તમારી પાસે આવી નથી.
12.325.188
मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाऽहं कुशलैषिणी ।
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता ॥ १२.३२५.१८८ ॥
મોક્ષમાં તમે કેળવેલી બુદ્ધિ સાંભળીને, કલ્યાણની ઇચ્છા રાખતી હું, તમારા આ મોક્ષને પણ જાણવાની ઇચ્છાથી અહીં આવી છું.
12.325.189
न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः ।
मुक्तो विमुच्यते यश्च शान्तौ यश्च न शाम्यति ॥ १२.३२५.१८९ ॥
હું આ વાત કોઈ વર્ગમાં ઊભા રહીને કહેતો નથી — સ્વપક્ષ કે પરપક્ષની દૃષ્ટિએ નહીં. જે મુક્ત છે તે જ મુક્ત થાય છે; અને જે શાંતિમાં છે તે શાંત થતો નથી.
12.325.190
यथा शून्ये पुराऽगारे भिक्षुरेकां निशां वसेत् ।
तथाऽहं त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम् ॥ १२.३२५.१९० ॥
જેમ કોઈ ભિક્ષુ ખાલી જૂના ઘરમાં એક રાત રહે, તેમ હું તમારા આ શરીરમાં આ રાત્રિ વિતાવીશ.
12.325.191
साऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्चिता ।
सुप्ता सुशरणं प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१९१ ॥
માન આપીને અને વાણીના આતિથ્યથી મારો સત્કાર થયો; સારા આશ્રયમાં સૂઈને હું પ્રસન્ન થઈ. હે મૈથિલ, કાલે હું જઈશ.
12.325.192
इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च ।
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परं ॥ १२.३२५.१९२ ॥
આ રીતે હેતુયુક્ત અને અર્થપૂર્ણ વાતો સાંભળીને રાજાએ એ પછી કંઈ જ ઉત્તર આપ્યો નહીં.