మహాభారతం · అధ్యాయం 12.325
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.325.1
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम ।
कः प्राप्तो भूपतिः सिद्धिं मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ॥ १२.३२५.१ ॥
కురువంశ రాజర్షులలో శ్రేష్ఠుడా, గృహస్థ జీవితాన్ని విడువకుండా ఏ రాజు సిద్ధిని పొందాడు? మోక్షతత్త్వాన్ని నాకు చెప్పు.
12.325.2
संन्यस्यते यथाऽत्माऽयं व्यक्तस्यात्मा यथा च यत् ।
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३२५.२ ॥
ఈ ఆత్మ ఎలా త్యజింపబడుతుంది, వ్యక్తమైన దాని ఆత్మ ఎలా ఉంటుంది? మోక్షం యొక్క పరమ తత్త్వాన్ని కూడా నాకు చెప్పు, పితామహా.
12.325.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत ॥ १२.३२५.३ ॥
ఇక్కడ కూడా ప్రజలు ఈ పురాతన ఇతిహాసాన్ని చెబుతారు — జనకుడు మరియు సులభల సంవాదం, భారతా.
12.325.4
संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा ।
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ॥ १२.३२५.४ ॥
పూర్వం సంన్యాస ఫలాన్ని కోరిన ఒక రాజు ఉండేవాడు — మిథిలా జనకుడు, ధర్మధ్వజుడని పేరుపొందినవాడు.
12.325.5
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतश्रमः ।
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम् ॥ १२.३२५.५ ॥
అతడు వేదంలోనూ మోక్షశాస్త్రంలోనూ తన స్వశాస్త్రంలోనూ శ్రమించినవాడు; ఇంద్రియాలను నిగ్రహించి ఈ భూమిని పాలించాడు.
12.325.6
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् ।
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वरम् ॥ १२.३२५.६ ॥
అతని సద్వర్తనను విన్న వేదవిదులు, ప్రాజ్ఞులు, ఇతర మనుషులు, లోకాలలో ఆ పురుషుల ప్రభువును కోరుకున్నారు.
12.325.7
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता ।
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ॥ १२.३२५.७ ॥
అప్పుడు ధర్మయుగంలో యోగధర్మాన్ని పాటిస్తూ సులభ అనే పేరుగల ఒక భిక్షుణి ఒంటరిగా భూమిపై సంచరించింది.
12.325.8
तया जगदिदं कृत्स्नमटन्त्या मिथिलेश्वरः ।
तत्रतत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.८ ॥
ఆమె ఈ జగత్తంతా తిరుగుతూ, మిథిలేశ్వరుడి గురించి అక్కడక్కడ త్రిదండి సన్యాసులు మోక్షాన్ని గురించి చెబుతుండగా విన్నది.
12.325.9
साऽतिसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया ।
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ॥ १२.३२५.९ ॥
అత్యంత సూక్ష్మమైన ఆ కథను విని, అది నిజమా కాదా అని సందేహించి, ఆమె జనకుణ్ణి దర్శించాలనే సంకల్పం కలిగింది.
12.325.10
तत्र सा विप्रहायाऽथ पूर्वरूपं हि योगतः ।
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम् ॥ १२.३२५.१० ॥
అక్కడ ఆమె భిక్షుణి రూపాన్ని విడిచి, యోగబలంతో తన పూర్వరూపాన్ని ధరించింది; ఆ నిర్దోష అంగి మరొక అత్యుత్తమ రూపాన్ని ధరించింది.
12.325.11
चक्षुनिंमेषमात्रेण लध्वस्त्रगतिगामिनी ।
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा ॥ १२.३२५.११ ॥
కంటి రెప్పపాటులో, బాణం వేగంతో వెళ్లిన ఆ సుందర భ్రూలు, కమలనేత్రి విదేహుల నగరానికి చేరుకుంది.
12.325.12
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् ।
भैक्ष्यचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ॥ १२.३२५.१२ ॥
ఆమె సమృద్ధ ప్రజలతో నిండిన రమ్యమైన మిథిలను చేరి, భిక్షాచర్య నెపంతో మిథిలేశ్వరుణ్ణి దర్శించింది.
12.325.13
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं पुनस्तदा ।
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः ॥ १२.३२५.१३ ॥
రాజు ఆమె అత్యంత సుకుమారత్వాన్ని మళ్ళీ చూసి, ఈమె ఎవరు, ఎవరిది, ఎక్కడి నుండి వచ్చింది అని విస్మయం చెందాడు.
12.325.14
ततोस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् ।
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत् ॥ १२.३२५.१४ ॥
అనంతరం ఆమెకు స్వాగతం పలికి, శ్రేష్ఠమైన ఆసనం ఏర్పాటు చేసి, పాదప్రక్షాళనతో గౌరవించి, ఉత్తమ అన్నంతో ఆమెను తృప్తిపరిచాడు.
12.325.15
अथ भुक्तवतीं प्रीतां राजा तां मन्त्रिभिर्वृतः ।
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकीम् ॥ १२.३२५.१५ ॥
అనంతరం భోజనం చేసి సంతోషించిన ఆ భిక్షుణిని, మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడిన రాజు, సర్వ వాదవిద్యా నిపుణుల మధ్య మాట్లాడమని ప్రేరేపించాడు.
12.325.16
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया ।
सत्वं सत्वेन योगज्ञा प्रविष्टाऽभून्महीपते ॥ १२.३२५.१६ ॥
అతని ధర్మాలలో సులభంగా ప్రవేశించగలిగినదై, 'ఇతడు ముక్తుడు కాడు' అని సందేహిస్తూ, ఓ మహీపతీ, యోగజ్ఞురాలైన ఆమె తన సత్త్వంతో అతనిలో ప్రవేశించింది.
12.325.17
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः ।
सा स्म तं चोदयिष्यन्ती योगबन्धैर्बबन्ध ह ॥ १२.३२५.१७ ॥
తన కన్నులతో అతని కన్నుల కిరణాలను కిరణాలతో కలిపి, అతనిని ప్రేరేపించాలనే ఉద్దేశంతో ఆమె యోగబంధాలతో అతనిని నిజంగా బంధించింది.
12.325.18
जनकोप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन् ।
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम ॥ १२.३२५.१८ ॥
జనకుడు కూడా చిరునవ్వుతో, ఆమె భావాన్ని గుర్తించి, ఓ నృపోత్తమా, తన భావంతో ఆమె భావాన్ని స్వీకరించాడు.
12.325.19
तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूतयामयम् ।
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डकैः ॥ १२.३२५.१९ ॥
అదే ఒక ప్రదేశంలో జరిగిన ఈ సంవాదాన్ని వినండి — ఛత్రాదుల నుండి విముక్తుడైన వానికీ, త్రిదండాలు ధరించిన ముక్తకూ మధ్య.
12.325.20
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि ।
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महिपतिः ॥ १२.३२५.२० ॥
"భగవతీ, నీ ఈ సంచారం ఎక్కడ జరిగింది, ఎక్కడికి వెళ్తావు? నీవు ఎవరిదానవు, ఎక్కడ నుండి వచ్చావు?" అని రాజు ఆమెను అడిగాడు.
12.325.21
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते ।
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं मत्समागमे ॥ १२.३२५.२१ ॥
విద్య, వయస్సు, జన్మ ద్వారా ఒకరి నిజ స్వభావం తెలియదు. కాబట్టి ఈ విషయాలకు సమాధానం నా సమావేశంలోనే చెప్పాలి.
12.325.22
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि तत्त्वतः ।
सत्वां संवेत्तुमिच्छामि मानार्हा हि मताऽसिमे ॥ १२.३२५.२२ ॥
ఛత్రాది చిహ్నాల నుండి నేను నిజంగా విముక్తుడనని తెలుసుకో. నిన్ను పూర్తిగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను, ఎందుకంటే నీవు గౌరవానికి అర్హురాలవు, నా చేత గౌరవించబడుతున్నావు.
12.325.23
यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा ।
यस्य नान्यः प्रवक्ताऽस्ति मोक्षे तमपि मे शृणु ॥ १२.३२५.२३ ॥
ఎందుకంటే ఈ విశిష్ట జ్ఞానం పూర్వం నాకు లభించింది; మోక్షం గురించి దీన్ని ఉపదేశించేవారు మరొకరు లేరు. ఆయన గురించి కూడా నా నుండి వినుము.
12.325.24
पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ॥ १२.३२५.२४ ॥
పరాశర గోత్రానికి చెందిన, వృద్ధుడైన, మహాత్ముడైన భిక్షువు పంచశిఖుని శిష్యుడను నేను; ఆయన నాకు అత్యంత ప్రియుడు, గౌరవనీయుడు.
12.325.25
साङ्ख्यज्ञाने च योगे च महीपालविधौ तथा ।
त्रिविधे मोक्षधर्मोस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः ॥ १२.३२५.२५ ॥
సాంఖ్య జ్ఞానంలోనూ, యోగంలోనూ, రాజవిధిలోనూ, ఈ త్రివిధ మోక్షధర్మంలోనూ నేను మార్గాన్ని దాటాను; సంశయాలు ఛేదించబడ్డాయి.
12.325.26
स यथा शास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिभ्रमन् ।
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः ॥ १२.३२५.२६ ॥
శాస్త్రంలో చెప్పిన మార్గంలో ఇక్కడ సంచరిస్తూ, పూర్వం వర్షాకాలపు నాలుగు నెలలు నాతో సుఖంగా నివసించాడు.
12.325.27
तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः ।
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्धि चालितः ॥ १२.३२५.२७ ॥
సాంఖ్యంలో ప్రధానుడు, అర్థాన్ని బాగా చూచినవాడు అయిన ఆయన నాకు యథార్థంగా త్రివిధ మోక్షాన్ని వినిపించాడు; రాజ్యం నుండి మాత్రం నన్ను కదిలించలేదు.
12.325.28
सोहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् ।
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ॥ १२.३२५.२८ ॥
ఆ సమగ్ర త్రివిధ మోక్ష సంహితా వృత్తిని నేను అనుసరిస్తూ, రాగం విడిచి, ఒంటరిగా, పరమ పదంలో స్థిరంగా సంచరిస్తున్నాను.
12.325.29
वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः ।
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते ॥ १२.३२५.२९ ॥
మళ్లీ, ఈ మోక్షానికి పరమ విధి వైరాగ్యం; జ్ఞానం నుంచే వైరాగ్యం పుడుతుంది, దానితో విముక్తి కలుగుతుంది.
12.325.30
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् ।
महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा ॥ १२.३२५.३० ॥
జ్ఞానంతో యత్నం చేస్తాడు; యత్నంతో ఆ మహత్తరమైన సిద్ధి పొందబడుతుంది — మహా ద్వంద్వాల నుండి విముక్తికి; ఆ సిద్ధి వయస్సును దాటినది.
12.325.31
सेयं परमिका सिद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मया ।
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ॥ १२.३२५.३१ ॥
ఇదే పరమ సిద్ధి; ద్వంద్వాల నుండి విముక్తిని నేను పొందాను. ఇక్కడే, మోహం తొలగి, సంగరహితుడనై సంచరిస్తూ.
12.325.32
यथा क्षेत्रं मृदुभूतमद्भिराप्लावितं तथा ।
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम् ॥ १२.३२५.३२ ॥
నీటితో తడిసి మెత్తబడిన పొలం మొలకను పుట్టించినట్లే, మనుషుల కర్మ పునర్జన్మను కలిగిస్తుంది.
12.325.33
यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्रतत्र वा ।
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते ॥ १२.३२५.३३ ॥
కాలిన విత్తనం, ఒక పెంకుముక్కపై లేదా ఇంకెక్కడో ఉన్నా, మొలకకు కారణమయ్యే శక్తి ఉన్నప్పటికీ విత్తనత్వం లేకపోవడంతో మొలకెత్తదు.
12.325.34
तद्वद्भगवताऽनेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा ।
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते ॥ १२.३२५.३४ ॥
అలాగే, శిఖ చేత బోధింపబడిన ఈ పూజ్య భిక్షువు చేత నాలో జ్ఞానం బీజరహితంగా చేయబడింది; అందువల్ల అది విషయాలలో మొలకెత్తదు.
12.325.35
नामिरज्यति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे ।
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागरोषयोः ॥ १२.३२५.३५ ॥
ఏ దానిపైనా నా మనసు అనురక్తం కాదు; వ్యర్థమైనదానిలోనూ కాదు, పరిగ్రహంలోనూ కాదు. ఈ రెంటిపైనా మనసు అనురక్తం కాదు, ఎందుకంటే రాగద్వేషాలు వ్యర్థమైనవి.
12.325.36
यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् ।
सव्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ॥ १२.३२५.३६ ॥
నా కుడిచేతికి చందనం పూసేవాడు, లేదా ఎడమచేతిని కొట్టేవాడు—ఈ ఇద్దరూ నాకు సమానులే.
12.325.37
सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.३७ ॥
నేను సుఖంగా ఉన్నాను; నా లక్ష్యాన్ని పొందాను. మట్టిగడ్డ, రాయి, బంగారం అన్నింటినీ సమంగా చూస్తూ, ఆసక్తి లేకుండా రాజ్యంలో నిలిచి ఉన్నాను; ఇతర త్రిదండి సన్యాసుల కంటే విశిష్టుడిగా.
12.325.38
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टाऽन्यैर्मोक्षवित्तमैः ।
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥ १२.३२५.३८ ॥
మోక్షంలో మూడు విధాలైన నిష్ఠలను మోక్షవేత్తలైన ఉత్తములు చూశారు: లోకాతీత జ్ఞానం, కర్మలన్నిటి త్యాగం.
12.325.39
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः ।
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२.३२५.३९ ॥
మోక్షశాస్త్రం తెలిసిన కొందరు జ్ఞాననిష్ఠను చెబుతారు; అలాగే సూక్ష్మదర్శులైన ఇతర యతులు కర్మనిష్ఠను చెబుతారు.
12.325.40
प्रहायोभयमप्येव ज्ञानं कर्म च केवलम् ।
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ॥ १२.३२५.४० ॥
జ్ఞానాన్ని, కర్మను రెండింటినీ, లేదా ఒక్కదాన్నే కూడా విడిచి, ఈ మూడవ నిష్ఠను ఆ మహాత్ముడు తెలిపాడు.
12.325.41
यमे च नियमे चैव कामे द्वेषे परिग्रहे ।
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः ॥ १२.३२५.४१ ॥
యమంలో, నియమంలో, కామంలో, ద్వేషంలో, పరిగ్రహంలో, మానంలో, దంభంలో, అలాగే స్నేహంలో, వారు గృహస్థులతో సమానులే.
12.325.42
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् ।
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे ॥ १२.३२५.४२ ॥
త్రిదండం మొదలైన వాటి ద్వారా ఏదైనా జ్ఞానంతో మోక్షం ఉంటే, సమాన కారణమున్న పరిగ్రహమైన గొడుగు మొదలైనవాటిలో ఎందుకు మోక్షం ఉండదు?
12.325.43
येनयेन हि यस्यार्थः कारणेनेह कर्मणि ।
तत्तदालम्बते सर्वद्रव्ये स्वार्थपरिग्रहे ॥ १२.३२५.४३ ॥
ఇక్కడ కర్మలో ఎవరికి ఏ కారణంతో ప్రయోజనం ఉంటుందో, అతడు తన ప్రయోజనం కోసం అన్ని వస్తువులలో దానినే ఆశ్రయిస్తాడు.
12.325.44
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरे ।
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते ॥ १२.३२५.४४ ॥
గృహస్థ జీవితంలో దోషాన్ని చూసి వేరే ఆశ్రమానికి వెళ్ళేవాడు కూడా, త్యజిస్తూ స్వీకరిస్తూ ఉంటే సంగాల నుండి విముక్తి పొందడు.
12.325.45
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मके ।
राजभिर्भिक्षुकास्तुल्या मुच्यन्ते केन हेतुना ॥ १२.३२५.४५ ॥
శిక్ష, అనుగ్రహాలతో కూడిన సమానమైన ఆధిపత్యంలో రాజులచేత భిక్షువులూ సమానులే; మరి ఏ కారణంతో వారు విముక్తి పొందుతారు?
12.325.46
अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् ।
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ॥ १२.३२५.४६ ॥
ఇక్కడ నిజమైన ఆధిపత్యంలో కూడా కేవలం జ్ఞానంతోనే విముక్తి పొందుతారంటే, పరమ పదంలో స్థితులైనవారు ఎందుకు విముక్తి పొందరు?
12.325.47
काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ।
लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥ १२.३२५.४७ ॥
కాషాయ వస్త్రధారణ, తలనీలు తీయడం, త్రిదండం, కమండలం—ఇవి సరైన మార్గం నుండి తప్పిన బాహ్య చిహ్నాలు; ఇవి మోక్షానికి కాదని నా అభిప్రాయం.
12.325.48
यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् ।
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ॥ १२.३२५.४८ ॥
ఈ చిహ్నం ఉన్నప్పటికీ ఇక్కడ జ్ఞానమే కారణమైతే, దుఃఖం నుండి పూర్తి విముక్తికి కేవలం బాహ్య చిహ్నం నిరర్థకం.
12.325.49
अथवा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः ।
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ॥ १२.३२५.४९ ॥
లేదా దుఃఖం తగ్గడం చూసి చిహ్నంలోనే మనసు నిలిపావా? గొడుగు మొదలైన వాటిలో అదే సామాన్య ప్రయోజనం ఎందుకు కనిపించదు?
12.325.50
आकिञ्चन्ये न मोक्षोस्ति कैञ्चन्ये नास्ति बन्धनम् ।
कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते ॥ १२.३२५.५० ॥
ఏమీ లేకపోవడంలో మోక్షం లేదు; ఏదైనా కలిగి ఉండటంలో బంధం లేదు. ఏదైనా కలిగి ఉన్నప్పటికీ, ఇతర స్థితిలోనూ జీవి జ్ఞానంతో ముక్తి పొందుతాడు.
12.325.51
तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे ।
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम् ॥ १२.३२५.५१ ॥
అందువల్ల ధర్మం, అర్థం, కామం లోనూ, రాజ్యాన్ని స్వీకరించడంలోనూ, బంధన స్థానాలైన వీటిలోనూ, బంధంలేని స్థితిలో నిలిచి ఉండాలని తెలుసుకో.
12.325.52
राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः ।
मोक्षाश्मनिशितेनेह च्छिन्नस्त्यागासिना मया ॥ १२.३२५.५२ ॥
రాజ్యం, ఐశ్వర్యంతో కూడిన పాశం, ప్రేమ స్థానమనే బంధనంతో కట్టేది; మోక్షమనే రాతిపై సానపెట్టిన త్యాగ ఖడ్గంతో నేను దానిని ఇక్కడ ఛేదించాను.
12.325.53
सोहमेवं गतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि ।
अयथार्थं हि ते वर्णं वक्ष्यामि शृणु तन्मम ॥ १२.३२५.५३ ॥
నేను ఇలా వెళ్లి ముక్తుడనయ్యాను; భిక్షుణీ, నీపై నాకు నమ్మకం కలిగింది. నీ స్వరూపం నిజానికి అది కాదు; నేను దాన్ని చెబుతాను, నా మాట విను.
12.325.54
सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः ।
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः ॥ १२.३२५.५४ ॥
నీ సుకుమారత్వం, రూపం, శ్రేష్ఠమైన శరీరం, యౌవనం — ఇవన్నీ కలిసి నీ నియమాచరణపై సందేహం కలిగిస్తున్నాయి.
12.325.55
यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् ।
मुक्तोऽयं स्यान्न वेति स्याद्धर्षितो मत्परिग्रहः ॥ १२.३२५.५५ ॥
నీ ఈ సన్యాస చిహ్నానికి తగని ఈ ప్రవర్తన కూడా ఉంది — ఇతడు ముక్తుడా కాదా అన్న సందేహం కలుగుతుంది; నా స్వీకారం మాత్రం ఆనందాన్నిస్తుంది.
12.325.56
न च कामसमायुक्ते युक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डके ।
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना ॥ १२.३२५.५६ ॥
కామంతో కూడినవాడైనా, త్రిదండాన్ని ధరించినవాడైనా — నీవు దీనిని కాపాడకపోతే, ముక్తుడికి దానిని దాచే మార్గం లేదు.
12.325.57
मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः ।
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् ॥ १२.३२५.५७ ॥
నా పక్షాన్ని ఆశ్రయించడం వల్ల కలిగిన నీ ఈ అతిక్రమాన్ని వినుము — స్వభావంగా ఆశ్రయించిన నీకు, నా పూర్వ పరిగ్రహం (భార్యగా స్వీకారం) గురించి.
12.325.58
प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरेपि वा ।
कस्य वा सन्निकर्षात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम ॥ १२.३२५.५८ ॥
నీ ప్రవేశం నా రాజ్యంలో లేదా నగరంలో ఎవరి ద్వారా జరిగింది? లేక ఎవరి సామీప్యం వల్ల నీవు నా హృదయంలో ప్రవేశించావు?
12.325.59
वर्णप्रवरमुख्याऽसि ब्राह्मणी क्षत्रियस्त्वहम् ।
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् ॥ १२.३२५.५९ ॥
నీవు వర్ణాలలో శ్రేష్ఠులలో ముఖ్యురాలైన బ్రాహ్మణ స్త్రీవి; నేను క్షత్రియుడను. మన ఇద్దరికీ ఒకే కలయిక లేదు — వర్ణసంకరం చేయకు.
12.325.60
वर्तसे मोक्षधर्मेण त्वं गार्हस्थ्येऽहमाश्रमे ।
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयाश्रमसंकरः ॥ १२.३२५.६० ॥
నీవు మోక్షధర్మం ప్రకారం వర్తిస్తున్నావు; నేను గార్హస్థ్య ఆశ్రమంలో ఉన్నాను. ఈ ద్వితీయ ఆశ్రమ సంకరం నీకు ఎంతో కష్టమైనదీ కూడా.
12.325.61
सगोत्रां वाऽसगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् ।
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः ॥ १२.३२५.६१ ॥
నీవు సగోత్రవా అసగోత్రవా అని నీకు తెలియదు, నన్ను కూడా నీవు తెలుసుకోలేదు. సగోత్రునిలో ప్రవేశించడం మూడవ గోత్రసంకరం.
12.325.62
अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोप्यथवा क्वचित् ।
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः ॥ १२.३२५.६२ ॥
నీ భర్త బ్రతికి ఉన్నా, లేదా ఎక్కడో దూరదేశం వెళ్ళినా, పరభార్య అగమ్యురాలు — ఇది నాలుగవ ధర్మసంకరం.
12.325.63
सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि ।
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः ॥ १२.३२५.६३ ॥
నీవు నీ ప్రయోజనాన్ని ఆశించి ఈ అకార్యాలను చేయనిశ్చయిస్తున్నావు — అజ్ఞానం వల్ల, లేదా మళ్ళీ తప్పుడు జ్ఞానం వల్ల.
12.325.64
अथवापि स्वतन्त्राऽसि स्वदोषेणेह केनचित् ।
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम् ॥ १२.३२५.६४ ॥
లేదా నీవు స్వతంత్రురాలివి, నీ స్వంత దోషంతో ఇక్కడ ఏ కారణం చేతనో. నీవు ఏదైనా విన్నట్లయితే, అంతా వ్యర్థమే చేయబడింది.
12.325.65
इदमन्यत्तृतीयं ये भावस्पर्शविघातकम् ।
दुष्टायाऽलक्ष्यते लिङ्गं विवृण्वत्या प्रकाशितम् ॥ १२.३२५.६५ ॥
ఇది మరో మూడవ లక్షణం, భావస్పర్శను నాశనం చేసేది. దుష్టురాలైన స్త్రీ తనను తాను బయలుపరచినప్పుడు ఈ గుర్తు కనిపిస్తుంది.
12.325.66
न मय्येवाभिसन्धिस्ते जयैषिण्या जये कृतः ।
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना चेतुमिच्छसि तामपि ॥ १२.३२५.६६ ॥
విజయాన్ని కోరే నీ ఉద్దేశం నాలో లేదు. నా యావత్ సభను కూడా నీవు తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నావు.
12.325.67
तथाऽर्हतस्ततश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि ।
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भवनाय च ॥ १२.३२५.६७ ॥
ఈ విధంగా తగినట్లుగా, తరువాత నీవు నీ దృష్టిని నా పక్షాన్ని అణచడానికి, నీ పక్షాన్ని పైకెత్తడానికి ప్రయోగిస్తున్నావు.
12.325.68
सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता ।
भूयः सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम् ॥ १२.३२५.६८ ॥
నీ స్వంత ఆగ్రహంతో పుట్టిన, సంపద మోహంతో మోసపోయిన నీవు మళ్లీ ఉపాయాలను సృష్టిస్తున్నావు; విషాన్ని అమృతాన్ని ఏకం చేసినట్లు.
12.325.69
इच्छतोरत्र यो लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः ।
अलाभश्चापि रक्तस्य सोपि दोषो विषोषमः ॥ १२.३२५.६९ ॥
ఇక్కడ కోరుకునే స్త్రీ-పురుషులకు కలిగే లాభం అమృతం లాంటిది; ఆసక్తుడికి కలిగే నష్టం, ఆ దోషం కూడా విషంలాంటిది.
12.325.70
मा त्याक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय ।
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम ॥ १२.३२५.७० ॥
విడిచిపెట్టకు; బాగా తెలుసుకో, నీ శాస్త్రాన్ని పాటించు. ఇది నా పరీక్షగా జరిగింది; నీ చేత నేను విముక్తుడనయ్యానని కాదు.
12.325.71
एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितम् ।
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः।
तत्त्वमत्र प्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितम् ॥ १२.३२५.७१ ॥
ఇదంతా దాగి ఉన్నది నా నుండి దాచడం నీకు తగదు. నీ కార్యం వల్లనో, మరొక రాజు కార్యం వల్లనో అది ఇక్కడ దాగి ఉంటే, నా నుండి దాచడం నీకు తగదు.
12.325.72
न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन ।
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः ॥ १२.३२५.७२ ॥
ఎవ్వరూ రాజు వద్దకు అసత్యంతో వెళ్లకూడదు; ఏ విధంగానూ బ్రాహ్మణుని వద్దకు కాదు; స్త్రీగుణాలు కలిగిన స్త్రీ వద్దకూ కాదు; అసత్యంతో వెళ్లినవారు వారిని చంపుతారు.
12.325.73
राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ १२.३२५.७३ ॥
రాజుల బలం ఐశ్వర్యం; బ్రహ్మజ్ఞానుల బలం బ్రహ్మమే; స్త్రీలకు అత్యుత్తమ బలం రూపం, యౌవనం, సౌభాగ్యం.
12.325.74
अत एतैर्बलैरेव बलिनः स्वार्थमिच्छता ।
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम् ॥ १२.३२५.७४ ॥
కాబట్టి స్వార్థాన్ని కోరేవాడు బలవంతులను ఈ బలాలతోనే, ఋజుత్వంతో సమీపించాలి; కుటిలత్వం వినాశానికే దారితీస్తుంది.
12.325.75
सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः ।
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३२५.७५ ॥
ఆ నీవు నీ జాతి, శాస్త్రజ్ఞానం, ప్రవర్తన, స్వభావం, నీ ప్రకృతి, ఇక్కడికి రావడానికి కారణం — ఇవన్నీ యథార్థంగా చెప్పడానికి అర్హురాలివి.
12.325.76
इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः ।
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥ १२.३२५.७६ ॥
రాజు ఇలా అసహ్యకరమైన, అనుచితమైన, అసంబద్ధమైన మాటలతో తిరస్కరించినా సులభ కంపించలేదు.
12.325.77
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ।
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥ १२.३२५.७७ ॥
రాజు అలా మాట్లాడి ముగించగానే, అందమైన ముఖం గల సులభ మరింత మనోహరమైన మాటలు చెప్పడం ప్రారంభించింది.
12.325.78
सुलभोवाच ।
नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः।
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम् ॥ १२.३२५.७८ ॥
సులభ అన్నది: తొమ్మిది తొమ్మిది దోషాలూ, వాక్కు బుద్ధుల దూషణలూ లేని, అర్థవంతమైన, పద్దెనిమిది గుణాలతో కూడిన మాట.
12.325.79
सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ॥ १२.३२५.७९ ॥
సూక్ష్మత, సాంఖ్య క్రమం రెండూ, ప్రయోజనంతో కూడిన నిర్ణయం — ఇవి ఐదు అర్థ-వర్గాలు; ఓ రాజా, వీటిని 'వాక్యం' అంటారు.
12.325.80
एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां स्वलक्षणम् ।
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः ॥ १२.३२५.८० ॥
వీటిలో ప్రతి ఒక్కదాని — సూక్ష్మత మొదలైన వాటి — తన లక్షణాన్ని వినుము; పదార్థం, పదం, వాక్యం క్రమంలో వీటిని పరిశీలిస్తారు.
12.325.81
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यदा भेदेन वर्तते ।
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते ॥ १२.३२५.८१ ॥
జ్ఞానం వేర్వేరు జ్ఞేయాలలో భేదంతో వర్తించినప్పుడు, అక్కడ బుద్ధి అత్యధికంగా ఉంటే, అదే సూక్ష్మత అని చెప్పబడుతుంది.
12.325.82
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ।
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम् ॥ १२.३२५.८२ ॥
దోషాలకు, గుణాలకు ప్రమాణం విభజనతో — ఏదైనా అర్థాన్ని ఉద్దేశించి — అదే 'సంఖ్య' అని తెలుసుకో.
12.325.83
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम् ।
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥ १२.३२५.८३ ॥
'ఇది ముందు, ఇది తర్వాత' — చెప్పదలచినది చెప్పబడాలి; వాక్య పండితులు ఆ క్రమ-యోగాన్ని కూడా 'వాక్యం' అంటారు.
12.325.84
धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ।
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥ १२.३२५.८४ ॥
ధర్మం, కామం, అర్థం, మోక్షం వీటిలో ప్రత్యేకంగా ప్రతిజ్ఞ చేసి, వాక్యాంతంలో 'ఇదే అది' అని చెప్పబడుతుంది — అదే నిర్ణయం.
12.325.85
इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ।
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते ॥ १२.३२५.८५ ॥
కోరిక ద్వేషాల వల్ల కలిగే దుఃఖాలు ఎక్కడ అధికంగా ఉంటాయో, ఓ రాజా, అక్కడ అనుసరించే ప్రవర్తనే దాని ప్రయోజనంగా భావించబడుతుంది.
12.325.86
तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥ १२.३२५.८६ ॥
ఓ జనాధిపా, చెప్పబడిన సూక్ష్మత మొదలైనవి అన్నీ ఒకే అర్థంలో కూడినవి; ఇప్పుడు నా మాటను వినుము.
12.325.87
उपेतार्थमभिन्नार्थं न्यायवृत्तं न चाधिकम् ।
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः ॥ १२.३२५.८७ ॥
స్పష్టమైన అర్థం, అఖండమైన అర్థం, న్యాయబద్ధమైన ప్రవర్తన కలిగినది, అధికం కానిది, అసభ్యం కానిది, సందేహం లేనిది — అటువంటి పరమ వచనాన్నే నేను అప్పుడు చెబుతాను.
12.325.88
न गुर्वक्षरसंयुक्तं पराङ्युखपदं न च ।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ॥ १२.३२५.८८ ॥
బరువైన అక్షరాలతో కూడనిది, విముఖపదాలు లేనిది, అసత్యం కానిది, త్రివర్గానికి విరుద్ధం కానిది, అసంస్కృతం కూడా కానిది.
12.325.89
न न्यूनं नष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च ।
सदोषमभिकल्पेन निष्कारणमहेतुकम् ॥ १२.३२५.८९ ॥
తక్కువగా లేనిది, శబ్దాలు నష్టమైనది కానిది, క్రమం తప్పి చెప్పబడనిది, దోషయుక్తం కానిది, ఊహతో కల్పించబడనిది, కారణరహితం మరియు హేతురహితం కానిది.
12.325.90
कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्याच्चानार्थकात्तथा ।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन ॥ १२.३२५.९० ॥
కామం వల్ల, కోపం వల్ల, భయం వల్ల, లోభం వల్ల, దైన్యం వల్ల, అనర్థకత వల్ల, అలాగే సిగ్గు వల్ల, కరుణ వల్ల, మానం వల్ల — ఏ విధంగానూ నేను చెప్పను.
12.325.91
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप ।
स ममेति विवक्षायां तदा सोर्थः प्रकाशते ॥ १२.३२५.९१ ॥
ఓ రాజా, వక్త, శ్రోత, వాక్యం మూడూ పరిపూర్ణంగా ఉండి, 'ఇది నాది' అనే భావంతో మాట్లాడాలనుకున్నప్పుడు, అప్పుడు దాని అర్థం ప్రకాశిస్తుంది.
12.325.92
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते ।
स्वार्थमाह परार्थं तत्तदा वाक्यं न रोहति ॥ १२.३२५.९२ ॥
చెప్పవలసిన విషయంలో, వక్త శ్రోతను చులకనగా చూసి తన స్వార్థాన్ని చెబుతాడో, పరుల హితాన్ని కాదో, అప్పుడు ఆ మాట వేళ్ళూనదు.
12.325.93
अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ।
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ॥ १२.३२५.९३ ॥
తన స్వార్థాన్ని విడిచి పరుల హితాన్ని చెప్పే మనిషిపై కూడా అనుమానం కలుగుతుంది; కాబట్టి అతని మాట కూడా దోషయుక్తమవుతుంది.
12.325.94
यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते ।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥ १२.३२५.९४ ॥
అయితే శ్రోతకూ తనకూ ఇద్దరికీ హితమైన, విరోధం లేని మాటను మాట్లాడేవాడే వక్త; మరొకడు కాదు, ఓ రాజా.
12.325.95
तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा ।
अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि ॥ १२.३२५.९५ ॥
ఓ రాజా, ఈ మాట అర్థవంతమైనది, మంచి వాక్సంపదతో కూడినది; చెదరని మనసుతో, ఏకాగ్రతతో దీన్ని వినడానికి మీరు అర్హులు.
12.325.96
काऽसि कस्य कुतो वेति त्वयाऽहमिति चोदिता ।
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु ॥ १२.३२५.९६ ॥
'నువ్వు ఎవరు, ఎవరివాడివి, ఎక్కడి నుండి వచ్చావు?' అని నీచేత అడగబడినప్పుడు దానికి సమాధానం ఇదే; ఓ రాజా, ఏకమనస్సుతో విను.
12.325.97
यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दवः ।
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः ॥ १२.३२५.९७ ॥
అరగు, కర్ర, ధూళి, నీటి బిందువులు కలిసి ఒక్కటయ్యినట్లే, ఓ రాజా, ఇక్కడ ప్రాణుల ఉత్పత్తి జరుగుతుంది.
12.325.98
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च ।
पृथगात्मा दशात्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्।
न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः ॥ १२.३२५.९८ ॥
శబ్దం, స్పర్శ, రసం, రూపం, గంధం మరియు ఐదు ఇంద్రియాలు, వేరువేరు ఆత్మ, పదవ ఆత్మ, అరగు-కర్రల వలె కలిసి ఉన్నాయి. వీటికి ఏ ప్రేరణ అవసరం లేదు అనేదే నిశ్చయం.
12.325.99
एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ।
न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते ॥ १२.३२५.९९ ॥
ఇక్కడ ప్రతి దాని జ్ఞానం ఆత్మలో లేదు, అలాగే ఇతరములలో కూడా లేదు. కన్ను తన చూడగల శక్తిని తెలియదు; చెవి ఆత్మలో నిలిచి ఉండదు.
12.325.100
तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् ।
प्रश्लिष्टं च न जानन्ति यथाऽऽप इव पांवसः ॥ १२.३२५.१०० ॥
అలాగే, విచలనం వల్ల అవి ఒకదానితో ఒకటి వ్యవహరించవు; సన్నిహితంగా కలిసి ఉన్నప్పటికీ తెలియవు, ధూళి కణాలు నీటితో ఉన్నట్లు.
12.325.101
वाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु ।
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः ॥ १२.३२५.१०१ ॥
బాహ్యమైన, ఇతరమైన గుణాలపై అవి ఆధారపడతాయి; ఆ గుణాలను కూడా నా నుండి వినుము. రూపం, కన్ను, వెలుగు, ఈ మూడు చూడడానికి హేతువులు.
12.325.102
यथैवात्र तथाऽन्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ।
ज्ञानज्ञेयांतरेतस्मिन्मनो नामापरो गुणः ॥ १२.३२५.१०२ ॥
ఇక్కడ ఎలాగో, ఇతర జ్ఞాన-జ్ఞేయాలలోనూ హేతువులు ఉన్నాయి. జ్ఞానానికి, జ్ఞేయానికి మధ్య ఇందులో మనసు అనే మరో గుణం ఉంది.
12.325.103
विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ।
द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः।
येंन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति ॥ १२.३२५.१०३ ॥
దీని ద్వారా ఇతడు నిశ్చయంలో మంచి చెడులను విచారిస్తాడో, అక్కడ పన్నెండవదిగా బుద్ధి అనే మరో గుణం స్మరించబడుతుంది. దీని ద్వారా సందేహంతో కూడిన తెలుసుకోదగిన విషయాలలో ఇతడు నిర్ణయిస్తాడో.
12.325.104
अथ द्वादशके तस्मिन्सत्वं नामापरो गुणः ।
महासत्वोऽल्पसत्वो वा जन्तुयेनानुमीयते ॥ १२.३२५.१०४ ॥
ఇప్పుడు ఆ పన్నెండవదిలో సత్త్వం అనే మరో గుణం ఉంది; దాని ద్వారా జీవి గొప్ప సత్త్వం కలదా లేక అల్ప సత్త్వం కలదా అని ఊహించబడుతుంది.
12.325.105
क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत चतुर्दशः ।
ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति च ॥ १२.३२५.१०५ ॥
క్షేత్రజ్ఞుడు అనే మరో గుణం ఉంది; తరువాత పద్నాలుగవది. దీని ద్వారా ఇతడు 'ఇది నాది' అని, 'ఇది నాది కాదు' అని భావిస్తాడు.
12.325.106
अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः ।
पृथक्कालसमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते ॥ १२.३२५.१०६ ॥
ఇప్పుడు ఓ రాజా, అక్కడ పదిహేనవది మరో గుణం స్మరించబడుతుంది. వేరువేరు కాల సమూహాల సమగ్రతను ఇక్కడ అదే అని చెప్పబడుతుంది.
12.325.107
गुणस्त्वेकोऽपरस्तत्र संघात इति षोडशः ।
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणो यस्मिन्समाश्रितौ ॥ १२.३२५.१०७ ॥
అక్కడ మరో గుణం ఉంది; అది పదహారవది 'సంఘాతం' అని పిలువబడుతుంది. అందులో ఆకృతి, వ్యక్తి ఈ రెండూ ఆశ్రయించబడి ఉన్నాయి.
12.325.108
सुखासुखे जन्ममृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये ।
इति चैकोनर्विशोऽयं द्वन्द्वयोग इति स्मृतः ॥ १२.३२५.१०८ ॥
సుఖం-దుఃఖం, జననం-మరణం, లాభం-నష్టం, ప్రియం-అప్రియం, ఇలా ఇది పందొమ్మిదవ 'ద్వంద్వయోగం' అని స్మరించబడింది.
12.325.109
ऊर्ध्वमेकोनर्विशत्या कालो नामापरो गुणः ।
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.३२५.१०९ ॥
ఇరవైకి పైగా ఇరవై తొమ్మిదితో కాలం అనే మరొక గుణం ఉంది. దీనిని తెలుసుకో—ఇరవైతో ప్రాణులకు పుట్టుకయు లయమూ కలుగుతాయి.
12.325.110
विंशकश्चैव संघातो महाभूतानि पञ्च च ।
सदसद्भवायोगौ तु गुणावन्यौ प्रकाशकौ ॥ १२.३२५.११० ॥
ఇరవయ్యవది కూడా సంఘాతమే, ఐదు మహాభూతాలూ కూడా. సత్తు, అసత్తుల ఉద్భవ-సంయోగాలు మాత్రం ప్రకాశింపజేసే మరో రెండు గుణాలు.
12.325.111
इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः ।
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे ॥ १२.३२५.१११ ॥
ఈ విధంగా ఇరవై, ఏడు గుణాలుగా స్మృతమయ్యాయి; విధి, శుక్రము, బలము అనే ఈ మూడూ పరమ గుణాలు.
12.325.112
एवं विंशच्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः ।
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम् ॥ १२.३२५.११२ ॥
ఈ విధంగా ఇరవై, పది కళలు లెక్కతో స్మృతమయ్యాయి. ఇవన్నీ సమగ్రంగా ఎక్కడ ఉంటాయో అదే శరీరం అని స్మరించబడింది.
12.325.113
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति ।
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति ॥ १२.३२५.११३ ॥
ఈ కళల అవ్యక్త ప్రకృతిని ఒకరు కోరుకుంటారు; వీటి వ్యక్త రూపాన్ని స్థూలదృష్టి గలవాడు మరొకడు చూస్తాడు.
12.325.114
अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयं वाऽथ चतुष्टयम् ।
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३२५.११४ ॥
అవ్యక్తమో, వ్యక్తమో, రెండో, లేక నాలుగో—అధ్యాత్మ చింతకులు సర్వప్రాణుల ప్రకృతిని చూస్తారు.
12.325.115
सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता ।
ततोऽहं त्वं च राजेन्द्र चे चाप्यन्ये शरीरिणः। ॥ १२.३२५.११५ ॥
ఈ అవ్యక్త ప్రకృతి తన అంశాలతో వ్యక్తతను పొందింది. దాని నుండే నేను, నువ్వు, ఓ రాజేంద్రా, మరియు ఇతర దేహధారులు ఉన్నాము.
12.325.116
विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः ।
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते ॥ १२.३२५.११६ ॥
బిందున్యాసం మొదలైన దశలు శుక్రం, శోణితం నుండి పుడతాయి. వాటి పతనం వల్ల కలలం అనే దశ పుడుతుంది.
12.325.117
कललाद्बुद्बुदोत्पत्तिः पेशी वा बुद्बुदात्स्मृता ।
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः ॥ १२.३२५.११७ ॥
కలలం నుండి బుడగ పుడుతుంది; లేదా బుడగ నుండి పేశి అని చెప్పబడింది. పేశి నుండి అవయవాల ఏర్పాటు; అవయవాల నుండి గోళ్ళు, వెంట్రుకలు.
12.325.118
संपूर्णे नवमे मासि जन्तोर्जातस्य मैथिल ।
जायते नामरूपत्वं स्त्रीपुमान्वेति लिङ्गतः ॥ १२.३२५.११८ ॥
తొమ్మిదవ మాసం పూర్తయినప్పుడు, ఓ మైథిలా, పుట్టిన జీవికి నామరూపత్వం కలుగుతుంది; లింగాన్ని బట్టి స్త్రీ లేదా పురుషుడు అవుతాడు.
12.325.119
जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि ।
कौमारं रूपमापन्नं रूपवानुपलभ्यते ॥ १२.३२५.११९ ॥
పుట్టిన వెంటనే ఆ రూపాన్ని చూస్తే, రాగి వర్ణ గోళ్ళు, వేళ్ళు కలిగి, బాల్యరూపం పొందినవాడిగా అందంగా కనిపిస్తాడు.
12.325.120
कौमाराद्यौवनं चापि स्थावीर्यं चापि यौवनात् ।
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते ॥ १२.३२५.१२० ॥
కౌమారం నుండి యౌవనం, యౌవనం నుండి స్థిరమైన వీర్యం కూడా లభిస్తుంది. ఈ క్రమయోగం వల్ల మునుపటి దశ మళ్ళీ పొందబడదు.
12.325.121
कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे ।
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते ॥ १२.३२५.१२१ ॥
కాలంలోని వేర్వేరు అంశాలలో ప్రతి క్షణంలోనూ సర్వ ప్రాణులలో మార్పు జరుగుతూనే ఉంటుంది; అయితే సూక్ష్మత వల్ల అది గ్రహింపబడదు.
12.325.122
न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च ।
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः ॥ १२.३२५.१२२ ॥
ఓ రాజా, వీటి గమనమూ ఉత్పత్తి కనిపించవు; దీపపు జ్వాల గమనం వలె ప్రతి స్థితిలోనూ అవి మారుతూ ఉంటాయి.
12.325.123
तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः ।
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः ॥ १२.३२५.१२३ ॥
మంచి గుర్రంలా నిరంతరం పరుగెత్తే ఇంతటి మహిమ కలిగిన అతనికి కూడా సర్వలోకానికి ఎవరు, ఎక్కడ నుండి, లేదా ఎక్కడ నుండి కాదు?
12.325.124
कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः ।
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह ॥ १२.३२५.१२४ ॥
ఇది ఎవరిది, లేదా ఎవరిది కాదు; ఇది ఎక్కడ నుండి, లేదా ఎక్కడ నుండి కాదు? ఇక్కడ ప్రాణులకు తమ స్వంత అవయవాలతో కూడా ఏ సంబంధం ఉంది?
12.325.125
यथाऽऽदित्यान्मणेश्चापि वीरुद्भ्यश्चैव पावकः ।
जायन्त्येवं समुदयात्कलानामिह जन्तवः ॥ १२.३२५.१२५ ॥
సూర్యుని నుండి, మణి నుండి, వృక్షాల నుండి కూడా అగ్ని ఉద్భవించినట్లే, ఇక్కడ కాలపు అంశాల ఉదయం నుండి ప్రాణులు ఉద్భవిస్తాయి.
12.325.126
आत्मन्येवात्मनाऽऽत्मानं यथा त्वमनुपश्यसि ।
एवमेवात्मनाऽऽत्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि ॥ १२.३२५.१२६ ॥
నీవు నీలోనే నీ ఆత్మను నీ ద్వారానే చూసినట్లు, ఇతరులలో నీ ఆత్మను ఎందుకు చూడవు?
12.325.127
यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि ।
अथ मां काऽसि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि ॥ १२.३२५.१२७ ॥
నీవు నీలోనూ ఇతరులలోనూ సమత్వాన్ని నిశ్చయించుకుంటే, నేను ఎవరు, ఎవరివాడిని అని ఎందుకు అడుగుతున్నావు?
12.325.128
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल ।
काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.३२५.१२८ ॥
ఓ మైథిలా, ద్వంద్వాల నుండి విముక్తుడైనవానికి 'ఇది నాది' 'ఇది కాదు' అనేవి ఏమిటి? 'నీవు ఎవరు, ఎవరిదానవు, ఎక్కడ నుండి' అనే మాటలతో ప్రయోజనమేమిటి?
12.325.129
रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये सन्धिविग्रहे ।
कृतवान्यो महीपालः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१२९ ॥
శత్రువు, మిత్రుడు, మధ్యస్థుడు, విజయం, సంధి-విగ్రహాలు వీటిలో సమభావంతో వ్యవహరించే రాజులో ముక్తి లక్షణం ఏమిటి?
12.325.130
त्रिवर्गं सप्तधा न्यस्तं यो न वेदेह कर्मसु ।
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३० ॥
త్రివర్గాన్ని ఏడు విధాలుగా విభజించి కర్మలలో తెలుసుకోనివాడు, త్రివర్గంపైనే ఆసక్తి కలవాడు - అతనిలో ముక్తి లక్షణం ఏమిటి?
12.325.131
प्रिये वाऽप्यप्रिये वाऽपि दुर्बले बलवत्यपि ।
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३१ ॥
ప్రియమైనవారిలో, అప్రియమైనవారిలో, దుర్బలునిలో, బలవంతునిలో ఎవరికి సమదృష్టి లేదో, అతనిలో ముక్తి లక్షణం ఏమిటి?
12.325.132
तदयुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप ।
सुहृद्भिः सन्निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम् ॥ १२.३२५.१३२ ॥
కాబట్టి ఓ రాజా, నీవు ఇంకా యోగంలో స్థిరపడనప్పుడు, మోక్షం గురించి నీలో కలిగే అహంకారాన్ని మిత్రులు నివారించాలి - విరక్తి లేనివానికి ఔషధంలా.
12.325.133
तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम् ।
आत्मनाऽऽत्मनि संपश्य किमन्यन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३३ ॥
శత్రుదమనా, ఆ ఆసక్తి స్థానాలన్నింటినీ బాగా పరిశీలించి, నీలోనే నిన్ను చూడు. విముక్తి లక్షణం ఇంకేముంది?
12.325.134
इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य केनचित् ।
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु ॥ १२.३२५.१३४ ॥
మోక్షాన్ని ఆశ్రయించిన ఎవరైనా ఈ ఇతర సూక్ష్మమైన ఆసక్తి స్థానాలను, నాలుగు అంగాల ద్వారా ప్రవర్తించేవాటిని తెలుసుకుంటారు; నా మాట విను.
12.325.135
य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह ।
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत ॥ १२.३२५.१३५ ॥
ఈ సమస్త భూమిని ఏకఛత్రంగా పాలించే రాజు ఒక్క నగరంలోనే నివసిస్తాడు.
12.325.136
तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति ।
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते ॥ १२.३२५.१३६ ॥
ఆ నగరంలో అతనికి నివసించే ఒకే ఇల్లు ఉంటుంది; ఆ ఇంట్లో రాత్రి విశ్రాంతి తీసుకునే ఒకే పడక ఉంటుంది.
12.325.137
शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति ।
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनाल्पेन युज्यते ॥ १२.३२५.१३७ ॥
అతని పడకలో సగభాగాన్ని ఇక్కడ స్త్రీలు ముందు ఆక్రమిస్తారు; ఆ సంబంధం వల్ల అతడు స్వల్ప ఫలితంతో కూడుకుంటాడు.
12.325.138
एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च ।
गुणेष्वपरिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति ॥ १२.३२५.१३८ ॥
ఇదే విధంగా అనుభవాలలో, భోజనం-వస్త్రాలలో, అపరిమిత గుణాలలో, శిక్షా అనుగ్రహాలలో (ఆసక్తి ఉంటుంది).
12.325.139
परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते ।
सन्धिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१३९ ॥
రాజు ఎల్లప్పుడూ పరతంత్రుడే; చిన్న విషయంలోనైనా అతడు బంధింపబడతాడు. మరి సంధి, విగ్రహ కార్యాలలో రాజుకు స్వతంత్రత ఎక్కడిది?
12.325.140
स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता ।
मन्त्रे चामात्यसहिते कुतस्तस्य स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१४० ॥
స్త్రీలతో క్రీడలు, విహారాలలో కూడా అతనికి ఎల్లప్పుడూ స్వేచ్ఛ ఉండదు; అమాత్యులతో కలిసి మంత్రాలోచనలో అతనికి స్వతంత్రత ఎక్కడిది?
12.325.141
यदा ह्याज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता ।
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः ॥ १२.३२५.१४१ ॥
అతడు ఇతరులకు ఆజ్ఞాపించినప్పుడే అక్కడ అతనికి స్వతంత్రత ఉన్నట్లు చెప్పబడుతుంది; కానీ ఆ ఆ గుణంలో నిలిచి అతడు వశం కానివాడుగా పని చేయించబడతాడు.
12.325.142
स्वप्नकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः ।
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः ॥ १२.३२५.१४२ ॥
నిద్ర కోరినా అతడు నిద్రపోలేడు; కార్యార్థులైన జనులు అతనికి నిద్ర పోనివ్వరు. శయ్యపై అనుమతి పొందినా, నిద్రిస్తున్న అతడు వశం కాకుండా లేపబడతాడు.
12.325.143
स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यगीन्यजेत्यपि ।
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः ॥ १२.३२५.१४३ ॥
'స్నానం చెయ్యి, తాకు, త్రాగు, తిను, అగ్నులలో హోమం చెయ్యి, యజ్ఞం చెయ్యి', 'మాట్లాడు, విను' — ఈ విధంగా అతడు వశం కాకుండా ఇతరులచే పని చేయించబడతాడు.
12.325.144
अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः ।
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनान् ॥ १२.३२५.१४४ ॥
ఈ విధంగా ప్రజలు మళ్లీ మళ్లీ సమీపించి నిరంతరం యాచిస్తారు; కానీ ధనరక్షకుడైన రాజు మహాజనులకు ఇవ్వడానికి సాహసించడు కూడా.
12.325.145
दाने कोशक्षयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः ।
क्षणेनास्योऽपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः ॥ १२.३२५.१४५ ॥
దానం వల్ల అతని ఖజానా క్షీణిస్తుంది, ఇచ్చేవానిపై శత్రుత్వం కూడా కలుగుతుంది; ఒక్క క్షణంలోనే వైరాగ్యాన్ని కలిగించే దోషాలు అతని నుండి తొలగిపోతాయి.
12.325.146
प्राज्ञाञ्शूरांस्तथा वैद्यानेकस्थानपि शङ्कते ।
भयमप्यनये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते ॥ १२.३२५.१४६ ॥
రాజు జ్ఞానులను, శూరులను, వైద్యులను, ఒకే స్థానంలో ఉన్నవారిని కూడా అనుమానిస్తాడు; ఎవరి సేవను నిత్యం పొందుతాడో వారి వల్ల కూడా అపాయం కలుగుతుందని భయపడతాడు.
12.325.147
तथा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया ।
तथैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम् ॥ १२.३२५.१४७ ॥
నేను రాజుల గురించి చెప్పినట్లే వీరు కూడా చెడిపోతారు; వారి వల్ల అతనికి అదే విధమైన భయం కలుగుతుంది — ఎలాంటిదో చూడు.
12.325.148
सर्वः स्वेस्वे गृहे राजा सर्वः स्वेस्वे गृहे गृही ।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः ॥ १२.३२५.१४८ ॥
ప్రతి గృహస్థుడూ తన ఇంట రాజే; ప్రతి గృహిణి కూడా తన ఇంట రాజే; శిక్షణ, అనుగ్రహం చేసే అతడు, ఓ జనకా, రాజులతో సమానుడు.
12.325.149
पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयाः ।
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः ॥ १२.३२५.१४९ ॥
కొడుకులు, భార్యలు, అలాగే తాను, ఖజానా, మిత్రులు, సంచయాలు — ఇవన్నీ ఇతరులతో కూడా ఉమ్మడిగా ఉంటాయి; ఆ ఆ కారణాల వల్లనే ఇవి అతనికి కూడా ఉంటాయి.
12.325.150
हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः ।
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते ॥ १२.३२५.१५० ॥
దేశం నాశనమైంది, నగరం దగ్ధమైంది, ప్రధాన గజం మరణించింది — లోకంలో సాధారణమైన ఈ వాటిపై మిథ్యా జ్ఞానంతో అతడు తపిస్తాడు.
12.325.151
अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः ।
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः ॥ १२.३२५.१५१ ॥
కోరిక, ద్వేషం, ప్రియత్వం నుండి పుట్టే మానసిక దుఃఖాలతో, తలనొప్పి మొదలైన రోగాలతో, అలాగే పడద్రోసే విపత్తులతో (రాజు) విముక్తుడు కాడు.
12.325.152
द्वन्द्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः ।
बहुभिः प्रार्थितं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः ॥ १२.३२५.१५२ ॥
ద్వంద్వాలతో, వివిధ విపరీతాలతో బాధింపబడి, అన్ని వైపులా శంకితుడై, అనేకులు కోరిన రాజ్యాన్ని సేవిస్తూ, రాత్రులను లెక్కిస్తూ ఉంటాడు.
12.325.153
तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत् ।
तृणाग्निज्वलनप्रख्यं फेनबुद्बुदसंनिभम् ॥ १२.३२५.१५३ ॥
ఆ (రాజ్యం) మిక్కిలి కొద్ది సుఖం, ఎక్కువ దుఃఖం, సారం లేనిది; గడ్డి మంట జ్వాలకు, నురుగు బుడగకు సమానమైనది.
12.325.154
को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ।
ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे ॥ १२.३२५.१५४ ॥
రాజ్యాన్ని ఎవరు పొందుతారు, పొంది శాంతిని ఎవరు పొందుతారు? 'ఇది నాది', 'ఈ పట్టణం, ఈ రాష్ట్రం నావి' అని నువ్వు భావిస్తున్నావు.
12.325.155
बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ।
मित्रामात्यपुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः ॥ १२.३२५.१५५ ॥
సైన్యం, ధనాగారం, మంత్రులు ఎవరివి, ఓ రాజా, లేక కావా? మిత్రులు, మంత్రులు, నగరం, రాష్ట్రం, దండం, ధనాగారం, భూపతి (రాజు) ఎవరివి?
12.325.156
सप्ताङ्गश्चैष सङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप ।
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः।
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः ॥ १२.३२५.१५६ ॥
ఓ రాజా, ఈ సప్తాంగ సమూహమే రాజ్యం అని అనబడుతుంది. త్రిదండంలా నిలిచి, ఒకదానికొకటి గుణాలు కలిగిన ఈ సప్తాంగ రాజ్యంలో ఏది దేనికంటే అధికమైనది?
12.325.157
तेषुतेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते ॥ १२.३२५.१५७ ॥
ఆయా కాలాల్లో ఆయా అంగమే విశిష్టమవుతుంది. దేనివల్ల ఏ కార్యం సిద్ధిస్తుందో, అదే ప్రాధాన్యానికి అర్హమవుతుంది.
12.325.158
सप्ताङ्गश्चैव संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम ।
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत् ॥ १२.३२५.१५८ ॥
నృపోత్తమా, సప్తాంగము మరియు మరో మూడు కలిసి ఈ దశవర్గ సంఘాతమవుతుంది; అది రాజువలె రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తుంది.
12.325.159
यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मे रतो भवेत् ।
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः ॥ १२.३२५.१५९ ॥
మహోత్సాహము గల, క్షత్రధర్మంలో రతుడైన రాజు దశమభాగంతో సంతృప్తి చెందాలి; ఆ తరువాత మరొకడు ఇంకా చిన్న దశభాగాలతో సంతృప్తి చెందాలి.
12.325.160
नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम् ।
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम् ॥ १२.३२५.१६० ॥
అసాధారణుడైన రాజు ఉండడు; రాజు లేని రాజ్యమూ ఉండదు. రాజ్యం లేకపోతే ధర్మం ఎక్కడ? ధర్మం లేకపోతే పరమం ఎక్కడ?
12.325.161
योप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः ।
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते ॥ १२.३२५.१६१ ॥
ఇక్కడ పరమ ధర్మమైనది రాజుకు, రాజ్యానికి పవిత్రం; దక్షిణగా భూమిని ఇచ్చేవానికి అశ్వమేధంతో సమానమైనది మరొకటి లేదు.
12.325.162
साऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल ।
समर्था शतशो वक्तुमथवाऽपि सहस्रशः ॥ १२.३२५.१६२ ॥
మైథిలా, రాజులకు దుఃఖాన్నిచ్చే ఈ కర్మలను వందల విధాలుగా, వేల విధాలుగా చెప్పగల సమర్థురాలను నేను.
12.325.163
स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे ।
न मामेवंविधां युक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि ॥ १२.३२५.१६३ ॥
నా దేహంపై నాకు ఆసక్తి లేదు; ఇతరుల సొత్తుపై ఎక్కడ ఉంటుంది? ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్న నాకు ఇలా చెప్పడం నీకు తగదు.
12.325.164
ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः ।
सोपायः सोपनिषदः सोपसङ्गः सनिश्चयः ॥ १२.३२५.१६४ ॥
నిశ్చయంగా నువ్వు పంచశిఖుని నుండి మోక్షాన్ని పూర్తిగా విన్నావు; దాని ఉపాయాలు, ఉపనిషత్తు, సాధనం, నిశ్చయంతో సహా.
12.325.165
तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः ।
छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्गः कथं नृप ॥ १२.३२५.१६५ ॥
ఓ రాజా, నువ్వు ఆసక్తి నుండి విముక్తుడవై, బంధాలను దాటి నిలిచావు; అలాంటప్పుడు ఛత్రం వంటి రాజచిహ్నాలలో మళ్లీ ఆసక్తి ఎలా?
12.325.166
श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मृषा वाऽपि श्रुतं श्रुतम् ।
अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया ॥ १२.३२५.१६६ ॥
నువ్వు విన్నది నేను విననట్లు భావిస్తున్నాను; లేదా తప్పుగా విన్నావు, లేదా విన్నదానిలాంటిదే మరేదో విన్నావు—నువ్వు విన్నదేదైనా.
12.325.167
अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसे ।
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा ॥ १२.३२५.१६७ ॥
అయినా నువ్వు ఈ లౌకిక నామాలలో నిలిచి ఉన్నావు; ఆసక్తి, అడ్డంకులతో బంధించబడి నువ్వు సామాన్య మనిషిలా ఉన్నావు.
12.325.168
सत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया ।
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वशः ॥ १२.३२५.१६८ ॥
నేను నీలో సత్త్వం ద్వారా ప్రవేశింపజేసిన ఇందులో నీకు ఏ హాని జరిగింది? నువ్వు పూర్తిగా విముక్తుడవైతే.
12.325.169
नियमो ह्येषु धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता ।
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम् ॥ १२.३२५.१६९ ॥
ఈ ధర్మాలలో యతుల నియమం శూన్య స్థలంలో నివసించడం. శూన్య స్థలంలో నివసింపజేసిన నా వల్ల ఎవరికి ఏమి దూషితమైంది?
12.325.170
न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ ।
न गात्राक्यवैरन्यैः स्पृशामि त्वां नराधिप ॥ १२.३२५.१७० ॥
ఓ పాపరహితుడా, నరాధిపా, చేతులతో గాని, బాహువులతో గాని, పాదాలు తొడలతో గాని, అవయవాలు కళ్ళతో గాని, ఇతర అంగాలతో గాని నిన్ను నేను తాకను.
12.325.171
कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना ।
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वाऽसद्वा मिथः कृतम् ॥ १२.३२५.१७१ ॥
గొప్ప కులంలో జన్మించిన, సిగ్గుగల, దూరదృష్టిగల వాడు, తమలో జరిగినది మంచిదైనా చెడ్డదైనా, సభలో చెప్పరాదు.
12.325.172
ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथा मान्या गुरूत्तमाः ।
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम् ॥ १२.३२५.१७२ ॥
ఈ బ్రాహ్మణులు, గురువులు, అలాగే మాన్యులైన ఉత్తమ గురువులు; నీవు కూడా వీరికి గురువువి. ఇలా పరస్పర గౌరవం ఉంటుంది.
12.325.173
तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता ।
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि ॥ १२.३२५.१७३ ॥
కాబట్టి ఇలా పరిశీలించి, చెప్పదగినదీ చెప్పరానిదీ విచారించే నీవు, స్త్రీపురుషుల ఈ కలయికను సభలో చెప్పరాదు.
12.325.174
यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् ।
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वपि वत्स्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१७४ ॥
కమలపు ఆకుపై ఉన్న నీరు ఆ ఆకును తాకకుండా ఉన్నట్లు, ఓ మైథిలా, నేను కూడా అలాగే ఉంటాను.
12.325.175
यदि चाद्य स्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन ।
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा ॥ १२.३२५.१७५ ॥
ఈ రోజు నా స్పర్శను నువ్వు తెలుసుకున్నట్లయితే, నీ జ్ఞానం బీజరహితం; అలాంటప్పుడు ఈ భిక్షువుతో ఇక్కడ ఎలా ఉంటావు?
12.325.176
स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं चानाप्य दुर्विदम् ।
उभयोरन्तराले वै वर्तसे मोक्षवादिकः ॥ १२.३२५.१७६ ॥
నువ్వు గృహస్థ జీవితం నుండి కూడా జారిపోయావు; కష్టమైన మోక్షాన్నీ పొందకుండా, రెండింటి మధ్యలోనే మోక్షం గురించి మాట్లాడేవాడిగా ఉంటున్నావు.
12.325.177
न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः ।
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१७७ ॥
ముక్తుడికి ముక్తుడితో, జ్ఞానికి ఏకత్వం మరియు పృథక్త్వం విషయంలో, భావం మరియు అభావం కలిసినప్పుడు వర్ణసంకరం పుట్టదు.
12.325.178
वर्णाश्रमाः पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्वतः ।
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते ॥ १२.३२५.१७८ ॥
వర్ణాశ్రమాలు వేరుగా కనిపిస్తాయి; కానీ అర్థాన్ని చూసినవాడికి అవి అభిన్నమే; 'ఇది వేరు, అది వేరు' అని తెలుసుకుని, వేరొకటి వేరొకచోట ఉండదు.
12.325.179
पापौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिका ।
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रिताः पुनः ॥ १२.३२५.१७९ ॥
కుండలో పాలు, పాలలో ఈగ — అలాగే; ఆధారం మరియు ఆధేయం కలయికతో అవి వేరుగా మళ్లీ ఆధారపడి ఉంటాయి.
12.325.180
न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिका ।
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम् ॥ १२.३२५.१८० ॥
కానీ కుండలో పాల భావం లేదు, పాలు కూడా లేదు, ఈగ కూడా కాదు; ఈ భావాలు తమంతట తామే ఆశ్రయిస్తాయి, ఇతరుని ఆశ్రయం వల్ల కాదు.
12.325.181
पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च ।
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१८१ ॥
ఆశ్రమాల పృథక్త్వం చేతను, వర్ణాల భేదం చేతను, అలాగే పరస్పర పృథక్త్వం చేతను, వారిలో వర్ణసంకరం ఎలా కలుగుతుంది?
12.325.182
नास्मि पर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा ।
तव राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता ॥ १२.३२५.१८२ ॥
నేను ఉత్తమ జాతికి చెందినదాన్ని కాను, వైశ్య స్త్రీని కూడా కాను, తక్కువ జాతికి చెందినదాన్ని కూడా కాను. ఓ రాజా! నేను మీ వర్ణానికే చెందినదాన్ని, శుద్ధ యోనిలో జన్మించి, నిష్కళంకురాలను.
12.325.183
प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥ १२.३२५.१८३ ॥
ప్రధానుడనే రాజర్షి గురించి మీ చెవిన పడే ఉంటుంది. ఆయన వంశంలో జన్మించిన సులభ అనే పేరు గల నన్ను తెలుసుకోండి.
12.325.184
द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्धारश्च पर्वतः ।
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह ॥ १२.३२५.१८४ ॥
ద్రోణ, శతశృంగ, వక్రద్వార పర్వతాలు — నా పూర్వీకుల సత్రాలలో ఇంద్రునితో కలిసి అగ్నివేది నిర్మించబడింది.
12.325.185
साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे ।
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ॥ १२.३२५.१८५ ॥
ఆ వంశంలో జన్మించిన నేను, భర్త లేని నాలాంటి స్త్రీని, మోక్షధర్మాలలో శిక్షణ పొంది, ఒంటరిగా ముని వ్రతాన్ని ఆచరిస్తాను.
12.325.186
नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी ।
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि दृढव्रता ॥ १२.३२५.१८६ ॥
నేను సత్రంలో దాగి వచ్చినదాన్ని కాను; పరధనాన్ని అభిమానించేదాన్ని కాను; ధర్మంలో సంకరం కలిగించేదాన్ని కాను. నేను నా ధర్మంలో దృఢవ్రతురాలను.
12.325.187
नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य प्रवादिनी ।
नासमीक्ष्यागता चेह त्वत्सकाशं जनाधिप ॥ १२.३२५.१८७ ॥
ఓ జనాధిపా, నేను నా ప్రతిజ్ఞలో చలించేదాన్ని కాను; ఆలోచించకుండా మాట్లాడేదాన్ని కాను; ఆలోచించకుండా ఇక్కడ మీ సన్నిధికి వచ్చినదాన్ని కాను.
12.325.188
मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाऽहं कुशलैषिणी ।
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता ॥ १२.३२५.१८८ ॥
మోక్షంలో మీరు పెంచుకున్న బుద్ధిని విని, శ్రేయస్సును కోరే నేను, మీ ఈ మోక్షాన్ని కూడా తెలుసుకోవాలనే కోరికతో ఇక్కడికి వచ్చాను.
12.325.189
न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः ।
मुक्तो विमुच्यते यश्च शान्तौ यश्च न शाम्यति ॥ १२.३२५.१८९ ॥
నేను ఈ మాటను ఏ వర్గంలో నిలిచి చెప్పడం లేదు — మన పక్షం, ఇతర పక్షం అనే భేదంతో కాదు. విముక్తుడైనవాడే విముక్తి పొందుతాడు; శాంతిలో ఉన్నవాడే శాంతించకుండా ఉంటాడు.
12.325.190
यथा शून्ये पुराऽगारे भिक्षुरेकां निशां वसेत् ।
तथाऽहं त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम् ॥ १२.३२५.१९० ॥
ఒక భిక్షువు ఖాళీగా ఉన్న పాత ఇంటిలో ఒక రాత్రి ఉండినట్లు, నేను ఈ మీ శరీరంలో ఈ రాత్రిని గడుపుతాను.
12.325.191
साऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्चिता ।
सुप्ता सुशरणं प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१९१ ॥
గౌరవం ఇచ్చి, మాటలతో ఆతిథ్యం ఇచ్చి నన్ను పూజించారు; మంచి ఆశ్రయంలో నిద్రించి సంతోషించాను. ఓ మైథిల, రేపు నేను వెళ్తాను.
12.325.192
इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च ।
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परं ॥ १२.३२५.१९२ ॥
ఈ విధంగా హేతువు, అర్థం కలిగిన ఈ మాటలు విని రాజు ఇంకేమీ మాట్లాడలేదు.