ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.325
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.325.1
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम ।
कः प्राप्तो भूपतिः सिद्धिं मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ॥ १२.३२५.१ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ? ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਤੱਤ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.325.2
संन्यस्यते यथाऽत्माऽयं व्यक्तस्यात्मा यथा च यत् ।
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३२५.२ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।
12.325.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत ॥ १२.३२५.३ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਜਨਕ ਅਤੇ ਸੁਲਭਾ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.325.4
संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा ।
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ॥ १२.३२५.४ ॥
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ — ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਜਨਕ, ਜੋ ਧਰਮਧਵਜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
12.325.5
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतश्रमः ।
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम् ॥ १२.३२५.५ ॥
ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ, ਮੋਕਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।
12.325.6
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् ।
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वरम् ॥ १२.३२५.६ ॥
ਉਸ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
12.325.7
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता ।
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ॥ १२.३२५.७ ॥
ਉਦੋਂ ਧਰਮ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯੋਗ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦੀ ਸੁਲਭਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਭਿਕਸ਼ੂਣੀ ਇਕੱਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦੀ ਸੀ।
12.325.8
तया जगदिदं कृत्स्नमटन्त्या मिथिलेश्वरः ।
तत्रतत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.८ ॥
ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਬਾਰੇ ਤ੍ਰਿਦੰਡੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ।
12.325.9
साऽतिसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया ।
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ॥ १२.३२५.९ ॥
ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਉਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸੰਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਿਆ।
12.325.10
तत्र सा विप्रहायाऽथ पूर्वरूपं हि योगतः ।
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम् ॥ १२.३२५.१० ॥
ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਭਿਕਸ਼ੂਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
12.325.11
चक्षुनिंमेषमात्रेण लध्वस्त्रगतिगामिनी ।
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा ॥ १२.३२५.११ ॥
ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਸੁੰਦਰ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕਮਲ-ਨੈਣੀ ਉਹ ਵਿਦੇਹਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।
12.325.12
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् ।
भैक्ष्यचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ॥ १२.३२५.१२ ॥
ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਮਣੀਕ ਮਿਥਿਲਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਸ ਨੇ ਮਿਥਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
12.325.13
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं पुनस्तदा ।
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः ॥ १२.३२५.१३ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਕੋਮਲਤਾ ਫਿਰ ਵੇਖੀ, ਅਤੇ 'ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈ' ਸੋਚ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ।
12.325.14
ततोस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् ।
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत् ॥ १२.३२५.१४ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ, ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਮ ਅੰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
12.325.15
अथ भुक्तवतीं प्रीतां राजा तां मन्त्रिभिर्वृतः ।
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकीम् ॥ १२.३२५.१५ ॥
ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਉਸ ਭਿੱਖੁਣੀ ਨੂੰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਦ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੋਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।
12.325.16
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया ।
सत्वं सत्वेन योगज्ञा प्रविष्टाऽभून्महीपते ॥ १२.३२५.१६ ॥
ਉਸ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਖਿਆਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ, 'ਇਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ' ਇਸ ਸੰਸੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ, ਯੋਗਜਾਨੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਤ੍ਵ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।
12.325.17
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः ।
सा स्म तं चोदयिष्यन्ती योगबन्धैर्बबन्ध ह ॥ १२.३२५.१७ ॥
ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ-ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।
12.325.18
जनकोप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन् ।
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम ॥ १२.३२५.१८ ॥
ਜਨਕ ਨੇ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
12.325.19
तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूतयामयम् ।
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डकैः ॥ १२.३२५.१९ ॥
ਉਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੋਈ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣੋ — ਛੱਤਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤਾ ਵਿਚਕਾਰ।
12.325.20
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि ।
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महिपतिः ॥ १२.३२५.२० ॥
"ਹੇ ਭਗਵਤੀ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਵਿਚਰਨਾ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗੀ? ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈਂ?" ਇਹ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
12.325.21
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते ।
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं मत्समागमे ॥ १२.३२५.२१ ॥
ਵਿਦਿਆ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਅ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮੇਰੀ ਮਿਲਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.325.22
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि तत्त्वतः ।
सत्वां संवेत्तुमिच्छामि मानार्हा हि मताऽसिमे ॥ १२.३२५.२२ ॥
ਛੱਤਰ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹਾਂ, ਇਹ ਜਾਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰੀ ਗਈ ਹੈਂ।
12.325.23
यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा ।
यस्य नान्यः प्रवक्ताऽस्ति मोक्षे तमपि मे शृणु ॥ १२.३२५.२३ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਮੋਖ਼ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ।
12.325.24
पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ॥ १२.३२५.२४ ॥
ਪਰਾਸ਼ਰ ਗੋਤ੍ਰ ਦੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਮਹਾਤਮਾ ਭਿੱਖੂ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਦਾ ਮੈਂ ਚੇਲਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਹਨ।
12.325.25
साङ्ख्यज्ञाने च योगे च महीपालविधौ तथा ।
त्रिविधे मोक्षधर्मोस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः ॥ १२.३२५.२५ ॥
ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਮੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਾਰਗ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਸੰਸ਼ਯ ਕੱਟੇ ਗਏ ਹਨ।
12.325.26
स यथा शास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिभ्रमन् ।
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः ॥ १२.३२५.२६ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹੇ।
12.325.27
तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः ।
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्धि चालितः ॥ १२.३२५.२७ ॥
ਸਾਂਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਰਥ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ; ਰਾਜ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.325.28
सोहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् ।
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ॥ १२.३२५.२८ ॥
ਉਸ ਸਮੂਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਮੈਂ ਅਪਣਾਈ ਹੈ; ਰਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ, ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਵਿਚਰਦਾ ਹਾਂ।
12.325.29
वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः ।
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते ॥ १२.३२५.२९ ॥
ਫਿਰ, ਇਸ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਪਰਮ ਵਿਧੀ ਵੈਰਾਗ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.325.30
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् ।
महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा ॥ १२.३२५.३० ॥
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਮਹਾਨ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ; ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
12.325.31
सेयं परमिका सिद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मया ।
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ॥ १२.३२५.३१ ॥
ਇਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹੈ; ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ, ਮੋਹ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਸਕਤੀ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਿਆਂ।
12.325.32
यथा क्षेत्रं मृदुभूतमद्भिराप्लावितं तथा ।
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम् ॥ १२.३२५.३२ ॥
ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਨਰਮ ਹੋਇਆ ਖੇਤ ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਪੁਨਰਜਨਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.325.33
यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्रतत्र वा ।
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते ॥ १२.३२५.३३ ॥
ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਜ, ਠੀਕਰੇ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਅੰਕੁਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਬੀਜਪਣ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ।
12.325.34
तद्वद्भगवताऽनेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा ।
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते ॥ १२.३२५.३४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਖਾ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ੇ ਗਏ ਇਸ ਭਗਵਾਨ ਭਿਕਸ਼ੂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਗਿਆਨ ਬੀਜਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ।
12.325.35
नामिरज्यति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे ।
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागरोषयोः ॥ १२.३२५.३५ ॥
ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਵਿਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਗ ਅਤੇ ਰੋਸ ਵਿਅਰਥ ਹਨ।
12.325.36
यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् ।
सव्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ॥ १२.३२५.३६ ॥
ਜੋ ਮੇਰੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
12.325.37
सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.३७ ॥
ਮੈਂ ਸੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਦਾ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਤ੍ਰਿਦੰਡੀ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ।
12.325.38
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टाऽन्यैर्मोक्षवित्तमैः ।
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥ १२.३२५.३८ ॥
ਮੋਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਂ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਆਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ: ਲੋਕੋਤਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ।
12.325.39
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः ।
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२.३२५.३९ ॥
ਮੋਕਸ਼ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਿਆਨਨਿਸ਼ਠਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋਰ ਯਤੀ ਕਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.325.40
प्रहायोभयमप्येव ज्ञानं कर्म च केवलम् ।
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ॥ १२.३२५.४० ॥
ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ।
12.325.41
यमे च नियमे चैव कामे द्वेषे परिग्रहे ।
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः ॥ १२.३२५.४१ ॥
ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਦਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਦੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ।
12.325.42
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् ।
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे ॥ १२.३२५.४२ ॥
ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਨ ਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਛਤਰੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੋਕਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?
12.325.43
येनयेन हि यस्यार्थः कारणेनेह कर्मणि ।
तत्तदालम्बते सर्वद्रव्ये स्वार्थपरिग्रहे ॥ १२.३२५.४३ ॥
ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲਈ ਸਭ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.325.44
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरे ।
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते ॥ १२.३२५.४४ ॥
ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਛੱਡਦਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.325.45
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मके ।
राजभिर्भिक्षुकास्तुल्या मुच्यन्ते केन हेतुना ॥ १२.३२५.४५ ॥
ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਵਾਲੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਭਿਖਾਰੀ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
12.325.46
अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् ।
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ॥ १२.३२५.४६ ॥
ਇੱਥੇ ਸੱਚੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਪਦ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਲੋਕ ਕਿਉਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ?
12.325.47
काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ।
लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥ १२.३२५.४७ ॥
ਕਾਸ਼ਾਏ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨਣਾ, ਮੁੰਡਨ, ਤ੍ਰਿਦੰਡ, ਕਮੰਡਲ—ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਮੋਕਸ਼ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
12.325.48
यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् ।
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ॥ १२.३२५.४८ ॥
ਇਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬੇਕਾਰ ਹੈ।
12.325.49
अथवा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः ।
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ॥ १२.३२५.४९ ॥
ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਢਿੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾਇਆ ਹੈ? ਛਤਰੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਾਂਝਾ ਮਕਸਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ?
12.325.50
आकिञ्चन्ये न मोक्षोस्ति कैञ्चन्ये नास्ति बन्धनम् ।
कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते ॥ १२.३२५.५० ॥
ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਮੋਕਸ਼ ਨਹੀਂ; ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.325.51
तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे ।
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम् ॥ १२.३२५.५१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹਨਾਂ ਬੰਧਨ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਬੰਧਨਹੀਣ ਪਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਜਾਣੋ।
12.325.52
राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः ।
मोक्षाश्मनिशितेनेह च्छिन्नस्त्यागासिना मया ॥ १२.३२५.५२ ॥
ਰਾਜ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਫੰਦਾ, ਜੋ ਸਨੇਹ ਦੇ ਥਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਮੋਕਸ਼ ਰੂਪੀ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੀ ਕੀਤੀ ਤਿਆਗ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
12.325.53
सोहमेवं गतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि ।
अयथार्थं हि ते वर्णं वक्ष्यामि शृणु तन्मम ॥ १२.३२५.५३ ॥
ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਹੇ ਭਿੱਖੁਣੀ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
12.325.54
सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः ।
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः ॥ १२.३२५.५४ ॥
ਤੇਰੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਰੂਪ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ — ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਰੇ ਨਿਯਮ-ਪਾਲਨ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.325.55
यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् ।
मुक्तोऽयं स्यान्न वेति स्याद्धर्षितो मत्परिग्रहः ॥ १२.३२५.५५ ॥
ਤੇਰਾ ਇਹ ਸੰਨਿਆਸ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਾ ਖਾਂਦਾ ਇਹ ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਹੈ — ਇਹ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.325.56
न च कामसमायुक्ते युक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डके ।
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना ॥ १२.३२५.५६ ॥
ਕਾਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ, ਤਿੰਨ ਡੰਡੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ — ਜੇ ਤੂੰ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਲਈ ਇਹ ਲੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
12.325.57
मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः ।
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् ॥ १२.३२५.५७ ॥
ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਤੇਰੀ ਇਹ ਉਲੰਘਣਾ ਸੁਣ — ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਤੇਰੀ, ਮੇਰੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵੀਕਾਰ ਬਾਰੇ।
12.325.58
प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरेपि वा ।
कस्य वा सन्निकर्षात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम ॥ १२.३२५.५८ ॥
ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਜਾਂ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ? ਜਾਂ ਕਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ?
12.325.59
वर्णप्रवरमुख्याऽसि ब्राह्मणी क्षत्रियस्त्वहम् ।
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् ॥ १२.३२५.५९ ॥
ਤੂੰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਖੱਤਰੀ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਮੇਲ ਨਹੀਂ — ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਨਾ ਕਰ।
12.325.60
वर्तसे मोक्षधर्मेण त्वं गार्हस्थ्येऽहमाश्रमे ।
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयाश्रमसंकरः ॥ १२.३२५.६० ॥
ਤੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦੀ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਦੂਜੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਵੀ ਹੈ।
12.325.61
सगोत्रां वाऽसगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् ।
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः ॥ १२.३२५.६१ ॥
ਤੂੰ ਸਗੋਤਰਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਅਸਗੋਤਰਾ, ਇਹ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਸਗੋਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਤੀਜਾ ਗੋਤਰ-ਸੰਕਰ ਹੈ।
12.325.62
अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोप्यथवा क्वचित् ।
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः ॥ १२.३२५.६२ ॥
ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਜਿਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਪਰਦੇਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰਾਈ ਪਤਨੀ ਅਗਮਯ ਹੈ — ਇਹ ਚੌਥਾ ਧਰਮ-ਸੰਕਰ ਹੈ।
12.325.63
सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि ।
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः ॥ १२.३२५.६३ ॥
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਅਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ — ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ।
12.325.64
अथवापि स्वतन्त्राऽसि स्वदोषेणेह केनचित् ।
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम् ॥ १२.३२५.६४ ॥
ਜਾਂ ਤੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਸੂਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
12.325.65
इदमन्यत्तृतीयं ये भावस्पर्शविघातकम् ।
दुष्टायाऽलक्ष्यते लिङ्गं विवृण्वत्या प्रकाशितम् ॥ १२.३२५.६५ ॥
ਇਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਜਾ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਵ-ਛੋਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਟ ਔਰਤ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.325.66
न मय्येवाभिसन्धिस्ते जयैषिण्या जये कृतः ।
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना चेतुमिच्छसि तामपि ॥ १२.३२५.६६ ॥
ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।
12.325.67
तथाऽर्हतस्ततश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि ।
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भवनाय च ॥ १२.३२५.६७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈਂ।
12.325.68
सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता ।
भूयः सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम् ॥ १२.३२५.६८ ॥
ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਫਿਰ ਉਪਾਅ ਰਚਦਾ ਹੈਂ; ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਨ ਵਾਂਗ।
12.325.69
इच्छतोरत्र यो लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः ।
अलाभश्चापि रक्तस्य सोपि दोषो विषोषमः ॥ १२.३२५.६९ ॥
ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਜੋ ਲਾਭ ਹੈ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਆਸਕਤ ਨੂੰ ਜੋ ਘਾਟਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਹੈ।
12.325.70
मा त्याक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय ।
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम ॥ १२.३२५.७० ॥
ਛੱਡੀਂ ਨਾ; ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਰਖ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ।
12.325.71
एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितम् ।
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः।
तत्त्वमत्र प्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितम् ॥ १२.३२५.७१ ॥
ਇਹ ਸਭ ਜੋ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਛੁਪਾਉਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਕੰਮ ਕਾਰਨ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਰਨ, ਜੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
12.325.72
न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन ।
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः ॥ १२.३२५.७२ ॥
ਕੋਈ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਵੀ ਨਾ; ਇਸਤਰੀ-ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਵੀ ਨਾ; ਝੂਠ ਨਾਲ ਗਏ ਇਹ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ।
12.325.73
राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ १२.३२५.७३ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਬਲ ਐਸ਼ਵਰਜ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਬਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬਲ ਰੂਪ, ਯੌਵਨ ਅਤੇ ਸੁਹਾਗ ਹੈ।
12.325.74
अत एतैर्बलैरेव बलिनः स्वार्थमिच्छता ।
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम् ॥ १२.३२५.७४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਲਾਂ ਸਮੇਤ ਬਲਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਟੇਢਾਪਨ ਤਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.325.75
सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः ।
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३२५.७५ ॥
ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਤ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ, ਆਚਰਨ, ਸੁਭਾਅ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ।
12.325.76
इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः ।
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥ १२.३२५.७६ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ, ਅਯੋਗ ਅਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਠੁਕਰਾਇਆ, ਪਰ ਸੁਲਭਾ ਨਹੀਂ ਕੰਬੀ।
12.325.77
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ।
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥ १२.३२५.७७ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਹਣੇ ਮੁੱਖ ਵਾਲੀ ਸੁਲਭਾ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਧੁਰ ਬੋਲ ਬੋਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।
12.325.78
सुलभोवाच ।
नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः।
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम् ॥ १२.३२५.७८ ॥
ਸੁਲਭਾ ਬੋਲੀ: ਨੌ-ਨੌ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ, ਅਠਾਰਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਬੋਲ।
12.325.79
सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ॥ १२.३२५.७९ ॥
ਸੂਖਮਤਾ, ਸਾਂਖਿਆ ਕ੍ਰਮ ਦੋਵੇਂ, ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਹਿਤ ਨਿਰਣਯ — ਇਹ ਪੰਜ ਅਰਥ-ਵਰਗ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਵਾਕ੍ਯ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.325.80
एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां स्वलक्षणम् ।
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः ॥ १२.३२५.८० ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ — ਸੂਖਮਤਾ ਆਦਿ ਦਾ — ਆਪਣਾ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ; ਪਦਾਰਥ, ਪਦ ਤੇ ਵਾਕ੍ਯ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.325.81
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यदा भेदेन वर्तते ।
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते ॥ १२.३२५.८१ ॥
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਵੱਖਰੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਸਹਿਤ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤਿਸ਼ਯੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੂਖਮਤਾ ਹੈ।
12.325.82
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ।
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम् ॥ १२.३२५.८२ ॥
ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਸਹਿਤ — ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਦਾ ਮੰਤਵ ਰੱਖ ਕੇ — ਉਹ 'ਸੰਖਿਆ' ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝੋ।
12.325.83
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम् ।
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥ १२.३२५.८३ ॥
'ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ' — ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਾਕ੍ਯ-ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਉਸ ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ 'ਵਾਕ੍ਯ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.325.84
धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ।
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥ १२.३२५.८४ ॥
ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ, ਮੋਕਸ਼ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ, ਵਾਕ੍ਯ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 'ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਉਹੀ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।
12.325.85
इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ।
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते ॥ १२.३२५.८५ ॥
ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਦਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਜੋ ਆਚਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.325.86
तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥ १२.३२५.८६ ॥
ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਜਿਵੇਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਉਹ ਸੂਖਮਤਾ ਆਦਿ ਸਭ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।
12.325.87
उपेतार्थमभिन्नार्थं न्यायवृत्तं न चाधिकम् ।
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः ॥ १२.३२५.८७ ॥
ਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥ ਵਾਲਾ, ਅਭਿੰਨ ਅਰਥ ਵਾਲਾ, ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲਾ, ਵਧੇਰੇ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਸ਼ਲੀਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੱਕੀ ਨਾ ਹੋਵੇ — ਅਜਿਹਾ ਪਰਮ ਬਚਨ ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਹਾਂਗਾ।
12.325.88
न गुर्वक्षरसंयुक्तं पराङ्युखपदं न च ।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ॥ १२.३२५.८८ ॥
ਭਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰਾਂਮੁਖ ਪਦਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਝੂਠ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
12.325.89
न न्यूनं नष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च ।
सदोषमभिकल्पेन निष्कारणमहेतुकम् ॥ १२.३२५.८९ ॥
ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਬਦ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਣ, ਕ੍ਰਮ ਉਲਟਾ ਕੇ ਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਨਾ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਹੇਤੂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
12.325.90
कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्याच्चानार्थकात्तथा ।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन ॥ १२.३२५.९० ॥
ਕਾਮ ਤੋਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ, ਭੈ ਤੋਂ, ਲੋਭ ਤੋਂ, ਦੀਨਤਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਤੋਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਮ ਤੋਂ, ਦਇਆ ਤੋਂ, ਮਾਨ ਤੋਂ — ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ।
12.325.91
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप ।
स ममेति विवक्षायां तदा सोर्थः प्रकाशते ॥ १२.३२५.९१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਵਕਤਾ, ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਅਤੇ ਵਾਕ ਤਿੰਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ, ਅਤੇ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਹੀ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.325.92
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते ।
स्वार्थमाह परार्थं तत्तदा वाक्यं न रोहति ॥ १२.३२५.९२ ॥
ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਕਤਾ ਸ਼੍ਰੋਤੇ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸੁਆਰਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਾਇਆ ਭਲਾ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਉਹ ਬਚਨ ਜੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ।
12.325.93
अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ।
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ॥ १२.३२५.९३ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸੁਆਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਾਏ ਭਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਬਚਨ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.325.94
यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते ।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥ १२.३२५.९४ ॥
ਪਰ ਜੋ ਵਕਤਾ ਸ਼੍ਰੋਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ, ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵਕਤਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ।
12.325.95
तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा ।
अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि ॥ १२.३२५.९५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬਚਨ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗ ਹੈ।
12.325.96
काऽसि कस्य कुतो वेति त्वयाऽहमिति चोदिता ।
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु ॥ १२.३२५.९६ ॥
'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਕਿਸਦਾ ਹੈਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?' ਇਹ ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰ ਇਹ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
12.325.97
यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दवः ।
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः ॥ १२.३२५.९७ ॥
ਲਾਖ, ਲੱਕੜੀ, ਧੂੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.325.98
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च ।
पृथगात्मा दशात्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्।
न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः ॥ १२.३२५.९८ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ, ਰਸ, ਰੂਪ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਵੱਖਰਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਆਤਮਾ ਲਾਖ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।
12.325.99
एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ।
न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते ॥ १२.३२५.९९ ॥
ਇੱਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅੱਖ ਆਪਣੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ; ਕੰਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
12.325.100
तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् ।
प्रश्लिष्टं च न जानन्ति यथाऽऽप इव पांवसः ॥ १२.३२५.१०० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਚਲਨ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ।
12.325.101
वाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु ।
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः ॥ १२.३२५.१०१ ॥
ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ। ਰੂਪ, ਅੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੇਖਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
12.325.102
यथैवात्र तथाऽन्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ।
ज्ञानज्ञेयांतरेतस्मिन्मनो नामापरो गुणः ॥ १२.३२५.१०२ ॥
ਇੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਗਿਆਨ-ਗਿਆਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਤਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹੈ।
12.325.103
विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ।
द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः।
येंन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति ॥ १२.३२५.१०३ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਬੁੱਧੀ ਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸ਼ਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.325.104
अथ द्वादशके तस्मिन्सत्वं नामापरो गुणः ।
महासत्वोऽल्पसत्वो वा जन्तुयेनानुमीयते ॥ १२.३२५.१०४ ॥
ਹੁਣ ਉਸ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵ ਜਾਂ ਅਲਪਸਤ੍ਤ੍ਵ ਵਾਲਾ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.325.105
क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत चतुर्दशः ।
ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति च ॥ १२.३२५.१०५ ॥
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਦ੍ਹਵਾਂ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਅਤੇ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ'।
12.325.106
अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः ।
पृथक्कालसमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते ॥ १२.३२५.१०६ ॥
ਹੁਣ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਪੰਦ੍ਹਵਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਲ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.325.107
गुणस्त्वेकोऽपरस्तत्र संघात इति षोडशः ।
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणो यस्मिन्समाश्रितौ ॥ १२.३२५.१०७ ॥
ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ 'ਸੰਘਾਤ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.325.108
सुखासुखे जन्ममृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये ।
इति चैकोनर्विशोऽयं द्वन्द्वयोग इति स्मृतः ॥ १२.३२५.१०८ ॥
ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਜਨਮ-ਮੌਤ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਪਿਆਰਾ-ਬੇਪਿਆਰਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉੱਨੀਵਾਂ 'ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਯੋਗ' ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.325.109
ऊर्ध्वमेकोनर्विशत्या कालो नामापरो गुणः ।
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.३२५.१०९ ॥
ਵੀਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਓਨਤੀਹ ਨਾਲ ਕਾਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣੋ—ਵੀਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.325.110
विंशकश्चैव संघातो महाभूतानि पञ्च च ।
सदसद्भवायोगौ तु गुणावन्यौ प्रकाशकौ ॥ १२.३२५.११० ॥
ਵੀਹਵਾਂ ਵੀ ਸੰਘਾਤ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਵੀ। ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸੰਯੋਗ ਦੋ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੁਣ ਹਨ।
12.325.111
इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः ।
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे ॥ १२.३२५.१११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਹ ਅਤੇ ਸੱਤ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਵਿਧੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਬਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਰਮ ਗੁਣ ਹਨ।
12.325.112
एवं विंशच्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः ।
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम् ॥ १२.३२५.११२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਹ ਅਤੇ ਦਸ ਕਲਾਵਾਂ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.325.113
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति ।
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति ॥ १२.३२५.११३ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਅਵਿਅਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਥੂਲਦਰਸ਼ੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.325.114
अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयं वाऽथ चतुष्टयम् ।
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३२५.११४ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤ, ਦੋ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚਾਰ—ਅਧਿਆਤਮ ਚਿੰਤਕ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.325.115
सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता ।
ततोऽहं त्वं च राजेन्द्र चे चाप्यन्ये शरीरिणः। ॥ १२.३२५.११५ ॥
ਇਹ ਅਵਿਅਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹਨ।
12.325.116
विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः ।
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते ॥ १२.३२५.११६ ॥
ਬਿੰਦੁਨਿਆਸ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਣ ਨਾਲ ਕਲਲ ਨਾਮਕ ਅਵਸਥਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
12.325.117
कललाद्बुद्बुदोत्पत्तिः पेशी वा बुद्बुदात्स्मृता ।
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः ॥ १२.३२५.११७ ॥
ਕਲਲ ਤੋਂ ਬੁਲਬੁਲੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਬੁਲਬੁਲੇ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੇਸ਼ੀ ਤੋਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ; ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਹੁੰ ਅਤੇ ਰੋਮ।
12.325.118
संपूर्णे नवमे मासि जन्तोर्जातस्य मैथिल ।
जायते नामरूपत्वं स्त्रीपुमान्वेति लिङ्गतः ॥ १२.३२५.११८ ॥
ਨੌਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹੇ ਮੈਥਿਲ, ਜੰਮਿਆ ਜੀਵ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤ ਜਾਂ ਮਰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.325.119
जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि ।
कौमारं रूपमापन्नं रूपवानुपलभ्यते ॥ १२.३२५.११९ ॥
ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਤਾਂਬੇ ਰੰਗੇ ਨਹੁੰਆਂ ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਕੌਮਾਰ ਰੂਪ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੁੰਦਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
12.325.120
कौमाराद्यौवनं चापि स्थावीर्यं चापि यौवनात् ।
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते ॥ १२.३२५.१२० ॥
ਕੌਮਾਰ ਤੋਂ ਜਵਾਨੀ, ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਵੀਰਜ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕ੍ਰਮਯੋਗ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
12.325.121
कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे ।
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते ॥ १२.३२५.१२१ ॥
ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੂਖਮਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
12.325.122
न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च ।
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः ॥ १२.३२५.१२२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਉਤਪਤੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਗਤੀ ਵਾਂਗ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
12.325.123
तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः ।
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः ॥ १२.३२५.१२३ ॥
ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਦੌੜਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਉਸ ਲਈ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੌਣ, ਕਿੱਥੋਂ, ਜਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਨਹੀਂ?
12.325.124
कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः ।
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह ॥ १२.३२५.१२४ ॥
ਇਹ ਕਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਨਹੀਂ? ਇੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?
12.325.125
यथाऽऽदित्यान्मणेश्चापि वीरुद्भ्यश्चैव पावकः ।
जायन्त्येवं समुदयात्कलानामिह जन्तवः ॥ १२.३२५.१२५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਮਣੀ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਦੈ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.325.126
आत्मन्येवात्मनाऽऽत्मानं यथा त्वमनुपश्यसि ।
एवमेवात्मनाऽऽत्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि ॥ १२.३२५.१२६ ॥
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?
12.325.127
यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि ।
अथ मां काऽसि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि ॥ १२.३२५.१२७ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਕਿਸ ਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ?
12.325.128
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल ।
काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.३२५.१२८ ॥
ਹੇ ਮੈਥਿਲ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ', 'ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ' ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ? 'ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਹੈਂ, ਕਿੱਥੋਂ' ਵਰਗੇ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
12.325.129
रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये सन्धिविग्रहे ।
कृतवान्यो महीपालः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१२९ ॥
ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ, ਮਧ੍ਯਸਥ, ਜਿੱਤ, ਸੰਧੀ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹੈ?
12.325.130
त्रिवर्गं सप्तधा न्यस्तं यो न वेदेह कर्मसु ।
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३० ॥
ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹੈ?
12.325.131
प्रिये वाऽप्यप्रिये वाऽपि दुर्बले बलवत्यपि ।
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३१ ॥
ਪਿਆਰੇ ਜਾਂ ਬੇਪਿਆਰੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਬਲਵਾਨ - ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹੈ?
12.325.132
तदयुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप ।
सुहृद्भिः सन्निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम् ॥ १२.३२५.१३२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਅਜੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੋਕਸ਼ ਬਾਰੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਹੰਕਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ - ਵਿਰਕਤ ਨਾ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ।
12.325.133
तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम् ।
आत्मनाऽऽत्मनि संपश्य किमन्यन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३३ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ; ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ?
12.325.134
इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य केनचित् ।
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु ॥ १२.३२५.१३४ ॥
ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਮੋਹ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਚਾਰ ਅੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
12.325.135
य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह ।
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत ॥ १२.३२५.१३५ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕ-ਛਤਰ ਹੇਠ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੋ ਨਗਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
12.325.136
तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति ।
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते ॥ १२.३२५.१३६ ॥
ਉਸ ਨਗਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਇਕੋ ਘਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਲਈ ਇਕੋ ਬਿਸਤਰਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.325.137
शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति ।
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनाल्पेन युज्यते ॥ १२.३२५.१३७ ॥
ਉਸ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਇੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫਲ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
12.325.138
एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च ।
गुणेष्वपरिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति ॥ १२.३२५.१३८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ, ਬੇਅੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ, ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਵੱਲ ਵੀ (ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
12.325.139
परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते ।
सन्धिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१३९ ॥
ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਪਰਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਕਿੱਥੇ?
12.325.140
स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता ।
मन्त्रे चामात्यसहिते कुतस्तस्य स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१४० ॥
ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ; ਅਮਾਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਤਰਣਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿੱਥੇ?
12.325.141
यदा ह्याज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता ।
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः ॥ १२.३२५.१४१ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਉਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.325.142
स्वप्नकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः ।
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः ॥ १२.३२५.१४२ ॥
ਸੌਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸੌਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਮ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸੌਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.325.143
स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यगीन्यजेत्यपि ।
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः ॥ १२.३२५.१४३ ॥
'ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਛੂਹ, ਪੀ, ਖਾ, ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰ, ਯਗ ਕਰ', 'ਬੋਲ, ਸੁਣ' — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.325.144
अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः ।
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनान् ॥ १२.३२५.१४४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਧਨ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਮਹਾਂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.325.145
दाने कोशक्षयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः ।
क्षणेनास्योऽपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः ॥ १२.३२५.१४५ ॥
ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.325.146
प्राज्ञाञ्शूरांस्तथा वैद्यानेकस्थानपि शङ्कते ।
भयमप्यनये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते ॥ १२.३२५.१४६ ॥
ਰਾਜਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ, ਸੂਰਿਆਂ, ਵੈਦਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਹ ਸਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਅਨਰਥ ਦਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.325.147
तथा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया ।
तथैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम् ॥ १२.३२५.१४७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਵੇਖ, ਕਿੰਨਾ ਭਾਰੀ ਡਰ ਹੈ।
12.325.148
सर्वः स्वेस्वे गृहे राजा सर्वः स्वेस्वे गृहे गृही ।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः ॥ १२.३२५.१४८ ॥
ਹਰ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਹਰ ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ, ਹੇ ਜਨਕ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ।
12.325.149
पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयाः ।
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः ॥ १२.३२५.१४९ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀਆਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੰਚੇ — ਇਹ ਸਭ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਉਸਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.325.150
हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः ।
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते ॥ १२.३२५.१५० ॥
ਦੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਨਗਰ ਸੜ ਗਿਆ, ਮੁੱਖ ਹਾਥੀ ਮਰ ਗਿਆ — ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.325.151
अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः ।
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः ॥ १२.३२५.१५१ ॥
ਇੱਛਾ, ਦਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਵਰਗੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੇਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ (ਰਾਜਾ) ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
12.325.152
द्वन्द्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः ।
बहुभिः प्रार्थितं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः ॥ १२.३२५.१५२ ॥
ਦਵੰਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਸ਼ੰਕਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਾਹੇ ਗਏ ਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਤਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੋਇਆ।
12.325.153
तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत् ।
तृणाग्निज्वलनप्रख्यं फेनबुद्बुदसंनिभम् ॥ १२.३२५.१५३ ॥
ਉਹ (ਰਾਜ) ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਖ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਰਹੀਣ ਹੈ; ਘਾਹ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ ਵਰਗਾ, ਝੱਗ ਅਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।
12.325.154
को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ।
ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे ॥ १२.३२५.१५४ ॥
ਕੌਣ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਵੇ? ਜੋ ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਗਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮੇਰਾ ਹੈ।
12.325.155
बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ।
मित्रामात्यपुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः ॥ १२.३२५.१५५ ॥
ਫ਼ੌਜ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਮੰਤਰੀ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਹੀਂ? ਮਿੱਤਰ, ਮੰਤਰੀ, ਨਗਰ, ਰਾਸ਼ਟਰ, ਦੰਡ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਮਹੀਪਤੀ (ਰਾਜਾ) ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ?
12.325.156
सप्ताङ्गश्चैष सङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप ।
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः।
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः ॥ १२.३२५.१५६ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਹ ਸਪਤਾਂਗ ਸਮੂਹ ਹੀ ਰਾਜ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਸ ਸਪਤਾਂਗ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਕਿਸ ਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੈ?
12.325.157
तेषुतेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते ॥ १२.३२५.१५७ ॥
ਉਹ-ਉਹ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ-ਉਹ ਅੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੋ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.325.158
सप्ताङ्गश्चैव संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम ।
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत् ॥ १२.३२५.१५८ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਸਪਤਾਂਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਦਸਵਰਗ ਸੰਘਾਤ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.325.159
यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मे रतो भवेत् ।
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः ॥ १२.३२५.१५९ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਹਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ।
12.325.160
नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम् ।
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम् ॥ १२.३२५.१६० ॥
ਕੋਈ ਅਸਾਧਾਰਨ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਾਜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਕਿੱਥੋਂ? ਧਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਰਮ ਕਿੱਥੋਂ?
12.325.161
योप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः ।
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते ॥ १२.३२५.१६१ ॥
ਇੱਥੇ ਜੋ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
12.325.162
साऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल ।
समर्था शतशो वक्तुमथवाऽपि सहस्रशः ॥ १२.३२५.१६२ ॥
ਹੇ ਮੈਥਿਲ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।
12.325.163
स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे ।
न मामेवंविधां युक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि ॥ १२.३२५.१६३ ॥
ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਨਹੀਂ; ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
12.325.164
ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः ।
सोपायः सोपनिषदः सोपसङ्गः सनिश्चयः ॥ १२.३२५.१६४ ॥
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਤੋਂ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵੇਰਵਾ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਉਪਾਅ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਸਮੇਤ।
12.325.165
तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः ।
छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्गः कथं नृप ॥ १२.३२५.१६५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਛਤਰ ਵਰਗੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਸਕਤੀ ਕਿਵੇਂ?
12.325.166
श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मृषा वाऽपि श्रुतं श्रुतम् ।
अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया ॥ १२.३२५.१६६ ॥
ਤੂੰ ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਤੂੰ ਉਹ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਜਾਂ ਗਲਤ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਸੁਣੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ—ਜੋ ਵੀ ਤੂੰ ਸੁਣਿਆ।
12.325.167
अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसे ।
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा ॥ १२.३२५.१६७ ॥
ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੌਕਿਕ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈਂ; ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਤੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈਂ।
12.325.168
सत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया ।
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वशः ॥ १२.३२५.१६८ ॥
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਵ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ? ਜੇ ਤੂੰ ਸਰਵਥਾ ਮੁਕਤ ਹੈਂ।
12.325.169
नियमो ह्येषु धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता ।
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम् ॥ १२.३२५.१६९ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਹੈ। ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ?
12.325.170
न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ ।
न गात्राक्यवैरन्यैः स्पृशामि त्वां नराधिप ॥ १२.३२५.१७० ॥
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪੱਟਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਅੰਗਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਨਹੀਂ।
12.325.171
कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना ।
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वाऽसद्वा मिथः कृतम् ॥ १२.३२५.१७१ ॥
ਵੱਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਲਿਹਾਜ਼ ਵਾਲੇ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
12.325.172
ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथा मान्या गुरूत्तमाः ।
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम् ॥ १२.३२५.१७२ ॥
ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਣਯੋਗ ਉੱਤਮ ਗੁਰੂ; ਤੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਹੈ।
12.325.173
तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता ।
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि ॥ १२.३२५.१७३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੂੰ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਦੇ ਮੇਲ ਨੂੰ ਨਾ ਕਹੀਂ।
12.325.174
यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् ।
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वपि वत्स्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१७४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਪਾਣੀ ਉਸ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇ ਮੈਥਿਲ, ਮੈਂ ਵੀ ਰਹਾਂਗਾ।
12.325.175
यदि चाद्य स्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन ।
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा ॥ १२.३२५.१७५ ॥
ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਿਆਂ ਜੇ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਬੀਜਰਹਿਤ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਭਿੱਖੂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ (ਰਹੇਂਗੀ)?
12.325.176
स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं चानाप्य दुर्विदम् ।
उभयोरन्तराले वै वर्तसे मोक्षवादिकः ॥ १२.३२५.१७६ ॥
ਤੂੰ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਔਖੇ ਮੋਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
12.325.177
न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः ।
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१७७ ॥
ਮੁਕਤ ਦਾ ਮੁਕਤ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਸੰਕਰ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.325.178
वर्णाश्रमाः पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्वतः ।
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते ॥ १२.३२५.१७८ ॥
ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਖਰੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਸਨੇ ਪਰਮਾਰਥ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਅਭਿੰਨ ਹਨ; 'ਇਹ ਹੋਰ, ਉਹ ਹੋਰ' ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.325.179
पापौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिका ।
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रिताः पुनः ॥ १२.३२५.१७९ ॥
ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ, ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀ — ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.325.180
न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिका ।
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम् ॥ १२.३२५.१८० ॥
ਪਰ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਮੱਖੀ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
12.325.181
पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च ।
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१८१ ॥
ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰਤਾ ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸੀ ਵੱਖਰਤਾ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਸੰਕਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
12.325.182
नास्मि पर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा ।
तव राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता ॥ १२.३२५.१८२ ॥
ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਜਾਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਵੈਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਵਰਣ ਦੀ ਹਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਨੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹਾਂ।
12.325.183
प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥ १२.३२५.१८३ ॥
ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਜਰਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਸੁਲਭਾ ਨਾਮ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੋ।
12.325.184
द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्धारश्च पर्वतः ।
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह ॥ १२.३२५.१८४ ॥
ਦ੍ਰੋਣ, ਸ਼ਤਸ਼ਰੰਗ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰਦ੍ਵਾਰ ਪਰਬਤ — ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੱਗ-ਵੇਦੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।
12.325.185
साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे ।
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ॥ १२.३२५.१८५ ॥
ਉਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਮੈਂ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਇਸਤਰੀ, ਮੋਕਸ਼ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਲੀ ਮੁਨੀਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
12.325.186
नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी ।
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि दृढव्रता ॥ १२.३२५.१८६ ॥
ਮੈਂ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਆਈ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਨਾ ਪਰਾਏ ਧਨ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਾਂ; ਨਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੀ ਹਾਂ।
12.325.187
नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य प्रवादिनी ।
नासमीक्ष्यागता चेह त्वत्सकाशं जनाधिप ॥ १२.३२५.१८७ ॥
ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲਦੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹਾਂ।
12.325.188
मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाऽहं कुशलैषिणी ।
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता ॥ १२.३२५.१८८ ॥
ਮੋਖ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਪਾਲੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛੁਕ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਮੋਖ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹਾਂ।
12.325.189
न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः ।
मुक्तो विमुच्यते यश्च शान्तौ यश्च न शाम्यति ॥ १२.३२५.१८९ ॥
ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਧੜੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ — ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਪੱਖ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.325.190
यथा शून्ये पुराऽगारे भिक्षुरेकां निशां वसेत् ।
तथाऽहं त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम् ॥ १२.३२५.१९० ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਿੱਖੂ ਖਾਲੀ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾਵਾਂਗੀ।
12.325.191
साऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्चिता ।
सुप्ता सुशरणं प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१९१ ॥
ਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਤਕਾਰ ਹੋਇਆ; ਚੰਗੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਕੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ। ਹੇ ਮੈਥਿਲ, ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।
12.325.192
इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च ।
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परं ॥ १२.३२५.१९२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਤੂ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ।