มหาภารตะ · อัธยายะ 12.325
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.325.1
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम ।
कः प्राप्तो भूपतिः सिद्धिं मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ॥ १२.३२५.१ ॥
โอ้ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ราชฤๅษีแห่งกุรุ พระราชาพระองค์ใดได้บรรลุความสมบูรณ์โดยไม่ละทิ้งชีวิตแห่งคฤหัสถ์ ขอทรงบอกความจริงแห่งโมกษะแก่ข้าพเจ้า
12.325.2
संन्यस्यते यथाऽत्माऽयं व्यक्तस्यात्मा यथा च यत् ।
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३२५.२ ॥
อาตมันนี้ถูกสละได้อย่างไร และอาตมันของสิ่งที่ปรากฏนั้นเป็นอย่างไร และขอทรงบอกความจริงสูงสุดแห่งโมกษะด้วย ข้าแต่ปู่
12.325.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत ॥ १२.३२५.३ ॥
ในเรื่องนี้ผู้คนก็ยกเรื่องเล่าโบราณนี้มากล่าว คือบทสนทนาระหว่างชนกกับสุลภา โอ้ภารตะ
12.325.4
संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा ।
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ॥ १२.३२५.४ ॥
ในกาลก่อนมีพระราชาองค์หนึ่งซึ่งแสวงหาผลแห่งการสละ พระนามว่าชนกแห่งมิถิลา ผู้เป็นที่รู้จักในนามธรรมธวัชะ
12.325.5
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतश्रमः ।
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम् ॥ १२.३२५.५ ॥
พระองค์ได้เพียรพยายามอย่างยิ่งในพระเวท ในศาสตร์แห่งโมกษะ และในคัมภีร์ของตน เมื่อทรงสำรวมอินทรีย์แล้ว ก็ปกครองแผ่นดินนี้
12.325.6
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् ।
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वरम् ॥ १२.३२५.६ ॥
เมื่อผู้รู้พระเวทและปราชญ์ทั้งหลายได้ยินถึงความประพฤติอันดีงามของพระองค์ คนอื่นๆ ในโลกต่างปรารถนาจะได้เป็นเช่นผู้เป็นใหญ่ในหมู่มนุษย์พระองค์นั้น
12.325.7
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता ।
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ॥ १२.३२५.७ ॥
ในยุคแห่งธรรมนั้น มีภิกษุณีผู้หนึ่งชื่อสุลภา ปฏิบัติตามธรรมแห่งโยคะ ได้เที่ยวไปทั่วแผ่นดินเพียงลำพัง
12.325.8
तया जगदिदं कृत्स्नमटन्त्या मिथिलेश्वरः ।
तत्रतत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.८ ॥
ขณะที่นางเที่ยวจาริกไปทั่วโลกทั้งสิ้น นางได้ยินทุกหนทุกแห่งจากบรรดาผู้ถือไม้เท้าสามอันกล่าวสอนเรื่องโมกษะว่า ถึงเจ้าแห่งมิถิลา
12.325.9
साऽतिसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया ।
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ॥ १२.३२५.९ ॥
นางได้ฟังคำสอนอันละเอียดยิ่งนั้นแล้ว มีความสงสัยว่าจะเป็นจริงหรือไม่ และความปรารถนาจะเข้าเฝ้าชนกก็เกิดขึ้นในใจนาง
12.325.10
तत्र सा विप्रहायाऽथ पूर्वरूपं हि योगतः ।
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम् ॥ १२.३२५.१० ॥
ที่นั่น นางได้ละรูปของภิกษุณีเสีย แล้วด้วยโยคะได้กลับคืนสู่รูปเดิม ผู้มีอวัยวะไร้ที่ติ นางได้แปลงเป็นอีกรูปหนึ่งที่สูงสุดยิ่ง
12.325.11
चक्षुनिंमेषमात्रेण लध्वस्त्रगतिगामिनी ।
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा ॥ १२.३२५.११ ॥
ในชั่วพริบตาเดียว นางผู้มีคิ้วงาม มีดวงตาดุจดอกบัว เคลื่อนไปเร็วดุจลูกธนูที่พุ่งไป ได้เดินทางไปยังนครของชาววิเทหะ
12.325.12
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् ।
भैक्ष्यचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ॥ १२.३२५.१२ ॥
นางมาถึงมิถิลาอันน่ารื่นรมย์ เต็มไปด้วยประชาชนที่มั่งคั่ง และในฐานะการเที่ยวขอทาน นางได้เห็นเจ้าแห่งมิถิลา
12.325.13
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं पुनस्तदा ।
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः ॥ १२.३२५.१३ ॥
พระราชาเมื่อเห็นความอ่อนโยนอันยิ่งของนางอีกครั้ง ก็ทรงประหลาดพระทัย และทรงถามว่า นางเป็นใคร เป็นของใคร และมาจากที่ใด
12.325.14
ततोस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् ।
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत् ॥ १२.३२५.१४ ॥
จากนั้น พระองค์ทรงต้อนรับนาง ทรงจัดที่นั่งอันประเสริฐให้ ทรงให้เกียรตินางด้วยการล้างเท้า และทรงให้นางอิ่มหนำด้วยอาหารอันเลิศ
12.325.15
अथ भुक्तवतीं प्रीतां राजा तां मन्त्रिभिर्वृतः ।
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकीम् ॥ १२.३२५.१५ ॥
ครั้นนางฉันเสร็จและมีความยินดีแล้ว พระราชาซึ่งมีเหล่าเสนาอำมาตย์ห้อมล้อม ได้ทรงเชื้อเชิญให้ภิกษุณีนั้นกล่าวท่ามกลางผู้ที่เชี่ยวชาญการโต้วาทีทั้งหลาย
12.325.16
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया ।
सत्वं सत्वेन योगज्ञा प्रविष्टाऽभून्महीपते ॥ १२.३२५.१६ ॥
สุลภาคิดว่าพระองค์เข้าถึงได้ง่ายในเรื่องธรรม แต่ยังสงสัยว่าพระองค์หลุดพ้นแล้วหรือยัง โอ้เจ้าแห่งแผ่นดิน นางผู้รู้โยคะจึงเข้าสู่พระองค์ด้วยสารัตถะของตน
12.325.17
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः ।
सा स्म तं चोदयिष्यन्ती योगबन्धैर्बबन्ध ह ॥ १२.३२५.१७ ॥
นางเชื่อมรัศมีแห่งดวงตาของนางกับรัศมีแห่งดวงตาของพระองค์ด้วยดวงตาของนางเอง ประสงค์จะกระตุ้นพระองค์ จึงได้ผูกพระองค์ด้วยพันธนาการแห่งโยคะจริงๆ
12.325.18
जनकोप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन् ।
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम ॥ १२.३२५.१८ ॥
พระราชาชนกก็ทรงยิ้ม ทรงพิจารณาภาวะภายในของนาง โอ้ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์ พระองค์ได้รับภาวะภายในของนางด้วยภาวะภายในของพระองค์เอง
12.325.19
तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूतयामयम् ।
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डकैः ॥ १२.३२५.१९ ॥
ขอทรงฟังบทสนทนานี้ที่เกิดขึ้น ณ สถานที่เดียวกัน ระหว่างผู้ที่หลุดพ้นจากฉัตรและเครื่องหมายอื่นๆ กับหญิงผู้หลุดพ้นซึ่งถือไม้เท้าสามอัน
12.325.20
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि ।
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महिपतिः ॥ १२.३२५.२० ॥
ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การเที่ยวจาริกของท่านนี้ได้ทำที่ไหน และท่านจะไปที่ไหน ท่านเป็นของใคร และมาจากที่ใด เจ้าแห่งแผ่นดินได้ตรัสถามนางเช่นนี้
12.325.21
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते ।
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं मत्समागमे ॥ १२.३२५.२१ ॥
สภาวะที่แท้จริงของบุคคลไม่อาจรู้ได้จากการศึกษา จากอายุ หรือจากชาติกำเนิด เพราะเหตุนั้น คำตอบในเรื่องเหล่านี้จึงควรประกาศในการพบปะของเรา
12.325.22
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि तत्त्वतः ।
सत्वां संवेत्तुमिच्छामि मानार्हा हि मताऽसिमे ॥ १२.३२५.२२ ॥
จงรู้ว่าเราพ้นจากฉัตรและเครื่องหมายแห่งอำนาจอื่น ๆ อย่างแท้จริง เราปรารถนาจะรู้จักท่านให้ถ่องแท้ เพราะท่านเป็นผู้ควรได้รับเกียรติและเป็นที่นับถือของเรา
12.325.23
यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा ।
यस्य नान्यः प्रवक्ताऽस्ति मोक्षे तमपि मे शृणु ॥ १२.३२५.२३ ॥
เพราะความรู้พิเศษนี้เราได้รับมาแต่นานมาแล้ว และไม่มีผู้สอนอื่นใดในเรื่องโมกษะนี้ ฉะนั้นจงฟังเรื่องของท่านผู้นั้นจากเราด้วยเถิด
12.325.24
पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ॥ १२.३२५.२४ ॥
เราเป็นศิษย์ของภิกษุผู้สูงอายุและมีจิตใจอันยิ่งใหญ่ คือพญาปัญจศิขะ ผู้สืบตระกูลปราศระ และเป็นผู้ที่เรานับถืออย่างยิ่ง
12.325.25
साङ्ख्यज्ञाने च योगे च महीपालविधौ तथा ।
त्रिविधे मोक्षधर्मोस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः ॥ १२.३२५.२५ ॥
ในความรู้แห่งสางขยะ ในโยคะ และในวิธีการปกครองของกษัตริย์ ในธรรมแห่งโมกษะสามประการนี้ เราได้ดำเนินมาตามทางและความสงสัยของเราก็ขาดสิ้นแล้ว
12.325.26
स यथा शास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिभ्रमन् ।
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः ॥ १२.३२५.२६ ॥
ท่านผู้นั้นท่องเที่ยวไปในโลกนี้ตามทางที่ปรากฏในคัมภีร์ศาสตร์ และเคยพำนักอยู่กับเราอย่างมีความสุขเป็นเวลาสี่เดือนฤดูฝนในอดีต
12.325.27
तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः ।
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्धि चालितः ॥ १२.३२५.२७ ॥
ท่านผู้นั้นเป็นผู้เลิศในสางขยะ ผู้เห็นความหมายอย่างถ่องแท้ ได้สั่งสอนเราเรื่องโมกษะสามประการ แต่ท่านมิได้ทำให้เราเคลื่อนจากอาณาจักรเลย
12.325.28
सोहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् ।
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ॥ १२.३२५.२८ ॥
ดังนั้นเราจึงดำเนินตามแบบแผนทั้งหมดนั้น คัมภีร์โมกษะสามประการนั้น เราปราศจากราคะ เดินอยู่ผู้เดียว ตั้งมั่นอยู่ในฐานะอันสูงสุด
12.325.29
वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः ।
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते ॥ १२.३२५.२९ ॥
อีกประการหนึ่ง วิธีอันสูงสุดของโมกษะนี้คือวิราคะ และวิราคะเกิดขึ้นได้ด้วยญาณเท่านั้น ด้วยวิราคะนั้นผู้หนึ่งจึงพ้นไป
12.325.30
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् ।
महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा ॥ १२.३२५.३० ॥
ด้วยญาณ ผู้หนึ่งย่อมพยายาม และด้วยความพยายาม ความสำเร็จอันยิ่งใหญ่ก็ได้มา เพื่อการหลุดพ้นอย่างยิ่งจากคู่ของสิ่งตรงข้าม ความสำเร็จนั้นอยู่เหนืออายุ
12.325.31
सेयं परमिका सिद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मया ।
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ॥ १२.३२५.३१ ॥
นี่คือความสำเร็จอันสูงสุด เราได้บรรลุความเป็นอิสระจากคู่ของสิ่งตรงข้ามแล้ว ในที่นี้เอง เมื่อความหลงของเราสิ้นไป เราเดินอยู่อย่างปราศจากความยึดติด
12.325.32
यथा क्षेत्रं मृदुभूतमद्भिराप्लावितं तथा ।
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम् ॥ १२.३२५.३२ ॥
เหมือนนาที่ดินอ่อนนุ่มและถูกน้ำรดชุ่ม ย่อมให้กำเนิดต้นอ่อน กรรมของมนุษย์ก็ให้กำเนิดการเกิดใหม่ฉันนั้น
12.325.33
यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्रतत्र वा ।
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते ॥ १२.३२५.३३ ॥
และเหมือนเมล็ดพืชที่ถูกเผาแล้ววางบนกระเบื้องหรือที่ใดก็ตาม แม้จะมีศักยภาพที่จะให้กำเนิดต้นอ่อนได้ก็ไม่งอกขึ้น เพราะมันไม่มีลักษณะของเมล็ดอีกต่อไป
12.325.34
तद्वद्भगवताऽनेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा ।
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते ॥ १२.३२५.३४ ॥
ฉันใดก็ฉันนั้น ด้วยภิกษุผู้ทรงคุณผู้นี้ ผู้ได้รับการสั่งสอนโดยศิขา ญาณของเราได้ถูกทำให้ไร้เมล็ดแล้ว จึงไม่เกิดขึ้นต่ออารมณ์แห่งประสาท
12.325.35
नामिरज्यति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे ।
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागरोषयोः ॥ १२.३२५.३५ ॥
ใจของเรามิได้ยึดติดกับสิ่งใดเลย ไม่ว่าสิ่งที่ไร้ประโยชน์หรือทรัพย์สมบัติ และก็มิได้ยึดติดกับสองสิ่งนี้ เพราะราคะและโทสะไร้ประโยชน์
12.325.36
यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् ।
सव्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ॥ १२.३२५.३६ ॥
ผู้ใดจะทาแขนขวาของเราด้วยจันทน์หอม หรือผู้ใดจะตัดแขนซ้ายของเรา ทั้งสองผู้นี้เสมอกันสำหรับเรา
12.325.37
सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.३७ ॥
เราเป็นสุข เพราะได้บรรลุจุดมุ่งหมายแล้ว มองก้อนดิน หินและทองคำอย่างเท่าเทียมกัน ปราศจากความยึดติด เราดำรงอยู่ในอาณาจักร แตกต่างจากนักบวชไม้เท้าสามอันอื่น ๆ
12.325.38
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टाऽन्यैर्मोक्षवित्तमैः ।
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥ १२.३२५.३८ ॥
ในโมกษะนั้น ผู้รู้โมกษะที่ประเสริฐที่สุดได้เห็นหลักการตั้งมั่นสามประการ คือ ญาณที่เหนือโลก และการสละกรรมทั้งปวง
12.325.39
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः ।
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२.३२५.३९ ॥
ผู้รู้คัมภีร์โมกษะบางท่านกล่าวถึงหลักการตั้งมั่นด้วยญาณ ฉันใด นักบวชผู้มีสายตาละเอียดอื่น ๆ ก็กล่าวถึงหลักการตั้งมั่นด้วยกรรมฉันนั้น
12.325.40
प्रहायोभयमप्येव ज्ञानं कर्म च केवलम् ।
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ॥ १२.३२५.४० ॥
ละทั้งสองอย่าง หรือแม้แต่ละเพียงอย่างเดียว ทั้งญาณและกรรม หลักการที่สามนี้ท่านผู้ยิ่งใหญ่นั้นได้ประกาศไว้แล้ว
12.325.41
यमे च नियमे चैव कामे द्वेषे परिग्रहे ।
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः ॥ १२.३२५.४१ ॥
ในการควบคุมตนและการปฏิบัติตามวินัย ในความปรารถนาและความเกลียดชัง ในการยึดถือครอบครอง ในความทะนงตนและการแสร้งทำ และเช่นเดียวกันในความรักใคร่ พวกเขาเสมอกับผู้ครองเรือน
12.325.42
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् ।
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे ॥ १२.३२५.४२ ॥
หากในไม้เท้าสามง่ามและสิ่งคล้ายกันมีความหลุดพ้นด้วยความรู้บางอย่างได้ เหตุใดในสิ่งยึดถือ เช่นร่มและสิ่งคล้ายกัน ซึ่งมีเหตุเสมอกัน จะไม่มีความหลุดพ้นเล่า
12.325.43
येनयेन हि यस्यार्थः कारणेनेह कर्मणि ।
तत्तदालम्बते सर्वद्रव्ये स्वार्थपरिग्रहे ॥ १२.३२५.४३ ॥
บุรุษผู้มีจุดหมายใดในการกระทำในโลกนี้ ด้วยเหตุใดก็ตาม ย่อมยึดเอาสิ่งนั้นท่ามกลางสรรพวัตถุทั้งปวง เพื่อการได้มาซึ่งสิ่งที่รับใช้จุดหมายของตน
12.325.44
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरे ।
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते ॥ १२.३२५.४४ ॥
แต่ผู้ที่เห็นโทษในชีวิตครองเรือน แล้วเข้าสู่อาศรมอื่น ทว่าขณะละทิ้งและยึดถือ ก็ยังไม่พ้นจากความยึดติด
12.325.45
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मके ।
राजभिर्भिक्षुकास्तुल्या मुच्यन्ते केन हेतुना ॥ १२.३२५.४५ ॥
ในอำนาจปกครองที่เสมอกัน ซึ่งประกอบด้วยการลงโทษและการพระราชทานคุณ นักบวชขอทานเสมอกับกษัตริย์ เหตุใดเขาทั้งหลายจึงพ้นจากพันธนาการได้เล่า
12.325.46
अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् ।
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ॥ १२.३२५.४६ ॥
ยิ่งไปกว่านั้น หากแม้ในอำนาจแห่งสัจธรรม ผู้คนพ้นจากพันธนาการในโลกนี้ด้วยความรู้เพียงอย่างเดียว เหตุใดผู้ที่ตั้งอยู่ในสถานะสูงสุดจึงไม่พ้นเล่า
12.325.47
काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ।
लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥ १२.३२५.४७ ॥
การนุ่งผ้ากาสาวะ การโกนศีรษะ ไม้เท้าสามง่ามและหม้อน้ำ เครื่องหมายภายนอกเหล่านี้ซึ่งหลุดจากทางอันถูกต้อง ไม่นำไปสู่ความหลุดพ้น นี่คือความเห็นของข้าพเจ้า
12.325.48
यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् ।
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ॥ १२.३२५.४८ ॥
หากแม้มีเครื่องหมายนี้อยู่ ความรู้เท่านั้นเป็นเหตุในที่นี้ เครื่องหมายภายนอกเพียงอย่างเดียวก็ไร้ประโยชน์สำหรับการพ้นจากทุกข์โดยสิ้นเชิง
12.325.49
अथवा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः ।
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ॥ १२.३२५.४९ ॥
หรือว่า เมื่อเห็นความผ่อนคลายของทุกข์ ท่านจึงตั้งใจไว้ที่เครื่องหมายภายนอก เหตุใดจุดหมายร่วมกันนั้นจึงไม่ปรากฏในร่มและสิ่งคล้ายกันเล่า
12.325.50
आकिञ्चन्ये न मोक्षोस्ति कैञ्चन्ये नास्ति बन्धनम् ।
कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते ॥ १२.३२५.५० ॥
ในการไม่มีสิ่งใดเป็นของตนย่อมไม่มีความหลุดพ้น ในการมีสิ่งเป็นของตนย่อมไม่มีพันธนาการ ในการมีสิ่งเป็นของตนและในภาวะอีกอย่างหนึ่งเช่นกัน สัตว์ทั้งหลายย่อมพ้นได้ด้วยความรู้
12.325.51
तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे ।
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम् ॥ १२.३२५.५१ ॥
เพราะฉะนั้น จงรู้ว่าในธรรม ทรัพย์ และความปรารถนา และเช่นเดียวกันในการรับราชสมบัติ ในสถานที่แห่งพันธนาการเหล่านี้ ผู้หนึ่งตั้งมั่นอยู่ในสถานะที่ปราศจากพันธนาการ
12.325.52
राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः ।
मोक्षाश्मनिशितेनेह च्छिन्नस्त्यागासिना मया ॥ १२.३२५.५२ ॥
บ่วงที่ทำด้วยราชสมบัติและอำนาจ ซึ่งผูกมัดด้วยพันธนาการแห่งที่ตั้งของความรัก ข้าพเจ้าได้ตัดขาดแล้วที่นี่ด้วยดาบแห่งการสละ ซึ่งลับไว้บนหินแห่งการหลุดพ้น
12.325.53
सोहमेवं गतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि ।
अयथार्थं हि ते वर्णं वक्ष्यामि शृणु तन्मम ॥ १२.३२५.५३ ॥
ข้าพเจ้าผู้ไปถึงเช่นนี้แล้วย่อมหลุดพ้น ข้าแต่นักบวชหญิง ศรัทธาได้เกิดขึ้นในข้าพเจ้าต่อท่าน ความงามของท่านมิได้เป็นอย่างที่ปรากฏ ข้าพเจ้าจะบอกท่านถึงเรื่องนั้น จงฟังข้าพเจ้าเถิด
12.325.54
सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः ।
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः ॥ १२.३२५.५४ ॥
ความอ่อนโยนงดงาม รูปโฉม ร่างกายอันประเสริฐ และวัยของท่าน ทั้งหมดนี้รวมกันทำให้เกิดความสงสัยว่าท่านรักษาวินัยหรือไม่
12.325.55
यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् ।
मुक्तोऽयं स्यान्न वेति स्याद्धर्षितो मत्परिग्रहः ॥ १२.३२५.५५ ॥
และการกระทำนี้ของท่านไม่สมควรกับเครื่องหมายของนักพรตเช่นนี้ มีความสงสัยว่าเขาหลุดพ้นแล้วหรือไม่ แต่การที่ข้าพเจ้ายอมรับเขาก็ทำให้เกิดความยินดี
12.325.56
न च कामसमायुक्ते युक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डके ।
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना ॥ १२.३२५.५६ ॥
แม้ผู้นั้นประกอบด้วยความปรารถนา หรือแม้ประกอบกับไม้เท้าสามง่าม หากท่านไม่รักษาสิ่งนี้ ผู้ที่หลุดพ้นแล้วก็ไม่มีการปกปิดไว้
12.325.57
मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः ।
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् ॥ १२.३२५.५७ ॥
และจงฟังความผิดพลาดของท่านอันเกิดจากการพึ่งพาฝ่ายข้าพเจ้า ท่านผู้โดยธรรมชาติแสวงที่พึ่ง ซึ่งเกี่ยวกับการรับ(ภรรยา)ของข้าพเจ้าในอดีต
12.325.58
प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरेपि वा ।
कस्य वा सन्निकर्षात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम ॥ १२.३२५.५८ ॥
ท่านเข้ามาในแว่นแคว้นหรือในเมืองของข้าพเจ้าโดยผู้ใดเป็นผู้นำพา หรือโดยความใกล้ชิดของผู้ใด ท่านจึงได้เข้าสู่หัวใจของข้าพเจ้า
12.325.59
वर्णप्रवरमुख्याऽसि ब्राह्मणी क्षत्रियस्त्वहम् ।
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् ॥ १२.३२५.५९ ॥
ท่านเป็นหญิงพราหมณ์ผู้เลิศที่สุดในบรรดาวรรณะ และข้าพเจ้าเป็นกษัตริย์ ระหว่างเราสองคนไม่มีการรวมกันเป็นหนึ่ง อย่าก่อให้เกิดการปนเปของวรรณะ
12.325.60
वर्तसे मोक्षधर्मेण त्वं गार्हस्थ्येऽहमाश्रमे ।
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयाश्रमसंकरः ॥ १२.३२५.६० ॥
ท่านดำเนินชีวิตตามธรรมแห่งการหลุดพ้น ส่วนข้าพเจ้าอยู่ในอาศรมของผู้ครองเรือน และการปนกันของอาศรมที่สองนี้ก็จะเป็นความทุกข์ยากอย่างยิ่งแก่ท่านเช่นกัน
12.325.61
सगोत्रां वाऽसगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् ।
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः ॥ १२.३२५.६१ ॥
ท่านไม่รู้ว่าเราเป็นเชื้อสายเดียวกันหรือไม่ ท่านก็ไม่รู้จักเรา การเข้าหาผู้ที่อยู่ในสายตระกูลเดียวกันเป็นการผสมปนเปของสายตระกูลประการที่สาม
12.325.62
अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोप्यथवा क्वचित् ।
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः ॥ १२.३२५.६२ ॥
ไม่ว่าสามีของท่านยังมีชีวิตอยู่หรือจากไปยังที่ใดสักแห่ง ภรรยาของผู้อื่นไม่ควรเข้าหา นี่คือการผสมปนเปของธรรมประการที่สี่
12.325.63
सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि ।
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः ॥ १२.३२५.६३ ॥
ท่านมุ่งหวังแต่จุดหมายของตนจึงตัดสินใจกระทำการอันไม่สมควรเหล่านี้ เพราะความไม่รู้หรือเพราะความรู้ที่ผิดพลาดประกอบกันอยู่
12.325.64
अथवापि स्वतन्त्राऽसि स्वदोषेणेह केनचित् ।
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम् ॥ १२.३२५.६४ ॥
หรือท่านเป็นอิสระ และด้วยความผิดของตนเองจึงมาอยู่ที่นี่ด้วยเหตุบางประการ หากท่านได้ฟังสิ่งใดมาบ้าง สิ่งทั้งหมดนั้นก็ได้ทำขึ้นโดยไร้ประโยชน์
12.325.65
इदमन्यत्तृतीयं ये भावस्पर्शविघातकम् ।
दुष्टायाऽलक्ष्यते लिङ्गं विवृण्वत्या प्रकाशितम् ॥ १२.३२५.६५ ॥
นี่คืออีกสัญญาณที่สามซึ่งทำลายการสัมผัสแห่งความรู้สึก เป็นเครื่องหมายของสตรีชั่วร้ายผู้เปิดเผยตนเอง
12.325.66
न मय्येवाभिसन्धिस्ते जयैषिण्या जये कृतः ।
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना चेतुमिच्छसि तामपि ॥ १२.३२५.६६ ॥
เจตนาของท่านมิได้มุ่งมาที่เรา ท่านผู้แสวงหาชัยชนะในชัยชนะ ท่านปรารถนาจะรู้แม้ที่ประชุมทั้งหมดของเรา
12.325.67
तथाऽर्हतस्ततश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि ।
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भवनाय च ॥ १२.३२५.६७ ॥
ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงมองด้วยสายตาของตนไปยังฝ่ายเรา เพื่อขัดขวางฝ่ายเรา และเพื่อยกฝ่ายของตนขึ้น
12.325.68
सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता ।
भूयः सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम् ॥ १२.३२५.६८ ॥
ท่านถูกความหลงในความมั่งคั่งซึ่งเกิดจากความโกรธของตนเองทำให้หลงผิด จึงคิดอุบายขึ้นอีก ราวกับทำให้พิษและน้ำอมฤตเป็นอันเดียวกัน
12.325.69
इच्छतोरत्र यो लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः ।
अलाभश्चापि रक्तस्य सोपि दोषो विषोषमः ॥ १२.३२५.६९ ॥
ผลได้ในที่นี้ของหญิงและชายผู้ปรารถนา เปรียบเหมือนน้ำอมฤต ส่วนความสูญเสียของผู้ยึดติด ความผิดนั้นก็เปรียบเหมือนพิษ
12.325.70
मा त्याक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय ।
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम ॥ १२.३२५.७० ॥
อย่าละทิ้งเลย จงรู้ให้ดี และรักษาตามคัมภีร์ของตน การทดสอบนี้เป็นการทดสอบของเรา มิใช่ว่าท่านได้ปลดเราให้พ้นจากสิ่งนี้
12.325.71
एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितम् ।
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः।
तत्त्वमत्र प्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितम् ॥ १२.३२५.७१ ॥
สิ่งทั้งปวงที่ซ่อนเร้นอยู่นี้ ท่านไม่สมควรปกปิดจากเรา หากสิ่งนี้ถูกซ่อนไว้ที่นี่เพราะกิจของท่านเอง หรือเพราะกิจของเจ้าผู้ครองแผ่นดินอื่น ท่านก็ไม่สมควรปกปิดจากเรา
12.325.72
न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन ।
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः ॥ १२.३२५.७२ ॥
ไม่ควรเข้าหาพระราชาด้วยการหลอกลวง และไม่ควรเข้าหาพราหมณ์ด้วยประการใดเลย ไม่ควรเข้าหาสตรีผู้มีคุณสมบัติแห่งความเป็นหญิง เพราะผู้ที่เข้าหาด้วยการหลอกลวงย่อมทำลายเหล่านั้นได้จริง
12.325.73
राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ १२.३२५.७३ ॥
กำลังของกษัตริย์คืออำนาจอธิปไตย กำลังของผู้รู้พรหมันคือพรหมัน และกำลังอันเหนือกว่าสิ่งใดของสตรีคือรูปโฉม วัยสาว และความโชคดี
12.325.74
अत एतैर्बलैरेव बलिनः स्वार्थमिच्छता ।
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम् ॥ १२.३२५.७४ ॥
เพราะฉะนั้น ผู้ปรารถนาประโยชน์ของตนควรเข้าหาผู้แข็งแกร่งด้วยกำลังเหล่านี้นั่นเอง ด้วยความซื่อตรง เพราะความคดโกงย่อมนำไปสู่ความพินาศเท่านั้น
12.325.75
सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः ।
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३२५.७५ ॥
หญิงผู้เจริญ ท่านควรบอกความจริงถึงชาติกำเนิด การศึกษา ความประพฤติ จิตใจ และอุปนิสัยของท่าน รวมทั้งจุดประสงค์ที่ท่านมาที่นี่
12.325.76
इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः ।
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥ १२.३२५.७६ ॥
เมื่อพระราชาแห่งมนุษย์ปฏิเสธนางด้วยถ้อยคำอันไม่น่าพอใจ ไม่เหมาะสม และไม่ต่อเนื่องเช่นนี้ สุลภาก็มิได้สั่นสะท้านเลย
12.325.77
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ।
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥ १२.३२५.७७ ॥
เมื่อพระราชาตรัสถ้อยคำเหล่านั้นจบแล้ว สุลภาผู้มีโฉมงามก็เริ่มกล่าวถ้อยคำที่งดงามยิ่งกว่านั้น
12.325.78
सुलभोवाच ।
नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः।
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम् ॥ १२.३२५.७८ ॥
สุลภากล่าวว่า คำพูดที่ปราศจากข้อบกพร่องเก้าประการและเก้าประการ และจากความบกพร่องของวาจาและปัญญา มีความหมายสมบูรณ์ และประกอบด้วยคุณสิบแปดประการ
12.325.79
सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ॥ १२.३२५.७९ ॥
ความละเอียดอ่อน ทั้งลำดับการนับแบบสางขยะ และข้อสรุปพร้อมจุดประสงค์ของมัน สิ่งทั้งห้านี้คือประเภทของความหมาย ข้าแต่พระราชา สิ่งเหล่านี้เรียกกันว่า 'ประโยค' (วากยะ)
12.325.80
एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां स्वलक्षणम् ।
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः ॥ १२.३२५.८० ॥
จงฟังลักษณะเฉพาะของความหมายแต่ละอย่างเหล่านี้ คือความละเอียดอ่อนเป็นต้น ตามที่มันถูกดำเนินไปผ่านความหมายของคำ คำ และประโยค
12.325.81
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यदा भेदेन वर्तते ।
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते ॥ १२.३२५.८१ ॥
เมื่อความรู้ดำเนินไปด้วยการแยกแยะในวัตถุแห่งความรู้ที่แตกต่างกัน และปัญญาตรงนั้นเป็นเลิศยิ่ง นั่นเรียกว่าความละเอียดอ่อน
12.325.82
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ।
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम् ॥ १२.३२५.८२ ॥
การวัดคุณและโทษอย่างแจกแจงโดยถูกต้อง โดยมุ่งหมายประโยชน์บางอย่าง พึงเข้าใจว่านั่นคือ สังขยา (การนับ)
12.325.83
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम् ।
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥ १२.३२५.८३ ॥
สิ่งนี้ก่อน สิ่งนี้หลัง สิ่งที่ประสงค์จะกล่าวนั้นควรกล่าว ผู้รู้ถ้อยคำเรียกการเรียงลำดับเช่นนั้นแม้ว่า วากยะ (ประโยค)
12.325.84
धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ।
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥ १२.३२५.८४ ॥
เมื่อปฏิญาณโดยเฉพาะเกี่ยวกับธรรม กามะ อรรถ และโมกษะ เมื่อจบประโยคกล่าวว่า “นี่คือสิ่งนั้น” นั่นคือการสรุปที่มั่นคง
12.325.85
इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ।
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते ॥ १२.३२५.८५ ॥
ที่ใดความทุกข์อันเกิดจากความอยากและความชังเจริญถึงขีดสุด ข้าแต่พระราชา การประพฤติที่ปฏิบัติในที่นั้นถือว่าเป็นประโยชน์ของมัน
12.325.86
तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥ १२.३२५.८६ ॥
ข้าแต่เจ้าแห่งประชาชน คุณลักษณะเหล่านี้ ได้แก่ความละเอียดอ่อนเป็นต้น ตามที่กล่าวมาแล้ว ล้วนประสานรวมอยู่ในความหมายเดียว บัดนี้จงฟังคำของข้า
12.325.87
उपेतार्थमभिन्नार्थं न्यायवृत्तं न चाधिकम् ।
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः ॥ १२.३२५.८७ ॥
ข้าจะกล่าวถ้อยคำอันสูงสุด คือถ้อยคำที่มีความหมายชัดเจน ไม่แตกแยกในเนื้อความ ดำเนินไปตามหลักเหตุผล ไม่เกินเลยและไม่หยาบกระด้าง และปราศจากความสงสัย
12.325.88
न गुर्वक्षरसंयुक्तं पराङ्युखपदं न च ।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ॥ १२.३२५.८८ ॥
ไม่ประกอบด้วยพยางค์หนัก ไม่มีคำที่หันหลังให้ความหมาย ไม่เป็นเท็จ ไม่ขัดกับไตรวรรค (ธรรม กามะ อรรถ) และไม่ขาดการขัดเกลา
12.325.89
न न्यूनं नष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च ।
सदोषमभिकल्पेन निष्कारणमहेतुकम् ॥ १२.३२५.८९ ॥
ไม่บกพร่อง ไม่มีคำที่หายไป ไม่กล่าวสลับลำดับ ไม่มีโทษ ไม่ปรุงแต่งด้วยการคาดเดา ไม่ไร้เหตุและไม่ไร้มูลเหตุ
12.325.90
कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्याच्चानार्थकात्तथा ।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन ॥ १२.३२५.९० ॥
เพราะความปรารถนา ความโกรธ ความกลัว ความโลภ ความต่ำต้อยหรือความทุกข์ใจ และความไร้ประโยชน์ก็เช่นกัน รวมทั้งเพราะความละอาย ความสงสาร หรือความถือตัว ข้าจะไม่กล่าวออกมาในทางใดเลย
12.325.91
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप ।
स ममेति विवक्षायां तदा सोर्थः प्रकाशते ॥ १२.३२५.९१ ॥
ข้าแต่พระราชา เมื่อผู้พูด ผู้ฟัง และถ้อยคำบริบูรณ์ทั้งหมด และมีความปรารถนาจะกล่าวด้วยความคิดว่า “นี่เป็นของข้า” ความหมายนั้นก็ปรากฏชัด
12.325.92
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते ।
स्वार्थमाह परार्थं तत्तदा वाक्यं न रोहति ॥ १२.३२५.९२ ॥
เมื่อในสิ่งที่ควรกล่าว ผู้พูดดูหมิ่นผู้ฟัง และกล่าวประโยชน์ของตนแทนที่จะเป็นประโยชน์ของผู้อื่น ถ้อยคำนั้นก็ไม่เจริญงอกงาม
12.325.93
अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ।
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ॥ १२.३२५.९३ ॥
และคนที่สละประโยชน์ของตนแล้วกล่าวถึงประโยชน์ของผู้อื่น ย่อมเกิดความสงสัยต่อเขาแม้กระนั้น ถ้อยคำของเขาจึงกลายเป็นมีโทษเช่นกัน
12.325.94
यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते ।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥ १२.३२५.९४ ॥
แต่ผู้พูดที่กล่าวถ้อยคำซึ่งเป็นประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย โดยไม่ขัดแย้งกัน ข้าแต่พระราชา ผู้นั้นแลคือผู้พูดที่แท้จริง มิใช่ผู้อื่น
12.325.95
तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा ।
अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि ॥ १२.३२५.९५ ॥
ข้าแต่พระราชา ถ้อยคำนี้มีความหมาย และประกอบด้วยความงดงามแห่งถ้อยคำที่ดี ท่านควรฟังด้วยใจที่ไม่วอกแวก และตั้งจิตเป็นหนึ่งเดียว
12.325.96
काऽसि कस्य कुतो वेति त्वयाऽहमिति चोदिता ।
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु ॥ १२.३२५.९६ ॥
เมื่อท่านถูกถามว่า “เจ้าเป็นใคร เป็นของผู้ใด และมาจากที่ใด” นี่คือคำตอบ ข้าแต่พระราชา จงฟังด้วยจิตใจที่แน่วแน่
12.325.97
यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दवः ।
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः ॥ १२.३२५.९७ ॥
เหมือนครั่ง ไม้ ฝุ่น และหยดน้ำที่ติดเกาะกัน ข้าแต่พระราชา การเกิดขึ้นของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ก็เป็นเช่นนั้น
12.325.98
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च ।
पृथगात्मा दशात्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्।
न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः ॥ १२.३२५.९८ ॥
เสียง การสัมผัส รส รูป กลิ่น และอินทรีย์ทั้งห้า รวมทั้งอาตมันที่แยกต่างหาก และอาตมันสิบประการ ล้วนเกาะเกี่ยวกันเหมือนครั่งกับไม้ ไม่มีแรงขับเคลื่อนใดๆ สำหรับสิ่งเหล่านี้ นี่คือข้อสรุปที่แน่นอน
12.325.99
एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ।
न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते ॥ १२.३२५.९९ ॥
ในที่นี้ ความรู้ของแต่ละสิ่งไม่อยู่ในอาตมันของตน และก็ไม่อยู่ในอาตมันของผู้อื่นเช่นกัน ตาไม่รู้ความสามารถในการเห็นของตน หูก็ไม่ดำรงอยู่ในอาตมัน
12.325.100
तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् ।
प्रश्लिष्टं च न जानन्ति यथाऽऽप इव पांवसः ॥ १२.३२५.१०० ॥
เช่นเดียวกัน สิ่งเหล่านั้นไม่ทำงานร่วมกันด้วยการคลาดเคลื่อน แม้ประสานติดกันอย่างแน่นแฟ้น ก็ไม่รู้จักกันเอง ดังละอองฝุ่นไม่รู้จักน้ำที่อยู่ร่วมกับมัน
12.325.101
वाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु ।
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः ॥ १२.३२५.१०१ ॥
พวกมันขึ้นอยู่กับสิ่งภายนอกและสิ่งอื่น ๆ จงฟังคุณสมบัติเหล่านั้นจากเราด้วย รูป ดวงตา และแสงสว่าง คือเหตุทั้งสามของการเห็น
12.325.102
यथैवात्र तथाऽन्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ।
ज्ञानज्ञेयांतरेतस्मिन्मनो नामापरो गुणः ॥ १२.३२५.१०२ ॥
เหมือนที่เป็นอยู่ที่นี่ ก็เป็นเช่นนั้นในสิ่งอื่นด้วย เหตุทั้งหลายอยู่ในผู้รู้และสิ่งที่ถูกรู้ ระหว่างความรู้กับสิ่งที่พึงรู้ มีคุณสมบัติอีกประการหนึ่งที่เรียกว่าใจ
12.325.103
विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ।
द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः।
येंन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति ॥ १२.३२५.१०३ ॥
ด้วยสิ่งที่ทำให้บุคคลพิจารณาว่าอะไรดีและไม่ดีในการตัดสินใจ ที่นั่นคุณสมบัติที่สิบสองอีกประการหนึ่งที่เรียกว่าปัญญาได้รับการจดจำ ด้วยสิ่งที่ทำให้บุคคลตัดสินใจในสิ่งที่พึงรู้ซึ่งมีความสงสัยนำหน้า
12.325.104
अथ द्वादशके तस्मिन्सत्वं नामापरो गुणः ।
महासत्वोऽल्पसत्वो वा जन्तुयेनानुमीयते ॥ १२.३२५.१०४ ॥
ต่อมาในลำดับที่สิบสองนั้น มีคุณสมบัติอีกประการหนึ่งที่เรียกว่าสัตตวะ (พลังภายใน) ซึ่งทำให้อนุมานได้ว่าสิ่งมีชีวิตนั้นมีพลังมากหรือมีพลังน้อย
12.325.105
क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत चतुर्दशः ।
ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति च ॥ १२.३२५.१०५ ॥
คุณสมบัติอีกประการหนึ่งเรียกว่าเกษตรัชญะ (ผู้รู้แดนแห่งกาย) และต่อมาคือลำดับที่สิบสี่ ด้วยสิ่งที่ทำให้บุคคลคิดว่า นี่เป็นของเรา และ นี่ไม่ใช่ของเรา
12.325.106
अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः ।
पृथक्कालसमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते ॥ १२.३२५.१०६ ॥
ดูก่อน พระราชา ต่อจากนั้นมีคุณสมบัติอีกประการหนึ่งที่จดจำกันว่าเป็นลำดับที่สิบห้า สิ่งที่เรียกที่นี่ว่าความรวมทั้งหมดของกลุ่มกาลเวลาที่แยกกัน
12.325.107
गुणस्त्वेकोऽपरस्तत्र संघात इति षोडशः ।
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणो यस्मिन्समाश्रितौ ॥ १२.३२५.१०७ ॥
มีคุณสมบัติอีกประการหนึ่ง เป็นลำดับที่สิบหก เรียกว่าสังฆาตะ (การประกอบรวมกัน) ซึ่งรูปร่างและการปรากฏต่างก็อาศัยอยู่ในสิ่งนั้น
12.325.108
सुखासुखे जन्ममृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये ।
इति चैकोनर्विशोऽयं द्वन्द्वयोग इति स्मृतः ॥ १२.३२५.१०८ ॥
สุขและทุกข์ การเกิดและการตาย ได้และเสีย ที่รักและที่ไม่รัก ดังนี้ ลำดับที่สิบเก้านี้ซึ่งเป็นการประกอบกันเป็นคู่ ได้รับการจดจำกันไว้
12.325.109
ऊर्ध्वमेकोनर्विशत्या कालो नामापरो गुणः ।
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.३२५.१०९ ॥
เกินยี่สิบขึ้นไปด้วยการนับยี่สิบเก้า มีคุณสมบัติอีกประการหนึ่งที่เรียกว่ากาลเวลา จงรู้สิ่งนี้ว่า ด้วยยี่สิบ ความเกิดและการดับของสรรพสัตว์ย่อมเกิดขึ้น
12.325.110
विंशकश्चैव संघातो महाभूतानि पञ्च च ।
सदसद्भवायोगौ तु गुणावन्यौ प्रकाशकौ ॥ १२.३२५.११० ॥
ลำดับที่ยี่สิบก็เป็นการประกอบรวมเช่นกัน และมหาภูตทั้งห้าก็เช่นกัน แต่การเกิดขึ้นและการประกอบของความมีและความไม่มีนั้นเป็นคุณสมบัติอีกสองประการที่ทำให้สว่างไสว
12.325.111
इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः ।
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे ॥ १२.३२५.१११ ॥
ดังนี้ ยี่สิบกับเจ็ดจึงถูกจดจำเป็นคุณสมบัติ โชคชะตา น้ำอสุจิ และพลัง สามสิ่งนี้เป็นคุณสมบัติสูงสุด
12.325.112
एवं विंशच्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः ।
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम् ॥ १२.३२५.११२ ॥
ดังนี้ ยี่สิบกับสิบส่วนถูกจดจำโดยการนับ สิ่งที่สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดดำรงอยู่ร่วมกันนั้น เรียกว่าร่างกาย
12.325.113
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति ।
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति ॥ १२.३२५.११३ ॥
บางคนปรารถนาจะรู้ธรรมชาติปฐมที่ยังไม่ปรากฏของส่วนเหล่านี้ อีกผู้หนึ่งที่มีสายตาเห็นแต่ภายนอกย่อมเห็นรูปที่ปรากฏของส่วนเหล่านี้
12.325.114
अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयं वाऽथ चतुष्टयम् ।
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३२५.११४ ॥
ไม่ว่าจะยังไม่ปรากฏหรือปรากฏแล้ว ไม่ว่าจะเป็นสองหรือสี่ ผู้ใคร่ครวญในอัธยาตมัน ย่อมเห็นธรรมชาติปฐมของสรรพสัตว์
12.325.115
सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता ।
ततोऽहं त्वं च राजेन्द्र चे चाप्यन्ये शरीरिणः। ॥ १२.३२५.११५ ॥
ธรรมชาติที่ยังไม่ปรากฏนี้ ผ่านส่วนต่าง ๆ จึงมาสู่ความปรากฏ จากสิ่งนั้นจึงมีเรา ท่าน ดูก่อนจอมกษัตริย์ และสัตว์มีร่างอื่น ๆ
12.325.116
विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः ।
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते ॥ १२.३२५.११६ ॥
ภาวะต่าง ๆ เริ่มตั้งแต่การวางหยดน้ำ เกิดจากอสุจิและโลหิต เมื่อสิ่งเหล่านี้ตกลงมา จึงเกิดสภาวะที่เรียกว่ากลละ
12.325.117
कललाद्बुद्बुदोत्पत्तिः पेशी वा बुद्बुदात्स्मृता ।
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः ॥ १२.३२५.११७ ॥
จากกลละเกิดฟองขึ้น หรือจากฟองนั้นจดจำได้ว่าเป็นก้อนเนื้อ จากก้อนเนื้อจึงเกิดการก่อรูปของอวัยวะ และจากอวัยวะเกิดเล็บและขน
12.325.118
संपूर्णे नवमे मासि जन्तोर्जातस्य मैथिल ।
जायते नामरूपत्वं स्त्रीपुमान्वेति लिङ्गतः ॥ १२.३२५.११८ ॥
เมื่อครบเดือนที่เก้า ดูก่อนไมถิลี สัตว์ที่เกิดแล้วย่อมได้รับนามและรูป โดยเครื่องหมายเพศจึงเป็นหญิงหรือชาย
12.325.119
जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि ।
कौमारं रूपमापन्नं रूपवानुपलभ्यते ॥ १२.३२५.११९ ॥
เมื่อเห็นรูปนั้นที่เพิ่งเกิด มีเล็บและนิ้วสีทองแดง ผู้มีรูปย่อมถูกรับรู้ว่าได้บรรลุรูปแห่งวัยเด็ก
12.325.120
कौमाराद्यौवनं चापि स्थावीर्यं चापि यौवनात् ।
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते ॥ १२.३२५.१२० ॥
จากวัยเด็กก็มาถึงวัยหนุ่ม และจากวัยหนุ่มก็มาถึงพลังที่มั่นคง ด้วยกระบวนการตามลำดับนี้ สภาวะก่อนหน้าก่อนหน้าย่อมไม่อาจได้คืนมา
12.325.121
कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे ।
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते ॥ १२.३२५.१२१ ॥
ความแตกต่างของกาลทั้งหลายที่มีความหมายต่างกันย่อมปรากฏในสรรพสัตว์ทุกขณะ แต่เพราะความละเอียดอ่อนจึงไม่อาจรับรู้ได้
12.325.122
न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च ।
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः ॥ १२.३२५.१२२ ॥
ข้าแต่พระราชา ทั้งความดับและความเกิดของสิ่งเหล่านี้ก็ไม่ปรากฏ เหมือนการเคลื่อนไหวของเปลวไฟประทีป ย่อมเปลี่ยนแปลงไปในทุกสภาวะ
12.325.123
तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः ।
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः ॥ १२.३२५.१२३ ॥
แม้อำนาจของสิ่งที่มีพลานุภาพเช่นนั้น ก็วิ่งไม่หยุดเหมือนม้าดีที่วิ่งไป เพื่อโลกทั้งปวง ใครเล่า มาจากไหน หรือไม่มาจากไหน
12.325.124
कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः ।
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह ॥ १२.३२५.१२४ ॥
สิ่งนี้เป็นของใคร หรือไม่ใช่ของใคร สิ่งนี้มาจากไหน หรือไม่มาจากไหน ในโลกนี้สัตว์ทั้งหลายมีความสัมพันธ์อะไรกันแม้แต่กับอวัยวะของตนเอง
12.325.125
यथाऽऽदित्यान्मणेश्चापि वीरुद्भ्यश्चैव पावकः ।
जायन्त्येवं समुदयात्कलानामिह जन्तवः ॥ १२.३२५.१२५ ॥
เหมือนไฟเกิดจากดวงอาทิตย์ จากแก้วมณี และจากพืชพรรณทั้งหลาย ฉันใด สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ก็เกิดขึ้นจากการผุดขึ้นของกาลทั้งหลาย ฉันนั้น
12.325.126
आत्मन्येवात्मनाऽऽत्मानं यथा त्वमनुपश्यसि ।
एवमेवात्मनाऽऽत्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि ॥ १२.३२५.१२६ ॥
เหมือนที่ท่านเห็นตนในตนด้วยตนเอง ฉันใด เหตุใดท่านจึงไม่เห็นตนในผู้อื่นด้วยวิธีเดียวกันเล่า
12.325.127
यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि ।
अथ मां काऽसि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि ॥ १२.३२५.१२७ ॥
หากท่านตั้งมั่นในความเสมอภาคต่อตนเองและต่อผู้อื่นแล้ว เหตุใดจึงถามว่าข้าเป็นใคร และเป็นของใคร
12.325.128
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल ।
काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.३२५.१२८ ॥
ข้าแต่พระมิถิลา สำหรับผู้ที่หลุดพ้นจากคู่ตรงข้ามแล้ว การพูดว่า 'สิ่งนี้อาจเป็นของเรา' หรือ 'สิ่งนี้มิใช่ของเรา' จะมีความหมายอะไร และถ้อยคำอย่าง 'ท่านเป็นใคร เป็นของใคร มาจากไหน' จะมีประโยชน์อะไร
12.325.129
रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये सन्धिविग्रहे ।
कृतवान्यो महीपालः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१२९ ॥
ในกษัตริย์ผู้ปฏิบัติต่อศัตรู มิตร และผู้วางตนเป็นกลางด้วยใจเสมอกัน ทั้งในชัยชนะ ในการสงบศึกและการทำสงคราม อะไรคือเครื่องหมายของการหลุดพ้นในผู้นั้น
12.325.130
त्रिवर्गं सप्तधा न्यस्तं यो न वेदेह कर्मसु ।
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३० ॥
ในผู้ที่ไม่รู้จักธรรมะทั้งสามประการที่แบ่งออกเป็นเจ็ดส่วนในการกระทำ และยังยึดติดอยู่กับธรรมะทั้งสามประการ อะไรคือเครื่องหมายของการหลุดพ้นในผู้นั้น
12.325.131
प्रिये वाऽप्यप्रिये वाऽपि दुर्बले बलवत्यपि ।
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३१ ॥
ในผู้ที่แม้แต่การมองสิ่งที่รักหรือสิ่งที่ไม่รัก ผู้อ่อนแอหรือผู้แข็งแรง ด้วยความเสมอภาคก็ยังไม่มี อะไรคือเครื่องหมายของการหลุดพ้นในผู้นั้น
12.325.132
तदयुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप ।
सुहृद्भिः सन्निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम् ॥ १२.३२५.१३२ ॥
ดังนั้น ข้าแต่พระราชา ในเรื่องการหลุดพ้นนั้น ท่านยังไม่ได้ตั้งมั่นในโยคะ ความถือตัวที่เกิดขึ้นในท่านจึงควรให้มิตรสหายยับยั้งไว้ เหมือนยารักษาผู้ที่ยังไม่ปลอดจากความยึดติด
12.325.133
तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम् ।
आत्मनाऽऽत्मनि संपश्य किमन्यन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३३ ॥
ข้าแต่ผู้ทำลายศัตรู เมื่อพิจารณาสถานที่แห่งความยึดติดเหล่านั้นทีละอย่างแล้ว จงเห็นตนในตนด้วยตนเอง นอกจากนี้จะมีเครื่องหมายอะไรอีกของการหลุดพ้น
12.325.134
इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य केनचित् ।
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु ॥ १२.३२५.१३४ ॥
ยังมีสถานที่แห่งความยึดติดอื่น ๆ ที่ละเอียดกว่านี้อีก ซึ่งผู้หนึ่งอาจรู้ได้เมื่อมุ่งสู่การหลุดพ้น และดำเนินไปด้วยองค์สี่ประการ จงฟังเราเถิด
12.325.135
य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह ।
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत ॥ १२.३२५.१३५ ॥
ผู้ปกครองแผ่นดินทั้งผืนนี้ภายใต้ร่มเดียว ย่อมประทับอยู่ในเมืองเพียงเมืองเดียว
12.325.136
तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति ।
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते ॥ १२.३२५.१३६ ॥
ในเมืองนั้นเขามีเรือนเพียงหลังเดียวที่ประทับอยู่ และในเรือนนั้นมีที่นอนเพียงเตียงเดียว ซึ่งเขาพักผ่อนในยามค่ำคืน
12.325.137
शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति ।
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनाल्पेन युज्यते ॥ १२.३२५.१३७ ॥
ครึ่งหนึ่งของเตียงนั้นมีสตรีประทับอยู่เป็นอันดับแรก ด้วยความยึดติดนั้น เขาจึงผูกพันกับผลเพียงเล็กน้อย
12.325.138
एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च ।
गुणेष्वपरिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति ॥ १२.३२५.१३८ ॥
ฉันนั้นเอง ในการเสวยสุขทั้งหลาย ในอาหารและเครื่องนุ่งห่ม ในคุณลักษณะที่วัดมิได้ และต่อการลงโทษหรือการพระราชทานคุณ ก็มีความยึดติดเช่นกัน
12.325.139
परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते ।
सन्धिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१३९ ॥
กษัตริย์ย่อมขึ้นอยู่กับผู้อื่นเสมอ แม้ในเรื่องเล็กน้อยเขาก็ยังต้องผูกพัน แล้วในเรื่องการสงบศึกและการทำสงคราม กษัตริย์จะมีอิสระได้อย่างไร
12.325.140
स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता ।
मन्त्रे चामात्यसहिते कुतस्तस्य स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१४० ॥
แม้ในการเล่นและการสำราญกับสตรี เขาก็ไม่เคยมีอิสระ แล้วเมื่อปรึกษาหารือกับอำมาตย์ เขาจะมีอิสระได้อย่างไร
12.325.141
यदा ह्याज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता ।
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः ॥ १२.३२५.१४१ ॥
เมื่อใดเขาสั่งให้ผู้อื่นทำ ตรงนั้นจึงกล่าวได้ว่าเขามีอิสระ แต่ผู้ตั้งอยู่ในคุณแต่ละอย่างเหล่านั้น ย่อมถูกให้กระทำโดยที่ตนไม่อาจขัดได้
12.325.142
स्वप्नकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः ।
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः ॥ १२.३२५.१४२ ॥
แม้ปรารถนาการนอน เขาก็ไม่ได้นอน เพราะผู้คนที่มาขอให้ทำกิจของตนไม่ปล่อยให้เขาหลับ แม้ได้รับอนุญาตให้พักบนที่นอน กษัตริย์ผู้หลับอยู่ก็ถูกปลุกให้ลุกขึ้นโดยที่ตนไม่อาจขัดได้
12.325.143
स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यगीन्यजेत्यपि ।
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः ॥ १२.३२५.१४३ ॥
"จงอาบน้ำ จงแตะต้อง จงดื่ม จงกิน จงบูชาในกองไฟ จงประกอบยัญพิธี" "จงพูด จงฟัง" ดังนี้ เขาผู้ไร้อำนาจย่อมถูกผู้อื่นให้กระทำ
12.325.144
अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः ।
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनान् ॥ १२.३२५.१४४ ॥
ผู้คนเข้าไปหาแล้วเข้าไปหาอีก ขออยู่ไม่หยุดหย่อนเช่นนี้ และผู้รักษาทรัพย์ก็ไม่กล้าแม้แต่จะให้แก่บุรุษผู้ยิ่งใหญ่
12.325.145
दाने कोशक्षयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः ।
क्षणेनास्योऽपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः ॥ १२.३२५.१४५ ॥
เมื่อให้ทาน คลังของเขาก็ร่อยหรอ และความเป็นศัตรูย่อมเกิดแก่ผู้ให้ แต่ในชั่วขณะเดียว โทษที่ก่อให้เกิดความเบื่อหน่ายก็ละจากเขาไป
12.325.146
प्राज्ञाञ्शूरांस्तथा वैद्यानेकस्थानपि शङ्कते ।
भयमप्यनये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते ॥ १२.३२५.१४६ ॥
กษัตริย์ย่อมระแวงแม้ผู้มีปัญญา ผู้กล้าหาญ แพทย์ และแม้ผู้ดำรงตำแหน่งเพียงหนึ่งแห่ง และกษัตริย์ย่อมหวาดกลัวอันตรายจากผู้ที่รับใช้ใกล้ชิดเป็นนิตย์
12.325.147
तथा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया ।
तथैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम् ॥ १२.३२५.१४७ ॥
ดังที่เราได้กล่าวถึงผู้เหล่านี้ในหมู่กษัตริย์ พวกเขาก็ย่อมเสื่อมทรามลงฉันนั้น และความหวาดกลัวที่เกิดแก่เขาจากพวกนั้นก็เป็นเช่นนั้น จงดูว่าเป็นความหวาดกลัวเช่นไร
12.325.148
सर्वः स्वेस्वे गृहे राजा सर्वः स्वेस्वे गृहे गृही ।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः ॥ १२.३२५.१४८ ॥
ทุกคนเป็นกษัตริย์ในเรือนของตน และทุกคนที่เป็นเจ้าของเรือนก็เป็นกษัตริย์ในบ้านของตน ผู้ลงโทษและให้ความโปรดปราน โอ ชนก ย่อมเสมอกับกษัตริย์ทั้งหลาย
12.325.149
पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयाः ।
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः ॥ १२.३२५.१४९ ॥
บุตร ภรรยา ตัวตนเช่นนั้น ทรัพย์ มิตร และที่สะสมไว้ ทั้งหมดนี้ย่อมมีร่วมกับผู้อื่น และด้วยเหตุปัจจัยเดียวกันนั้นเอง สิ่งเหล่านี้จึงเป็นของเขาด้วย
12.325.150
हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः ।
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते ॥ १२.३२५.१५० ॥
แผ่นดินถูกทำลาย เมืองถูกเผา ช้างหัวหน้าถูกฆ่า เขาย่อมเร่าร้อนด้วยความรู้ผิดๆ เกี่ยวกับสิ่งเหล่านี้ซึ่งเป็นของร่วมกันของโลก
12.325.151
अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः ।
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः ॥ १२.३२५.१५१ ॥
เขาไม่พ้นจากทุกข์ทางใจอันเกิดจากความปรารถนา ความเกลียดชัง และความยึดติด และไม่พ้นจากโรค เช่นปวดศีรษะเป็นต้น รวมทั้งภัยพิบัติที่ทำให้ล้มลง
12.325.152
द्वन्द्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः ।
बहुभिः प्रार्थितं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः ॥ १२.३२५.१५२ ॥
ถูกคู่ตรงข้ามเหล่านั้นและความทุกข์ต่างๆ เบียดเบียน หวาดระแวงทุกทิศทาง เขาปรนนิบัติราชอาณาจักรที่คนมากมายปรารถนา พลางนับคืนวัน
12.325.153
तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत् ।
तृणाग्निज्वलनप्रख्यं फेनबुद्बुदसंनिभम् ॥ १२.३२५.१५३ ॥
ราชอาณาจักรนั้นให้ความสุขน้อยนิด ทุกข์มากยิ่งนัก ปราศจากแก่นสาร เปรียบดังไฟหญ้าที่ลุกโพลง และดังฟองและพวยน้ำ
12.325.154
को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ।
ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे ॥ १२.३२५.१५४ ॥
ใครเล่าเมื่อได้ราชอาณาจักรแล้วจะถึงความสงบได้ ท่านคิดว่า "นี่เป็นของเรา เมืองและแคว้นนี้เป็นของเรา"
12.325.155
बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ।
मित्रामात्यपुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः ॥ १२.३२५.१५५ ॥
กองทัพ คลัง อำมาตย์ทั้งหลาย เป็นของผู้ใดหรือไม่ได้เป็นของผู้ใด โอ กษัตริย์ มิตร อำมาตย์ เมือง แคว้น อาญา คลัง และเจ้าแห่งแผ่นดิน เป็นของผู้ใด
12.325.156
सप्ताङ्गश्चैष सङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप ।
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः।
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः ॥ १२.३२५.१५६ ॥
โอ กษัตริย์ การรวมกันอันมีเจ็ดองค์นี้เรียกว่าราชอาณาจักร ในราชอาณาจักรเจ็ดองค์นี้ที่ตั้งอยู่ดุจไม้สามท่อน ซึ่งแต่ละองค์มีคุณของกันและกัน องค์ใดจะเหนือกว่าองค์ใดด้วยคุณสมบัติอะไร
12.325.157
तेषुतेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते ॥ १२.३२५.१५७ ॥
ในแต่ละกาลเวลา องค์ประกอบแต่ละอย่างย่อมโดดเด่นขึ้น สิ่งใดที่ทำให้กิจหนึ่งสำเร็จ สิ่งนั้นย่อมควรแก่ความเป็นประธาน
12.325.158
सप्ताङ्गश्चैव संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम ।
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत् ॥ १२.३२५.१५८ ॥
โอ ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์ การรวมกันอันมีเจ็ดองค์พร้อมด้วยอีกสามองค์ รวมกันเป็นกลุ่มสิบนี้ และย่อมเสวยราชอาณาจักรเหมือนดังกษัตริย์
12.325.159
यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मे रतो भवेत् ।
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः ॥ १२.३२५.१५९ ॥
กษัตริย์ผู้มีความเพียรอันยิ่งใหญ่ ซึ่งยินดีในหน้าที่ของกษัตริย์นักรบ ควรพอใจด้วยหนึ่งในสิบส่วน และอีกองค์หนึ่งก็ด้วยส่วนที่น้อยกว่าสิบส่วนลงไป
12.325.160
नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम् ।
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम् ॥ १२.३२५.१६० ॥
ไม่มีกษัตริย์ที่ไม่สามัญ และไม่มีราชอาณาจักรที่ปราศจากกษัตริย์ เมื่อไม่มีราชอาณาจักร ธรรมจะมาจากที่ใด เมื่อไม่มีธรรม ความดีสูงสุดจะมาจากที่ใด
12.325.161
योप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः ।
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते ॥ १२.३२५.१६१ ॥
ธรรมอันสูงสุดในที่นี้ คือสิ่งที่ชำระทั้งกษัตริย์และแว่นแคว้นให้บริสุทธิ์ ผู้ที่มีแผ่นดินเป็นทักษิณาทาน ย่อมไม่มีพิธีใดเทียบเท่าพิธีอัศวเมธ
12.325.162
साऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल ।
समर्था शतशो वक्तुमथवाऽपि सहस्रशः ॥ १२.३२५.१६२ ॥
โอ้ไมถิลี หม่อมฉันสามารถเล่าถึงการกระทำทั้งหลายที่นำความทุกข์มาสู่กษัตริย์เหล่านี้ได้เป็นร้อยหรือแม้เป็นพันวิธี
12.325.163
स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे ।
न मामेवंविधां युक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि ॥ १२.३२५.१६३ ॥
ในร่างกายของตนหม่อมฉันไม่มีความยึดติด แล้วจะมีความยึดติดในสิ่งที่เป็นของผู้อื่นได้อย่างไร ท่านไม่สมควรพูดกับหม่อมฉันผู้เป็นเช่นนี้ด้วยถ้อยคำเช่นนี้
12.325.164
ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः ।
सोपायः सोपनिषदः सोपसङ्गः सनिश्चयः ॥ १२.३२५.१६४ ॥
แท้จริงท่านได้ฟังคำสอนเรื่องโมกษะโดยครบถ้วนจากปัญจศิขะแล้ว ทั้งวิธีการ ทั้งอุปนิษัท ทั้งแนวทาง และความมั่นคงแน่วแน่
12.325.165
तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः ।
छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्गः कथं नृप ॥ १२.३२५.१६५ ॥
โอ้พระราชา ท่านผู้หลุดพ้นจากความยึดติดแล้ว ยืนอยู่โดยก้าวข้ามบ่วงทั้งหลายแล้ว จะกลับมายึดติดในสิ่งพิเศษทั้งหลาย เช่นเศวตฉัตรได้อย่างไรเล่า
12.325.166
श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मृषा वाऽपि श्रुतं श्रुतम् ।
अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया ॥ १२.३२५.१६६ ॥
หม่อมฉันคิดว่าสิ่งที่ท่านได้ฟังนั้น ท่านยังไม่ได้ฟังอย่างแท้จริง หรือท่านฟังผิด หรือท่านฟังสิ่งอื่นที่คล้ายกับสิ่งที่ได้ฟัง คือสิ่งใดก็ตามที่ท่านได้ฟัง
12.325.167
अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसे ।
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा ॥ १२.३२५.१६७ ॥
แต่ท่านยังคงดำรงอยู่ในนามเหล่านี้ที่เป็นของโลก ท่านถูกผูกมัดด้วยความยึดติดและการปิดกั้น เหมือนคนธรรมดาสามัญ
12.325.168
सत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया ।
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वशः ॥ १२.३२५.१६८ ॥
การที่หม่อมฉันเข้าสู่ท่านด้วยสัตตวะนี้ ที่ท่านได้ทำให้เกิดขึ้นนั้น จะเป็นอันตรายอะไรแก่ท่านได้ หากท่านหลุดพ้นโดยสิ้นเชิงแล้ว
12.325.169
नियमो ह्येषु धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता ।
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम् ॥ १२.३२५.१६९ ॥
ในบรรดาธรรมเหล่านี้ กฎสำหรับนักพรตคือการอยู่ในที่ว่างเปล่า เมื่อหม่อมฉันทำให้นางอยู่ในที่ว่างเปล่า สิ่งใดถูกทำให้เสื่อมเสีย และเสื่อมเสียแก่ผู้ใดเล่า
12.325.170
न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ ।
न गात्राक्यवैरन्यैः स्पृशामि त्वां नराधिप ॥ १२.३२५.१७० ॥
โอ้ผู้ไร้บาป โอ้เจ้าแห่งมนุษย์ หม่อมฉันไม่สัมผัสท่านด้วยมือ ไม่ด้วยแขน ไม่ด้วยเท้าและต้นขา และไม่ด้วยอวัยวะ ดวงตา หรือส่วนอื่นใดเลย
12.325.171
कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना ।
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वाऽसद्वा मिथः कृतम् ॥ १२.३२५.१७१ ॥
ผู้ที่เกิดในตระกูลอันสูงส่ง มีความละอาย และมองการณ์ไกล ไม่ควรพูดในที่ประชุมถึงสิ่งที่ทำกันระหว่างตนสองคน ไม่ว่าจะดีหรือชั่ว
12.325.172
ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथा मान्या गुरूत्तमाः ।
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम् ॥ १२.३२५.१७२ ॥
พราหมณ์และครูทั้งหลายเหล่านี้ และผู้ทรงเกียรติยิ่งกว่าครูเหล่านั้นก็เช่นกัน และท่านก็เป็นครูของพวกเขาด้วย ดังนี้ความเคารพซึ่งกันและกันจึงมีอยู่
12.325.173
तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता ।
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि ॥ १२.३२५.१७३ ॥
เพราะฉะนั้น เมื่อพิจารณาเช่นนี้แล้ว และชั่งใจว่าสิ่งใดควรพูดและสิ่งใดไม่ควรพูด ท่านไม่ควรกล่าวถึงการร่วมกันของชายและหญิงนี้ในที่ประชุม
12.325.174
यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् ।
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वपि वत्स्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१७४ ॥
เหมือนน้ำที่อยู่บนใบบัว ย่อมตั้งอยู่บนใบนั้นโดยไม่แตะต้องใบ ฉันก็จะอยู่เช่นนั้นเช่นกัน โอ้ไมถิลี
12.325.175
यदि चाद्य स्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन ।
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा ॥ १२.३२५.१७५ ॥
หากวันนี้เมื่อหม่อมฉันสัมผัสท่าน ท่านรู้สึกถึงการสัมผัสใดๆ ความรู้ของท่านก็ไร้เมล็ดพันธุ์ แล้วท่านจะอยู่ที่นี่กับนักพรตผู้นี้ได้อย่างไร
12.325.176
स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं चानाप्य दुर्विदम् ।
उभयोरन्तराले वै वर्तसे मोक्षवादिकः ॥ १२.३२५.१७६ ॥
ท่านได้พลาดจากชีวิตคฤหัสถ์ และยังไม่บรรลุโมกษะซึ่งรู้ได้ยาก ท่านยังคงอยู่ระหว่างทั้งสอง พูดถึงโมกษะอยู่
12.325.177
न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः ।
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१७७ ॥
เพราะผู้หลุดพ้นแล้วกับผู้หลุดพ้นแล้ว หรือผู้รู้ในความเป็นหนึ่งหรือความแยกต่าง เมื่อประกอบกันในการรวมของความมีและความไม่มี ย่อมไม่เกิดการปนกันของวรรณะ
12.325.178
वर्णाश्रमाः पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्वतः ।
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते ॥ १२.३२५.१७८ ॥
วรรณะและอาศรมทั้งหลายปรากฏเป็นสิ่งแยกกัน แต่สำหรับผู้ที่เห็นจุดหมายแล้ว สิ่งเหล่านั้นไม่แยกกัน รู้ว่า 'นี่เป็นอื่น นั่นเป็นอื่น' แล้ว สิ่งอื่นย่อมไม่มีอยู่ในที่อื่น
12.325.179
पापौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिका ।
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रिताः पुनः ॥ १२.३२५.१७९ ॥
หม้อที่มีนม และแมลงวันในนม ก็เช่นเดียวกัน ด้วยการรวมกันของสิ่งที่อาศัยและสิ่งที่ถูกอาศัย สิ่งเหล่านั้นจึงถูกอาศัยอีกครั้ง โดยแยกจากกัน
12.325.180
न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिका ।
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम् ॥ १२.३२५.१८० ॥
แต่ในหม้อไม่มีสภาพของนม และนมก็ไม่ใช่แมลงวัน สภาวะเหล่านี้ตั้งอยู่โดยตนเอง ไม่ได้ตั้งอยู่โดยการพึ่งพาสิ่งอื่น
12.325.181
पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च ।
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१८१ ॥
เพราะอาศรมทั้งหลายแยกต่างกัน วรรณะก็ต่างกัน และแยกจากกันเองทั้งหมด แล้วการปนกันของวรรณะจะเกิดขึ้นแก่เจ้าได้อย่างไร
12.325.182
नास्मि पर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा ।
तव राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता ॥ १२.३२५.१८२ ॥
ข้าพเจ้าไม่ได้มีกำเนิดสูงสุด และก็ไม่ใช่หญิงแพศย์ และไม่ใช่กำเนิดต่ำเช่นกัน ข้าแต่พระราชา ข้าพเจ้ามีวรรณะเดียวกับพระองค์ มีกำเนิดบริสุทธิ์และไม่มีมลทิน
12.325.183
प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥ १२.३२५.१८३ ॥
ราชฤๅษีนามว่าประธานคงได้ยินมาถึงพระกรรณของพระองค์แล้ว ขอทรงรู้จักข้าพเจ้าว่าเป็นสุลภา ผู้เกิดในวงศ์ของท่านนั้น
12.325.184
द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्धारश्च पर्वतः ।
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह ॥ १२.३२५.१८४ ॥
ภูเขาโทรณะ ศตศฤงค์ และวักรทวาร ที่บรรดาบรรพบุรุษของข้าพเจ้าประกอบพิธียัญ ได้มีการสร้างแท่นบูชาไฟไว้ที่นั่นร่วมกับพระอินทร์
12.325.185
साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे ।
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ॥ १२.३२५.१८५ ॥
ข้าพเจ้าเกิดในวงศ์นั้น เป็นหญิงเช่นข้าพเจ้าที่ไม่มีสามี ผู้ได้รับการอบรมในคำสอนแห่งโมกษะ ข้าพเจ้าพเนจรอยู่ผู้เดียว รักษาวัตรของมุนี
12.325.186
नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी ।
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि दृढव्रता ॥ १२.३२५.१८६ ॥
ข้าพเจ้ามิได้มาซ่อนตัวอยู่ในพิธียัญ และข้าพเจ้าก็มิได้ทะนงในทรัพย์ของผู้อื่น ข้าพเจ้าไม่ได้ทำให้ธรรมปนกัน ข้าพเจ้ามั่นคงในวัตรของตน คือในธรรมของตนเอง
12.325.187
नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य प्रवादिनी ।
नासमीक्ष्यागता चेह त्वत्सकाशं जनाधिप ॥ १२.३२५.१८७ ॥
ข้าแต่ผู้เป็นใหญ่ของมนุษย์ ข้าพเจ้ามิได้หวั่นไหวในคำปฏิญาณของตน และมิได้พูดโดยไม่ไตร่ตรอง ข้าพเจ้ามาเฝ้าพระองค์ที่นี่ก็มิได้มาโดยไม่ไตร่ตรองเช่นกัน
12.325.188
मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाऽहं कुशलैषिणी ।
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता ॥ १२.३२५.१८८ ॥
เมื่อได้ฟังความตั้งใจที่พระองค์ได้บ่มเพาะไว้เพื่อโมกษะ ข้าพเจ้าผู้ปรารถนาความเจริญของพระองค์ จึงมาที่นี่ด้วยความปรารถนาจะสอบถามถึงโมกษะของพระองค์นี้ด้วย
12.325.189
न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः ।
मुक्तो विमुच्यते यश्च शान्तौ यश्च न शाम्यति ॥ १२.३२५.१८९ ॥
ข้าพเจ้ามิได้กล่าวคำนี้โดยยืนอยู่ในพวกพ้องใด ทั้งฝ่ายของเราและฝ่ายของผู้อื่น ผู้ที่หลุดพ้นแล้วย่อมได้รับการปลดปล่อย และผู้ที่ดำรงอยู่ในความสงบ ก็ไม่ทำให้ใจสงบลง
12.325.190
यथा शून्ये पुराऽगारे भिक्षुरेकां निशां वसेत् ।
तथाऽहं त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम् ॥ १२.३२५.१९० ॥
เหมือนภิกษุที่พักอยู่ในบ้านเก่าที่ว่างเปล่าในค่ำคืนหนึ่ง ข้าพเจ้าก็จะพักอยู่ในร่างกายของท่านนี้ตลอดราตรีนี้
12.325.191
साऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्चिता ।
सुप्ता सुशरणं प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१९१ ॥
ข้าพเจ้าได้รับการยกย่องด้วยการให้เกียรติและการต้อนรับด้วยถ้อยคำ ได้หลับในที่พักพิงอันดี และมีความยินดี ข้าแต่ชาวไมถิลี พรุ่งนี้ข้าพเจ้าจะจากไป
12.325.192
इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च ।
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परं ॥ १२.३२५.१९२ ॥
พระราชาได้ฟังถ้อยคำเหล่านี้ที่มีเหตุผลและความหมายลึกซึ้ง แล้วก็มิได้ตรัสสิ่งใดต่อจากนั้นอีก