ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.325
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.325.1
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम ।
कः प्राप्तो भूपतिः सिद्धिं मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ॥ १२.३२५.१ ॥
ହେ କୁରୁରାଜର୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ନ ଛାଡି କେଉଁ ରାଜା ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ? ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.325.2
संन्यस्यते यथाऽत्माऽयं व्यक्तस्यात्मा यथा च यत् ।
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३२५.२ ॥
ଏହି ଆତ୍ମା କିପରି ତ୍ୟାଗ ହୁଏ, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତର ଆତ୍ମା କିପରି? ମୋକ୍ଷର ଯେଉଁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ପିତାମହ।
12.325.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत ॥ १२.३२५.३ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି — ଜନକ ଓ ସୁଲଭାଙ୍କ ସଂବାଦ, ହେ ଭାରତ।
12.325.4
संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा ।
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ॥ १२.३२५.४ ॥
ପୂର୍ବେ ସନ୍ନ୍ୟାସର ଫଳ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ — ମିଥିଲାର ଜନକ, ଯିଏ ଧର୍ମଧ୍ୱଜ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।
12.325.5
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतश्रमः ।
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम् ॥ १२.३२५.५ ॥
ସେ ବେଦ, ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ରମ କରିଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସମାହିତ କରି ଏହି ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।
12.325.6
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् ।
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वरम् ॥ १२.३२५.६ ॥
ତାଙ୍କର ସଦାଚାର ଶୁଣି ବେଦଜ୍ଞ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକେ ଜଗତରେ ସେହି ପୁରୁଷେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ।
12.325.7
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता ।
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ॥ १२.३२५.७ ॥
ସେତେବେଳେ ଧର୍ମଯୁଗରେ ଯୋଗଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ସୁଲଭା ନାମକ ଜଣେ ଭିକ୍ଷୁଣୀ ଏକାକୀ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ।
12.325.8
तया जगदिदं कृत्स्नमटन्त्या मिथिलेश्वरः ।
तत्रतत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.८ ॥
ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ମିଥିଳାଧିପତି ବିଷୟରେ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ସର୍ବତ୍ର କହୁଥିବା ଶୁଣିଲେ।
12.325.9
साऽतिसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया ।
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ॥ १२.३२५.९ ॥
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସେହି କଥା ଶୁଣି ତାହା ସତ୍ୟ କି ନୁହେଁ ବୋଲି ସେ ସଂଶୟଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ଜନକଙ୍କ ଦର୍ଶନର ସଂକଳ୍ପ ତାଙ୍କ ମନରେ ଜାତ ହେଲା।
12.325.10
तत्र सा विप्रहायाऽथ पूर्वरूपं हि योगतः ।
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम् ॥ १२.३२५.१० ॥
ସେଠାରେ ସେ ଭିକ୍ଷୁଣୀ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ଯୋଗବଳରେ ନିଜର ପୂର୍ବ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ନିର୍ଦୋଷ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟା ସେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
12.325.11
चक्षुनिंमेषमात्रेण लध्वस्त्रगतिगामिनी ।
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा ॥ १२.३२५.११ ॥
ଚକ୍ଷୁ ପଲକ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ, ଶରସଦୃଶ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲୁଥିବା ସୁନ୍ଦରଭ୍ରୂ କମଳନୟନା ସେ ବିଦେହମାନଙ୍କ ନଗରରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
12.325.12
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् ।
भैक्ष्यचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ॥ १२.३२५.१२ ॥
ସମୃଦ୍ଧ ଜନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରମଣୀୟ ମିଥିଳାରେ ପହଞ୍ଚି, ଭିକ୍ଷାଚର୍ଯ୍ୟାର ଛଳରେ ସେ ମିଥିଳେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
12.325.13
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं पुनस्तदा ।
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः ॥ १२.३२५.१३ ॥
ରାଜା ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାରତା ପୁଣି ଦେଖି, ଏ କିଏ, କାହାର, କୁଆଡ଼ୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଚକିତ ହେଲେ।
12.325.14
ततोस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् ।
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत् ॥ १२.३२५.१४ ॥
ତା'ପରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି, ଉତ୍ତମ ଆସନ ଦେଇ, ପାଦ ଧୋଇ ସମ୍ମାନ କରି, ଉତ୍ତମ ଅନ୍ନରେ ତୃପ୍ତ କଲେ।
12.325.15
अथ भुक्तवतीं प्रीतां राजा तां मन्त्रिभिर्वृतः ।
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकीम् ॥ १२.३२५.१५ ॥
ତା'ପରେ ଭୋଜନ କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେହି ଭିକ୍ଷୁଣୀଙ୍କୁ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ରାଜା, ସମସ୍ତ ବାଦବିଦ୍ୟା ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥା କହିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
12.325.16
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया ।
सत्वं सत्वेन योगज्ञा प्रविष्टाऽभून्महीपते ॥ १२.३२५.१६ ॥
ତାଙ୍କ ଧର୍ମରେ ସହଜରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁଥିବା, 'ଏ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ' ବୋଲି ସନ୍ଦେହ କରି, ହେ ମହୀପତି, ଯୋଗଜ୍ଞା ସେ ନିଜ ସତ୍ତ୍ୱରେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
12.325.17
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः ।
सा स्म तं चोदयिष्यन्ती योगबन्धैर्बबन्ध ह ॥ १२.३२५.१७ ॥
ନିଜ ଆଖିରେ ତାଙ୍କ ଆଖିର ରଶ୍ମିକୁ ରଶ୍ମି ସହ ଯୋଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ଯୋଗବନ୍ଧନରେ ସତ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଲେ।
12.325.18
जनकोप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन् ।
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम ॥ १२.३२५.१८ ॥
ଜନକ ମଧ୍ୟ ହସି ହସି ତାଙ୍କ ଭାବକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବୁଝି, ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ନିଜ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
12.325.19
तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूतयामयम् ।
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डकैः ॥ १२.३२५.१९ ॥
ସେହି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ହୋଇଥିବା ଏହି ସଂବାଦ ଶୁଣ — ଛତ୍ରାଦିରୁ ବିମୁକ୍ତ ଜଣେ ଓ ତ୍ରିଦଣ୍ଡଧାରିଣୀ ମୁକ୍ତା ମଧ୍ୟରେ।
12.325.20
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि ।
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महिपतिः ॥ १२.३२५.२० ॥
"ହେ ଭଗବତୀ, ତୁମର ଏହି ବିଚରଣ କେଉଁଠି ହେଲା, ଆଉ କେଉଁଠିକୁ ଯିବ? ତୁମେ କାହାର, କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ?" ଏହା ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
12.325.21
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते ।
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं मत्समागमे ॥ १२.३२५.२१ ॥
ଶିକ୍ଷା, ବୟସ ଓ ଜନ୍ମରୁ କାହାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱଭାବ ଜଣାପଡ଼େ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ମୋ ସାକ୍ଷାତରେ ହିଁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ।
12.325.22
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि तत्त्वतः ।
सत्वां संवेत्तुमिच्छामि मानार्हा हि मताऽसिमे ॥ १२.३२५.२२ ॥
ଛତ୍ରାଦି ଚିହ୍ନରୁ ମୁଁ ପ୍ରକୃତରେ ବିମୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣ। ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, କାରଣ ତୁମେ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।
12.325.23
यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा ।
यस्य नान्यः प्रवक्ताऽस्ति मोक्षे तमपि मे शृणु ॥ १२.३२५.२३ ॥
କାରଣ ଏହି ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା; ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ଏହାର ଉପଦେଷ୍ଟା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ।
12.325.24
पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ॥ १२.३२५.२४ ॥
ପରାଶର ଗୋତ୍ରୀୟ, ବୃଦ୍ଧ, ମହାତ୍ମା ଭିକ୍ଷୁ ପଞ୍ଚଶିଖଙ୍କର ମୁଁ ଶିଷ୍ୟ; ସେ ମୋ ପାଖରେ ଅତି ପ୍ରିୟ ଓ ସମ୍ମାନିତ।
12.325.25
साङ्ख्यज्ञाने च योगे च महीपालविधौ तथा ।
त्रिविधे मोक्षधर्मोस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः ॥ १२.३२५.२५ ॥
ସାଙ୍ଖ୍ୟଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ, ରାଜବିଧି ଏବଂ ଏହି ତ୍ରିବିଧ ମୋକ୍ଷଧର୍ମରେ ମୁଁ ପଥ ପାର କରିଛି; ସଂଶୟ ଛିନ୍ନ ହୋଇଛି।
12.325.26
स यथा शास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिभ्रमन् ।
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः ॥ १२.३२५.२६ ॥
ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପଥରେ ଏଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ପୂର୍ବରେ ବର୍ଷାର ଚାରି ମାସ ମୋ ସହିତ ସୁଖରେ ରହିଥିଲେ ସେ।
12.325.27
तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः ।
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्धि चालितः ॥ १२.३२५.२७ ॥
ସାଙ୍ଖ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଅର୍ଥକୁ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖିଥିବା ସେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ମୋତେ ତ୍ରିବିଧ ମୋକ୍ଷ ଶୁଣାଇଲେ; ରାଜ୍ୟରୁ ମୋତେ ବିଚଳିତ ମଧ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ।
12.325.28
सोहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् ।
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ॥ १२.३२५.२८ ॥
ସେଇ ସମଗ୍ର ତ୍ରିବିଧ ମୋକ୍ଷସଂହିତାର ଆଚରଣ ମୁଁ କରେ; ରାଗମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏକାକୀ, ପରମ ପଦରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ବିଚରଣ କରେ।
12.325.29
वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः ।
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते ॥ १२.३२५.२९ ॥
ପୁଣି, ଏହି ମୋକ୍ଷର ପରମ ବିଧି ବୈରାଗ୍ୟ; ଜ୍ଞାନରୁ ହିଁ ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.325.30
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् ।
महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा ॥ १२.३२५.३० ॥
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯତ୍ନ କରେ; ଯତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ମହତ୍ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ — ମହାଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ; ସେ ସିଦ୍ଧି ବୟସର ପାରରେ।
12.325.31
सेयं परमिका सिद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मया ।
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ॥ १२.३२५.३१ ॥
ଏହା ପରମ ସିଦ୍ଧି; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତି ମୁଁ ଲାଭ କରିଛି। ଏଠାରେ ହିଁ, ମୋହ ଦୂର ହୋଇ, ଆସକ୍ତିହୀନ ହୋଇ ବିଚରଣ କରି।
12.325.32
यथा क्षेत्रं मृदुभूतमद्भिराप्लावितं तथा ।
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम् ॥ १२.३२५.३२ ॥
ପାଣିରେ ଭିଜି କୋମଳ ହୋଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ଯେପରି ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେହିପରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କର୍ମ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
12.325.33
यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्रतत्र वा ।
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते ॥ १२.३२५.३३ ॥
ଭଜା ହୋଇଥିବା ବୀଜ, ଖାପରା ଉପରେ ହେଉ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟତ୍ର, ଅଙ୍କୁରର କାରଣ ହେବାର ଶକ୍ତି ପାଇଲେ ବି ବୀଜତ୍ୱ ନ ଥିବାରୁ ଉଗେ ନାହିଁ।
12.325.34
तद्वद्भगवताऽनेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा ।
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते ॥ १२.३२५.३४ ॥
ସେହିପରି, ଶିଖାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦିଷ୍ଟ ଏହି ଭଗବାନ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଜ୍ଞାନ ବୀଜରହିତ କରାଯାଇଛି; ତେଣୁ ତାହା ବିଷୟରେ ଉଗେ ନାହିଁ।
12.325.35
नामिरज्यति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे ।
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागरोषयोः ॥ १२.३२५.३५ ॥
କୌଣସି ବିଷୟରେ ମୋର ମନ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ନିରର୍ଥକରେ ନୁହେଁ, ପରିଗ୍ରହରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏ ଦୁଇଟିରେ ମଧ୍ୟ ମନ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ରାଗ ଓ ରୋଷ ବ୍ୟର୍ଥ।
12.325.36
यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् ।
सव्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ॥ १२.३२५.३६ ॥
ଯିଏ ମୋ ଡାହାଣ ବାହୁରେ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରେ, କିମ୍ବା ଯିଏ ବାମ ବାହୁରେ ପ୍ରହାର କରେ—ଏ ଦୁହେଁ ମୋ ପାଇଁ ସମାନ।
12.325.37
सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.३७ ॥
ମୁଁ ସୁଖୀ, ମୋର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; ମାଟି ଢେଳା, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଜାଣି, ଆସକ୍ତିମୁକ୍ତ ହୋଇ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି; ଅନ୍ୟ ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କଠାରୁ ବିଶିଷ୍ଟ।
12.325.38
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टाऽन्यैर्मोक्षवित्तमैः ।
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥ १२.३२५.३८ ॥
ମୋକ୍ଷରେ ତିନି ପ୍ରକାର ନିଷ୍ଠା ମୋକ୍ଷଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଦେଖିଛନ୍ତି: ଲୋକୋତ୍ତର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମର ତ୍ୟାଗ।
12.325.39
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः ।
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२.३२५.३९ ॥
ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା କେତେକ ଲୋକ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠା କହନ୍ତି; ସେହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀ ଅନ୍ୟ ଯତିମାନେ କର୍ମନିଷ୍ଠା କହନ୍ତି।
12.325.40
प्रहायोभयमप्येव ज्ञानं कर्म च केवलम् ।
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ॥ १२.३२५.४० ॥
ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇଟିକୁ, କିମ୍ବା କେବଳ ଗୋଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ତୃତୀୟ ନିଷ୍ଠା ସେହି ମହାତ୍ମା କହିଛନ୍ତି।
12.325.41
यमे च नियमे चैव कामे द्वेषे परिग्रहे ।
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः ॥ १२.३२५.४१ ॥
ଯମ ଓ ନିୟମରେ, କାମ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ, ପରିଗ୍ରହରେ, ମାନ ଓ ଦମ୍ଭରେ, ସେହିପରି ସ୍ନେହରେ, ସେମାନେ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ସମାନ।
12.325.42
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् ।
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे ॥ १२.३२५.४२ ॥
ତ୍ରିଦଣ୍ଡ ଆଦିରେ ଯଦି କୌଣସି ଜ୍ଞାନରେ ମୋକ୍ଷ ଅଛି, ତେବେ ସମାନ କାରଣଯୁକ୍ତ ପରିଗ୍ରହ ଛତ୍ର ଆଦିରେ ମୋକ୍ଷ କାହିଁକି ନ ହେବ?
12.325.43
येनयेन हि यस्यार्थः कारणेनेह कर्मणि ।
तत्तदालम्बते सर्वद्रव्ये स्वार्थपरिग्रहे ॥ १२.३२५.४३ ॥
ଏଠାରେ କର୍ମରେ ଯାହାର ଯେଉଁ କାରଣରୁ ପ୍ରୟୋଜନ ହୁଏ, ସେ ନିଜ ପ୍ରୟୋଜନ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସେଇଟାକୁ ହିଁ ଅବଲମ୍ବନ କରେ।
12.325.44
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरे ।
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते ॥ १२.३२५.४४ ॥
ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଦୋଷ ଦେଖି ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ଓ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସମୟରେ ସଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.325.45
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मके ।
राजभिर्भिक्षुकास्तुल्या मुच्यन्ते केन हेतुना ॥ १२.३२५.४५ ॥
ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହମୟ ସମାନ ଆଧିପତ୍ୟରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷୁକମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ; ତେବେ କେଉଁ କାରଣରୁ ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି?
12.325.46
अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् ।
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ॥ १२.३२५.४६ ॥
ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଆଧିପତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଜ୍ଞାନରୁ ହିଁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ, ତେବେ ପରମ ପଦରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ କାହିଁକି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ?
12.325.47
काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ।
लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥ १२.३२५.४७ ॥
କଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ, ମୁଣ୍ଡନ, ତ୍ରିଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଳୁ—ଏହି ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସଠିକ ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ; ଏଗୁଡ଼ିକ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହା ମୋ ମତ।
12.325.48
यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् ।
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ॥ १२.३२५.४८ ॥
ଏହି ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ହିଁ କାରଣ ହେଲେ, ଦୁଃଖରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନିରର୍ଥକ।
12.325.49
अथवा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः ।
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ॥ १२.३२५.४९ ॥
ଅଥବା ଦୁଃଖର ଶିଥିଳତା ଦେଖି ଚିହ୍ନରେ ମନ ରଖିଛ କି? ଛତ୍ର ଆଦିରେ ସେହି ସାଧାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ?
12.325.50
आकिञ्चन्ये न मोक्षोस्ति कैञ्चन्ये नास्ति बन्धनम् ।
कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते ॥ १२.३२५.५० ॥
କିଛି ନଥିବାରେ ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ; କିଛି ଥିବାରେ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। କିଛି ଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.325.51
तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे ।
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम् ॥ १२.३२५.५१ ॥
ଅତଏବ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ, ଏହି ବନ୍ଧନର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ, ବନ୍ଧନହୀନ ପଦରେ ସ୍ଥିତ ରହିବା ଜାଣ।
12.325.52
राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः ।
मोक्षाश्मनिशितेनेह च्छिन्नस्त्यागासिना मया ॥ १२.३२५.५२ ॥
ରାଜ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ଗଠିତ ପାଶ, ଯାହା ସ୍ନେହର ସ୍ଥାନର ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧେ; ମୋକ୍ଷରୂପ ପ୍ରସ୍ତରରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କରାଯାଇଥିବା ତ୍ୟାଗର ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏଠାରେ ତାହା କାଟିଦେଇଛି।
12.325.53
सोहमेवं गतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि ।
अयथार्थं हि ते वर्णं वक्ष्यामि शृणु तन्मम ॥ १२.३२५.५३ ॥
ମୁଁ ଏହିପରି ଯାଇ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି; ହେ ଭିକ୍ଷୁଣୀ, ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର ବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମିଛି। ତୁମ ବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକୃତରେ ସେମିତି ନୁହେଁ; ମୁଁ ତାହା କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
12.325.54
सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः ।
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः ॥ १२.३२५.५४ ॥
ତୁମ କୋମଳତା, ରୂପ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରୀର ଓ ଯୌବନ — ଏସବ ମିଶି ତୁମ ନିୟମପାଳନ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ଜାଗାଉଛନ୍ତି।
12.325.55
यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् ।
मुक्तोऽयं स्यान्न वेति स्याद्धर्षितो मत्परिग्रहः ॥ १२.३२५.५५ ॥
ତୁମର ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସ-ଚିହ୍ନ ସହ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଏହି ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି — ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ଏହା ସନ୍ଦେହ; ମୋର ସ୍ୱୀକାର ତ ହର୍ଷଦାୟକ।
12.325.56
न च कामसमायुक्ते युक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डके ।
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना ॥ १२.३२५.५६ ॥
କାମଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତ୍ରିଦଣ୍ଡଧାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ — ତୁମେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା ନ କଲେ, ମୁକ୍ତ ପାଇଁ ଏହା ଗୋପନ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.325.57
मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः ।
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् ॥ १२.३२५.५७ ॥
ମୋ ପକ୍ଷର ଆଶ୍ରୟ ନେବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତୁମର ଏହି ଲଙ୍ଘନ ଶୁଣ — ସ୍ୱଭାବତଃ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ତୁମର, ମୋ ପୂର୍ବ ସ୍ୱୀକାର ବିଷୟରେ।
12.325.58
प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरेपि वा ।
कस्य वा सन्निकर्षात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम ॥ १२.३२५.५८ ॥
ତୁମର ପ୍ରବେଶ ମୋ ରାଷ୍ଟ୍ର କିମ୍ବା ନଗରରେ କିଏ କରାଇଲା? ଅଥବା କାହାର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ତୁମେ ମୋ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲ?
12.325.59
वर्णप्रवरमुख्याऽसि ब्राह्मणी क्षत्रियस्त्वहम् ।
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् ॥ १२.३२५.५९ ॥
ତୁମେ ବର୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ; ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ। ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କର ଏକ ଯୋଗ ନାହିଁ — ବର୍ଣସଙ୍କର କରନାହିଁ।
12.325.60
वर्तसे मोक्षधर्मेण त्वं गार्हस्थ्येऽहमाश्रमे ।
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयाश्रमसंकरः ॥ १२.३२५.६० ॥
ତୁମେ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆଚରଣ କରୁଛ; ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ଅଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ରମର ଏହି ସଙ୍କର ତୁମ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ମଧ୍ୟ।
12.325.61
सगोत्रां वाऽसगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् ।
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः ॥ १२.३२५.६१ ॥
ତୁମେ ସଗୋତ୍ରା ନା ଅସଗୋତ୍ରା ତାହା ଜାଣ ନାହିଁ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣ ନାହିଁ। ସଗୋତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ ତୃତୀୟ ଗୋତ୍ର-ସଂକର।
12.325.62
अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोप्यथवा क्वचित् ।
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः ॥ १२.३२५.६२ ॥
ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ଜୀବିତ ଥାଆନ୍ତୁ ବା କେଉଁଠି ପ୍ରବାସରେ ଥାଆନ୍ତୁ, ପରଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଗମ୍ୟା — ଏହା ଚତୁର୍ଥ ଧର୍ମ-ସଂକର।
12.325.63
सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि ।
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः ॥ १२.३२५.६३ ॥
ତୁମେ ତୁମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆଶାରେ ଏହି ଅକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କରୁଛ — ଅଜ୍ଞାନରୁ, କିମ୍ବା ପୁଣି ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନରୁ।
12.325.64
अथवापि स्वतन्त्राऽसि स्वदोषेणेह केनचित् ।
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम् ॥ १२.३२५.६४ ॥
କିମ୍ବା ତୁମେ ସ୍ୱାଧୀନ, ତୁମ ନିଜ ଦୋଷରୁ ଏଠାରେ କୌଣସି କାରଣରୁ। ତୁମେ ଯଦି କିଛି ଶୁଣିଥାଅ, ସବୁ ନିରର୍ଥକ କରାଯାଇଛି।
12.325.65
इदमन्यत्तृतीयं ये भावस्पर्शविघातकम् ।
दुष्टायाऽलक्ष्यते लिङ्गं विवृण्वत्या प्रकाशितम् ॥ १२.३२५.६५ ॥
ଏହା ଆଉ ଏକ ତୃତୀୟ ଲକ୍ଷଣ, ଯାହା ଭାବସ୍ପର୍ଶକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଦୁଷ୍ଟା ନାରୀ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବାବେଳେ ଏହି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।
12.325.66
न मय्येवाभिसन्धिस्ते जयैषिण्या जये कृतः ।
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना चेतुमिच्छसि तामपि ॥ १२.३२५.६६ ॥
ବିଜୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ତୁମର ଅଭିସନ୍ଧି ମୋ ଉପରେ ନାହିଁ। ମୋ ଏହି ସମସ୍ତ ସଭାକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ।
12.325.67
तथाऽर्हतस्ततश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि ।
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भवनाय च ॥ १२.३२५.६७ ॥
ଏହିପରି ଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ, ତା'ପରେ ତୁମେ ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ମୋ ପକ୍ଷକୁ ବିନଷ୍ଟ କରିବା ଏବଂ ତୁମ ପକ୍ଷକୁ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଗ କରୁଛ।
12.325.68
सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता ।
भूयः सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम् ॥ १२.३२५.६८ ॥
ତୁମ ନିଜ କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମିତ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମୋହରେ ମୋହିତ ତୁମେ ପୁଣି ଉପାୟ ରଚୁଛ; ବିଷ ଓ ଅମୃତକୁ ଏକ କରିବା ପରି।
12.325.69
इच्छतोरत्र यो लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः ।
अलाभश्चापि रक्तस्य सोपि दोषो विषोषमः ॥ १२.३२५.६९ ॥
ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କର ଯେଉଁ ଲାଭ ତାହା ଅମୃତ ସମାନ; ଆସକ୍ତଙ୍କର ଯେଉଁ କ୍ଷତି, ସେ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ବିଷ ସମାନ।
12.325.70
मा त्याक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय ।
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम ॥ १२.३२५.७० ॥
ତ୍ୟାଗ କରନାହିଁ; ଭଲ ଭାବେ ଜାଣ, ତୁମ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାଳନ କର। ଏହା ମୋ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା ହୋଇଛି; ତୁମେ ମୋତେ ମୁକ୍ତ କରିଛ ଏମିତି ନୁହେଁ।
12.325.71
एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितम् ।
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः।
तत्त्वमत्र प्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितम् ॥ १२.३२५.७१ ॥
ଏହି ସବୁ ଯାହା ଲୁଚି ରହିଛି, ତାହାକୁ ମୋ ଠାରୁ ଲୁଚାଇବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ, ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ, ଯଦି ତାହା ଏଠାରେ ଲୁଚି ରହିଛି, ତେବେ ମୋ ଠାରୁ ତାହାକୁ ଲୁଚାଇବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.325.72
न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन ।
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः ॥ १२.३२५.७२ ॥
କେହି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ମିଥ୍ୟା ନେଇ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ନୁହେଁ; ସ୍ତ୍ରୀଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ନୁହେଁ; ମିଥ୍ୟାରେ ଯାଇଥିବା ଏମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବିନାଶ କରିବେ।
12.325.73
राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ १२.३२५.७३ ॥
ରାଜାଙ୍କର ବଳ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ବଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଳ ରୂପ, ଯୌବନ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ।
12.325.74
अत एतैर्बलैरेव बलिनः स्वार्थमिच्छता ।
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम् ॥ १२.३२५.७४ ॥
ଅତଏବ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ବଳ ସହିତ ବଳବାନମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ସରଳତାରେ ଯିବା ଉଚିତ; କାରଣ କୁଟିଳତା ବିନାଶ ପାଇଁ ହିଁ।
12.325.75
सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः ।
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३२५.७५ ॥
ତୁମେ ତୁମର ଜାତି, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ, ସ୍ୱଭାବ, ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ଏଠାକୁ ଆସିବାର କାରଣ ଯଥାର୍ଥରେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
12.325.76
इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः ।
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥ १२.३२५.७६ ॥
ରାଜା ଏହିପରି ଅପ୍ରିୟ, ଅନୁଚିତ ଓ ଅସଙ୍ଗତ କଥାରେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଲଭା କମ୍ପିତ ହେଲେ ନାହିଁ।
12.325.77
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ।
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥ १२.३२५.७७ ॥
ରାଜା ଏପରି କହି ସାରିଲା ପରେ ସୁନ୍ଦର ମୁଖବିଶିଷ୍ଟା ସୁଲଭା ଆହୁରି ମଧୁର କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
12.325.78
सुलभोवाच ।
नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः।
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम् ॥ १२.३२५.७८ ॥
ସୁଲଭା କହିଲେ: ନଅ-ନଅ ଦୋଷ ଓ ବାକ୍ୟ-ବୁଦ୍ଧିର ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ, ସାର୍ଥକ, ଅଠର ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟ।
12.325.79
सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ॥ १२.३२५.७९ ॥
ସୂକ୍ଷ୍ମତା, ସାଙ୍ଖ୍ୟ କ୍ରମ ଉଭୟ, ପ୍ରୟୋଜନ ସହିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅର୍ଥ-ବର୍ଗ; ହେ ରାଜନ୍, ଏଗୁଡ଼ିକୁ 'ବାକ୍ୟ' କୁହାଯାଏ।
12.325.80
एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां स्वलक्षणम् ।
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः ॥ १२.३२५.८० ॥
ଏଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତ୍ୟେକର — ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଆଦିର — ନିଜର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ; ପଦାର୍ଥ, ପଦ ଓ ବାକ୍ୟର କ୍ରମରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଚାରିତ ହୁଏ।
12.325.81
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यदा भेदेन वर्तते ।
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते ॥ १२.३२५.८१ ॥
ଜ୍ଞାନ ଭିନ୍ନ ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟରେ ଭେଦ ସହିତ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଅତିଶୟ ହେଲେ, ତାହା ହିଁ ସୂକ୍ଷ୍ମତା।
12.325.82
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ।
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम् ॥ १२.३२५.८२ ॥
ଦୋଷ ଓ ଗୁଣର ପ୍ରମାଣ ବିଭାଗ ସହିତ — କୌଣସି ଅର୍ଥ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି — ତାହା 'ସଙ୍ଖ୍ୟା', ଏହା ବୁଝ।
12.325.83
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम् ।
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥ १२.३२५.८३ ॥
'ଏହା ପ୍ରଥମେ, ଏହା ପରେ' — ଯାହା କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ ତାହା କହିବା ଉଚିତ; ବାକ୍ୟଜ୍ଞମାନେ ସେହି କ୍ରମ-ଯୋଗକୁ ମଧ୍ୟ 'ବାକ୍ୟ' କୁହନ୍ତି।
12.325.84
धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ।
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥ १२.३२५.८४ ॥
ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ, ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ବାକ୍ୟର ଶେଷରେ 'ଏହା ସେହି' କୁହାଯାଏ — ତାହା ହିଁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ।
12.325.85
इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ।
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते ॥ १२.३२५.८५ ॥
ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ଜାତ ଦୁଃଖ ଯେଉଁଠାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ହୁଏ, ହେ ରାଜନ୍, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଆଚରଣ ହୁଏ, ତାହା ତାହାର ପ୍ରୟୋଜନ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ ।
12.325.86
तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥ १२.३२५.८६ ॥
ହେ ଜନାଧିପ, କୁହାଯାଇଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଆଦି ଏହିସବୁ ଗୁଣ ଏକ ଅର୍ଥରେ ମିଳିତ; ଏବେ ମୋ ବାକ୍ୟ ଶୁଣ ।
12.325.87
उपेतार्थमभिन्नार्थं न्यायवृत्तं न चाधिकम् ।
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः ॥ १२.३२५.८७ ॥
ସ୍ପଷ୍ଟ ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ, ଅଭିନ୍ନ ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଆଚରଣଯୁକ୍ତ, ଅଧିକ ନୁହେଁ, ଅଶିଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସନ୍ଦେହଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ — ଏପରି ପରମ ବାକ୍ୟ ମୁଁ ପରେ କହିବି ।
12.325.88
न गुर्वक्षरसंयुक्तं पराङ्युखपदं न च ।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ॥ १२.३२५.८८ ॥
ଭାରୀ ଅକ୍ଷରଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ପରାଙ୍ମୁଖ ପଦଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, ତ୍ରିବର୍ଗର ବିରୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ଅସଂସ୍କୃତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।
12.325.89
न न्यूनं नष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च ।
सदोषमभिकल्पेन निष्कारणमहेतुकम् ॥ १२.३२५.८९ ॥
ନ୍ୟୁନ ନୁହେଁ, ଶବ୍ଦ ନଷ୍ଟ ନୁହେଁ, କ୍ରମ ଓଲଟାଇ କୁହାଯାଇ ନାହିଁ, ଦୋଷଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା ନୁହେଁ, କାରଣହୀନ ଓ ହେତୁହୀନ ନୁହେଁ ।
12.325.90
कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्याच्चानार्थकात्तथा ।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन ॥ १२.३२५.९० ॥
କାମରୁ, କ୍ରୋଧରୁ, ଭୟରୁ, ଲୋଭରୁ, ଦୈନ୍ୟରୁ ଓ ନିରର୍ଥକତାରୁ, ସେହିପରି ଲଜ୍ଜାରୁ, କରୁଣାରୁ, ମାନରୁ — କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମୁଁ କହିବି ନାହିଁ ।
12.325.91
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप ।
स ममेति विवक्षायां तदा सोर्थः प्रकाशते ॥ १२.३२५.९१ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ବକ୍ତା, ଶ୍ରୋତା ଓ ବାକ୍ୟ ତିନିଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଏବଂ 'ଏହା ମୋର' ଏହି ଭାବରେ କହିବାର ଇଚ୍ଛା ହେଲେ, ତେବେ ତାହାର ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
12.325.92
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते ।
स्वार्थमाह परार्थं तत्तदा वाक्यं न रोहति ॥ १२.३२५.९२ ॥
କହିବା ଯୋଗ୍ୟ କଥାରେ ବକ୍ତା ଶ୍ରୋତାକୁ ଅପମାନ କରି ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ କହେ, ପରର ହିତ ନୁହେଁ, ତେବେ ସେହି ବାକ୍ୟ ମୂଳ ଧରେ ନାହିଁ।
12.325.93
अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ।
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ॥ १२.३२५.९३ ॥
ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ଛାଡ଼ି ପରର ହିତ କହେ, ତା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମେ; ତେଣୁ ତାହାର ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
12.325.94
यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते ।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥ १२.३२५.९४ ॥
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବକ୍ତା ଶ୍ରୋତା ଓ ନିଜର ଉଭୟଙ୍କ ହିତର ବିରୋଧ ନଥିବା କଥା କହେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ବକ୍ତା, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।
12.325.95
तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा ।
अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि ॥ १२.३२५.९५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏ ବାକ୍ୟ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉତ୍ତମ ବାଣୀ-ସମ୍ପଦରେ ଭରପୂର; ବିଚଳିତ ନ ହୋଇ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଏହା ଶୁଣିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ।
12.325.96
काऽसि कस्य कुतो वेति त्वयाऽहमिति चोदिता ।
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु ॥ १२.३२५.९६ ॥
'ତୁମେ କିଏ, କାହାର, କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ?' ଯଦି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପଚରା ଯାଏ, ତେବେ ଏହାର ଉତ୍ତର ଏହି; ହେ ରାଜନ୍, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ।
12.325.97
यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दवः ।
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः ॥ १२.३२५.९७ ॥
ଲାଖ, କାଠ, ଧୂଳି ଓ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଯେପରି ମିଶି ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ହେ ରାଜନ, ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ।
12.325.98
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च ।
पृथगात्मा दशात्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्।
न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः ॥ १२.३२५.९८ ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ରୂପ, ଗନ୍ଧ ଓ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପୃଥକ ଆତ୍ମା ଓ ଦଶମ ଆତ୍ମା ଲାଖ ଓ କାଠ ପରି ସଂଯୁକ୍ତ। ଏମାନଙ୍କର କୌଣସି ପ୍ରେରଣା ନାହିଁ, ଏହା ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ।
12.325.99
एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ।
न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते ॥ १२.३२५.९९ ॥
ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଅନ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଆଖି ନିଜ ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ଜାଣେ ନାହିଁ; କାନ ଆତ୍ମାରେ ରହେ ନାହିଁ।
12.325.100
तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् ।
प्रश्लिष्टं च न जानन्ति यथाऽऽप इव पांवसः ॥ १२.३२५.१०० ॥
ସେହିପରି, ବିଚଳନ ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସହ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ; ନିକଟରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ପାଣି ସହ ଧୂଳିକଣା।
12.325.101
वाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु ।
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः ॥ १२.३२५.१०१ ॥
ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଉପରେ ସେମାନେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ସେହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ। ରୂପ, ଆଖି ଓ ଆଲୋକ, ଏହି ତିନୋଟି ଦେଖିବାର କାରଣ।
12.325.102
यथैवात्र तथाऽन्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ।
ज्ञानज्ञेयांतरेतस्मिन्मनो नामापरो गुणः ॥ १२.३२५.१०२ ॥
ଏଠାରେ ଯେପରି, ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ-ଜ୍ଞେୟରେ ମଧ୍ୟ କାରଣ ଅଛି। ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ମଧ୍ୟରେ ଏଥିରେ ମନ ନାମକ ଆଉ ଏକ ଗୁଣ ଅଛି।
12.325.103
विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ।
द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः।
येंन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति ॥ १२.३२५.१०३ ॥
ଯେଉଁଥିଦ୍ୱାରା ଏ ନିଶ୍ଚୟରେ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ବିଚାର କରେ, ସେଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଉ ଏକ ଗୁଣ ବୁଦ୍ଧି ନାମରେ ସ୍ମୃତ। ଯେଉଁଥିଦ୍ୱାରା ସଂଶୟପୂର୍ବକ ଜ୍ଞାତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ।
12.325.104
अथ द्वादशके तस्मिन्सत्वं नामापरो गुणः ।
महासत्वोऽल्पसत्वो वा जन्तुयेनानुमीयते ॥ १२.३२५.१०४ ॥
ଏବେ ସେଇ ଦ୍ୱାଦଶରେ ସତ୍ତ୍ୱ ନାମରେ ଆଉ ଏକ ଗୁଣ ଅଛି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜୀବ ମହାସତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଅନୁମିତ ହୁଏ।
12.325.105
क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत चतुर्दशः ।
ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति च ॥ १२.३२५.१०५ ॥
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ନାମରେ ଆଉ ଏକ ଗୁଣ ଅଛି; ତା'ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ। ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଭାବେ 'ଏ ମୋର' ଏବଂ 'ଏ ମୋର ନୁହେଁ'।
12.325.106
अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः ।
पृथक्कालसमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते ॥ १२.३२५.१०६ ॥
ଏବେ ହେ ରାଜନ୍, ସେଠାରେ ପଞ୍ଚଦଶ ଆଉ ଏକ ଗୁଣ ସ୍ମୃତ। ପୃଥକ୍ କାଳସମୂହର ସାମଗ୍ରୀକୁ ଏଠାରେ ତାହା କୁହାଯାଏ।
12.325.107
गुणस्त्वेकोऽपरस्तत्र संघात इति षोडशः ।
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणो यस्मिन्समाश्रितौ ॥ १२.३२५.१०७ ॥
ସେଠାରେ ଆଉ ଏକ ଗୁଣ ଅଛି; ତାହା ଷୋଡ଼ଶ 'ସଂଘାତ'। ଯେଉଁଥିରେ ଆକୃତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ଏ ଦୁଇଟି ଆଶ୍ରିତ।
12.325.108
सुखासुखे जन्ममृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये ।
इति चैकोनर्विशोऽयं द्वन्द्वयोग इति स्मृतः ॥ १२.३२५.१०८ ॥
ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ, ଲାଭ-ଅଲାଭ, ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ; ଏହିପରି ଏ ଊଣବିଂଶ 'ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୋଗ' ସ୍ମୃତ।
12.325.109
ऊर्ध्वमेकोनर्विशत्या कालो नामापरो गुणः ।
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.३२५.१०९ ॥
କୋଡ଼ିକୁ ଉପରେ ଏକୋନତ୍ରିଂଶ ଦ୍ୱାରା କାଳ ନାମକ ଆଉ ଏକ ଗୁଣ ଅଛି। ଏହାକୁ ଜାଣ—କୋଡ଼ିରୁ ଭୂତମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ହୁଏ।
12.325.110
विंशकश्चैव संघातो महाभूतानि पञ्च च ।
सदसद्भवायोगौ तु गुणावन्यौ प्रकाशकौ ॥ १२.३२५.११० ॥
କୋଡ଼ିଏଟି ମଧ୍ୟ ସଂଘାତ, ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି-ସଂଯୋଗ ଆଉ ଦୁଇ ପ୍ରକାଶକ ଗୁଣ।
12.325.111
इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः ।
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे ॥ १२.३२५.१११ ॥
ଏହିପରି କୋଡ଼ିଏ ଓ ସାତ ଗୁଣ ସ୍ମୃତ; ବିଧି, ଶୁକ୍ର ଓ ବଳ—ଏହି ତିନି ପରମ ଗୁଣ।
12.325.112
एवं विंशच्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः ।
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम् ॥ १२.३२५.११२ ॥
ଏହିପରି କୋଡ଼ିଏ ଓ ଦଶ କଳା ସଂଖ୍ୟାରେ ସ୍ମୃତ; ଯେଉଁଠାରେ ଏ ସମସ୍ତେ ସମଗ୍ର ଭାବେ ରୁହନ୍ତି, ତାହାକୁ ଶରୀର କୁହାଯାଏ।
12.325.113
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति ।
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति ॥ १२.३२५.११३ ॥
ଏହି କଳାମାନଙ୍କର ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତିକୁ କେହି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତ ରୂପକୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥୂଳଦର୍ଶୀ ଦେଖନ୍ତି।
12.325.114
अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयं वाऽथ चतुष्टयम् ।
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३२५.११४ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉ କି ବ୍ୟକ୍ତ, ଦୁଇ ହେଉ କି ଚାରି—ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଚିନ୍ତକମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ପ୍ରକୃତି ଦେଖନ୍ତି।
12.325.115
सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता ।
ततोऽहं त्वं च राजेन्द्र चे चाप्यन्ये शरीरिणः। ॥ १२.३२५.११५ ॥
ଏହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି ନିଜର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ତାହାଠାରୁ ମୁଁ, ତୁମେ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହଧାରୀମାନେ ଅଛୁ।
12.325.116
विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः ।
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते ॥ १२.३२५.११६ ॥
ବିନ୍ଦୁନ୍ୟାସ ଆଦି ଅବସ୍ଥାସମୂହ ଶୁକ୍ର ଓ ଶୋଣିତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ପତନରୁ କଲଳ ନାମକ ଅବସ୍ଥା ଜନ୍ମେ।
12.325.117
कललाद्बुद्बुदोत्पत्तिः पेशी वा बुद्बुदात्स्मृता ।
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः ॥ १२.३२५.११७ ॥
କଲଳରୁ ବୁଦ୍ବୁଦର ଉତ୍ପତ୍ତି; କିମ୍ବା ବୁଦ୍ବୁଦରୁ ପେଶୀ ସ୍ମୃତ। ପେଶୀରୁ ଅଙ୍ଗର ନିର୍ମାଣ; ଅଙ୍ଗରୁ ନଖ ଓ ରୋମ।
12.325.118
संपूर्णे नवमे मासि जन्तोर्जातस्य मैथिल ।
जायते नामरूपत्वं स्त्रीपुमान्वेति लिङ्गतः ॥ १२.३२५.११८ ॥
ନବମ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ହେ ମୈଥିଳ, ଜନ୍ମିତ ଜୀବ ନାମରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଲିଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ ହୁଏ।
12.325.119
जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि ।
कौमारं रूपमापन्नं रूपवानुपलभ्यते ॥ १२.३२५.११९ ॥
ଜନ୍ମ ମାତ୍ରେ ସେହି ରୂପ ଦେଖିଲେ, ତମ୍ବାବର୍ଣ୍ଣ ନଖ ଓ ଅଙ୍ଗୁଳି ଥିବା, କୌମାର ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦିଶେ।
12.325.120
कौमाराद्यौवनं चापि स्थावीर्यं चापि यौवनात् ।
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते ॥ १२.३२५.१२० ॥
କୌମାରରୁ ଯୌବନ, ଏବଂ ଯୌବନରୁ ସ୍ଥିର ବୀର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି କ୍ରମଯୋଗରେ ପୂର୍ବ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥା ପୁଣି ମିଳେ ନାହିଁ।
12.325.121
कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे ।
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते ॥ १२.३२५.१२१ ॥
କାଳର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ପ୍ରତି କ୍ଷଣରେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ; କିନ୍ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଯୋଗୁଁ ତାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.325.122
न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च ।
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः ॥ १२.३२५.१२२ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏମାନଙ୍କ ଗତି ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଦୀପର ଶିଖାର ଗତି ପରି ପ୍ରତି ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ବଦଳନ୍ତି।
12.325.123
तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः ।
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः ॥ १२.३२५.१२३ ॥
ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱ ପରି ନିରନ୍ତର ଧାବମାନ ଏପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତାହା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ କିଏ, କେଉଁଠାରୁ, ବା କେଉଁଠାରୁ ନୁହେଁ?
12.325.124
कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः ।
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह ॥ १२.३२५.१२४ ॥
ଏହା କାହାର, କିମ୍ବା କାହାର ନୁହେଁ; ଏହା କେଉଁଠାରୁ, କିମ୍ବା କେଉଁଠାରୁ ନୁହେଁ? ଏଠାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ନିଜ ଅଙ୍ଗସବୁ ସହିତ ମଧ୍ୟ କି ସମ୍ବନ୍ଧ ଅଛି?
12.325.125
यथाऽऽदित्यान्मणेश्चापि वीरुद्भ्यश्चैव पावकः ।
जायन्त्येवं समुदयात्कलानामिह जन्तवः ॥ १२.३२५.१२५ ॥
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମଣି ଓ ବୃକ୍ଷଲତାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏଠାରେ କାଳର ଅଂଶର ଉଦୟରେ ଜୀବମାନେ ଜନ୍ମନ୍ତି।
12.325.126
आत्मन्येवात्मनाऽऽत्मानं यथा त्वमनुपश्यसि ।
एवमेवात्मनाऽऽत्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि ॥ १२.३२५.१२६ ॥
ତୁମେ ନିଜ ଭିତରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଦେଖ, ସେହିପରି ଅନ୍ୟରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହଁ?
12.325.127
यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि ।
अथ मां काऽसि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि ॥ १२.३२५.१२७ ॥
ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସମତା ସ୍ଥିର କରିଛ, ତେବେ ମୁଁ କିଏ, କାହାର, ଏହା କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?
12.325.128
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल ।
काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.३२५.१२८ ॥
ହେ ମୈଥିଳ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ 'ଏହା ମୋର ହେଉ', 'ଏହା ନହେଉ' ର ଅର୍ଥ କଣ? 'ତୁମେ କିଏ, କାହାର, କେଉଁଠାରୁ' ଏସବୁ ବଚନରେ କଣ ପ୍ରୟୋଜନ?
12.325.129
रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये सन्धिविग्रहे ।
कृतवान्यो महीपालः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१२९ ॥
ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ବିଜୟ, ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହରେ ସମଭାବେ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କଠାରେ ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କଣ?
12.325.130
त्रिवर्गं सप्तधा न्यस्तं यो न वेदेह कर्मसु ।
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३० ॥
ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ସାତ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରି କର୍ମରେ ଯେ ଜାଣେ ନାହିଁ ଏବଂ ତ୍ରିବର୍ଗରେ ହିଁ ଆସକ୍ତ, ତାଙ୍କଠାରେ ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କଣ?
12.325.131
प्रिये वाऽप्यप्रिये वाऽपि दुर्बले बलवत्यपि ।
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३१ ॥
ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ, ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ବଳବାନ - ଯାହାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମତା ନାହିଁ, ତାଙ୍କଠାରେ ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କଣ?
12.325.132
तदयुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप ।
सुहृद्भिः सन्निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम् ॥ १२.३२५.१३२ ॥
ତେଣୁ ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏବେ ଯୋଗରେ ସ୍ଥିର ନ ଥିବାବେଳେ ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଭିମାନ ଉଠେ, ବନ୍ଧୁମାନେ ତାହା ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ - ଅବିରକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଔଷଧ ପରି।
12.325.133
तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम् ।
आत्मनाऽऽत्मनि संपश्य किमन्यन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३३ ॥
ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ, ସେହି ସେହି ଆସକ୍ତିର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି ନିଜ ଭିତରେ ନିଜକୁ ଦେଖ; ମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ଆଉ କ'ଣ?
12.325.134
इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य केनचित् ।
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु ॥ १२.३२५.१३४ ॥
ମୋକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କେହି ଏହି ଓ ଅନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆସକ୍ତିର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ, ଯାହା ଚାରି ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ, ଜାଣେ; ମୋ କଥା ଶୁଣ।
12.325.135
य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह ।
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत ॥ १२.३२५.१३५ ॥
ଯେଉଁ ରାଜା ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଏକଛତ୍ର ଭାବେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେ ଏକମାତ୍ର ନଗରରେ ବାସ କରନ୍ତି।
12.325.136
तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति ।
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते ॥ १२.३२५.१३६ ॥
ସେହି ନଗରରେ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ହିଁ ଘର ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ସେ ରହନ୍ତି; ସେହି ଘରେ ରାତିରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ହିଁ ଶଯ୍ୟା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।
12.325.137
शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति ।
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनाल्पेन युज्यते ॥ १२.३२५.१३७ ॥
ତାଙ୍କ ଶଯ୍ୟାର ଅର୍ଧଭାଗ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଅଧିକାର କରନ୍ତି; ସେହି ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଳ୍ପ ଫଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
12.325.138
एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च ।
गुणेष्वपरिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति ॥ १२.३२५.१३८ ॥
ସେହିପରି ଉପଭୋଗରେ, ଭୋଜନ-ବସ୍ତ୍ରରେ, ଅପରିମିତ ଗୁଣରେ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ (ଆସକ୍ତି ରହେ)।
12.325.139
परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते ।
सन्धिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१३९ ॥
ରାଜା ସର୍ବଦା ପରତନ୍ତ୍ର; ସାମାନ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ବନ୍ଧା ପଡ଼େ। ତେବେ ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ଯୋଗରେ ରାଜାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା କୋଥାୟ?
12.325.140
स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता ।
मन्त्रे चामात्यसहिते कुतस्तस्य स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१४० ॥
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା ଓ ବିହାରରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସର୍ବଦା ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ; ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା କୋଥାୟ?
12.325.141
यदा ह्याज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता ।
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः ॥ १२.३२५.१४१ ॥
ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ହିଁ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେହି ସେହି ଗୁଣରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ଅବଶ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ।
12.325.142
स्वप्नकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः ।
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः ॥ १२.३२५.१४२ ॥
ଶୋଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୋଇପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ କାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥୀ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଶୋଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଶଯ୍ୟାରେ ଅନୁମତି ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋଇଥିବା ସେ ଅବଶ ହୋଇ ଉଠାଯାଏ।
12.325.143
स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यगीन्यजेत्यपि ।
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः ॥ १२.३२५.१४३ ॥
'ସ୍ନାନ କର, ଛୁଅ, ପିଅ, ଖାଅ, ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅ, ଯଜ୍ଞ କର', 'କୁହ, ଶୁଣ' — ଏହିପରି ସେ ଅବଶ ହୋଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ।
12.325.144
अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः ।
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनान् ॥ १२.३२५.१४४ ॥
ଏହିପରି ଲୋକେ ବାରମ୍ବାର ନିକଟକୁ ଆସି ନିରନ୍ତର ଯାଚନା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧନର ରକ୍ଷକ ରାଜା ମହାଜନମାନଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ସାହସ କରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.325.145
दाने कोशक्षयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः ।
क्षणेनास्योऽपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः ॥ १२.३२५.१४५ ॥
ଦାନରେ ତାଙ୍କ କୋଷ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ଦାତା ପ୍ରତି ବୈରୀ ଭାବ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ; ଏକ କ୍ଷଣରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମାଉଥିବା ଦୋଷସବୁ ଦୂର ହୁଏ।
12.325.146
प्राज्ञाञ्शूरांस्तथा वैद्यानेकस्थानपि शङ्कते ।
भयमप्यनये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते ॥ १२.३२५.१४६ ॥
ରାଜା ଜ୍ଞାନୀ, ବୀର, ବୈଦ୍ୟ ଏବଂ ଏକ ପଦରେ ରହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ସର୍ବଦା ସେବିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅନିଷ୍ଟର ଭୟ ରହେ।
12.325.147
तथा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया ।
तथैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम् ॥ १२.३२५.१४७ ॥
ମୁଁ ରାଜାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଥିବା ପରି ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ସେହିପରି ଭୟ ଜନ୍ମେ — ଦେଖ, କେମିତି ଭୟ ହୁଏ।
12.325.148
सर्वः स्वेस्वे गृहे राजा सर्वः स्वेस्वे गृहे गृही ।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः ॥ १२.३२५.१४८ ॥
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଘରେ ରାଜା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହପତି ନିଜ ଘରେ ରାଜା; ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିବା ସେ, ହେ ଜନକ, ରାଜାମାନଙ୍କ ସମାନ।
12.325.149
पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयाः ।
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः ॥ १२.३२५.१४९ ॥
ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ସେହିପରି ନିଜେ, କୋଷ, ମିତ୍ର ଏବଂ ସଞ୍ଚୟ — ଏ ସବୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ; ସେହି ସେହି କାରଣରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କରୁ ମଧ୍ୟ।
12.325.150
हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः ।
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते ॥ १२.३२५.१५० ॥
ଦେଶ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ନଗର ଦଗ୍ଧ ହେଲା, ପ୍ରଧାନ ହାତୀ ମଲା — ଲୋକସାଧାରଣ ଏସବ ବିଷୟରେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ସନ୍ତାପିତ ହୁଏ।
12.325.151
अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः ।
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः ॥ १२.३२५.१५१ ॥
ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ପ୍ରିୟତାରୁ ଜାତ ମାନସିକ ଦୁଃଖ, ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା ଆଦି ରୋଗ ଏବଂ ସେହିପରି ପତନକାରୀ ବିପଦରୁ (ରାଜା) ମୁକ୍ତ ରହେ ନାହିଁ।
12.325.152
द्वन्द्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः ।
बहुभिः प्रार्थितं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः ॥ १२.३२५.१५२ ॥
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏହା ସେହା ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସବୁଆଡ଼ୁ ଶଙ୍କିତ ହୋଇ, ବହୁଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାମନା କରାଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ସେବା କରେ, ରାତ୍ରି ଗଣି ଗଣି।
12.325.153
तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत् ।
तृणाग्निज्वलनप्रख्यं फेनबुद्बुदसंनिभम् ॥ १२.३२५.१५३ ॥
ତାହା (ରାଜ୍ୟ) ଅତି ଅଳ୍ପ ସୁଖବିଶିଷ୍ଟ, ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖବିଶିଷ୍ଟ ଓ ସାରହୀନ; ତୃଣ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଓ ଫେଣ ବୁଦ୍ବୁଦ ସଦୃଶ।
12.325.154
को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ।
ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे ॥ १२.३२५.१५४ ॥
କିଏ ରାଜ୍ୟ ପାଇ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିବ? 'ଏହା ମୋର', 'ଏହି ନଗର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ମୋର' ବୋଲି ତୁମେ ମନେ କରୁଛ।
12.325.155
बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ।
मित्रामात्यपुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः ॥ १२.३२५.१५५ ॥
ସେନା, କୋଷ, ଅମାତ୍ୟମାନେ କାହାର, ହେ ନୃପ, ବା କାହାରି ନୁହନ୍ତି? ମିତ୍ର, ଅମାତ୍ୟ, ନଗର, ରାଷ୍ଟ୍ର, ଦଣ୍ଡ, କୋଷ, ମହୀପତି (ରାଜା) କାହାର?
12.325.156
सप्ताङ्गश्चैष सङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप ।
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः।
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः ॥ १२.३२५.१५६ ॥
ହେ ନୃପ, ଏହି ସପ୍ତାଙ୍ଗ ସମୂହକୁ ହିଁ ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତ୍ରିଦଣ୍ଡ ପରି ସ୍ଥିତ, ପରସ୍ପର ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଏହି ସପ୍ତାଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟରେ କିଏ କେଉଁଥିରେ ଅଧିକ?
12.325.157
तेषुतेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते ॥ १२.३२५.१५७ ॥
ସେହି ସେହି କାଳରେ ସେହି ସେହି ଅଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁଥିରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ତାହା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
12.325.158
सप्ताङ्गश्चैव संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम ।
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत् ॥ १२.३२५.१५८ ॥
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସପ୍ତାଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ମିଳି ଏହି ଦଶବର୍ଗ ସଂଘାତ ହୁଏ; ତାହା ରାଜାଙ୍କ ପରି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରେ।
12.325.159
यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मे रतो भवेत् ।
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः ॥ १२.३२५.१५९ ॥
ଯେଉଁ ରାଜା ମହୋତ୍ସାହୀ ଓ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରେ ନିରତ, ସେ ଦଶମାଂଶରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବ; ଆଉ ଅନ୍ୟଜଣେ ତାହାଠାରୁ ସାନ ଦଶମାଂଶରେ।
12.325.160
नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम् ।
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम् ॥ १२.३२५.१६० ॥
ଅସାଧାରଣ ରାଜା ନାହାଁନ୍ତି; ରାଜାବିହୀନ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ ନ ଥିଲେ ଧର୍ମ କେଉଁଠି? ଧର୍ମ ନ ଥିଲେ ପରମ କେଉଁଠି?
12.325.161
योप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः ।
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते ॥ १२.३२५.१६१ ॥
ଏଠାରେ ଯାହା ପରମ ଧର୍ମ, ତାହା ରାଜା ଓ ରାଜ୍ୟର ପବିତ୍ରକାରୀ; ଦକ୍ଷିଣା ରୂପେ ପୃଥିବୀ ଯାହାର, ତାହା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ପରି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
12.325.162
साऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल ।
समर्था शतशो वक्तुमथवाऽपि सहस्रशः ॥ १२.३२५.१६२ ॥
ହେ ମୈଥିଳ, ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବା ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଶହ ପ୍ରକାର କିମ୍ବା ହଜାର ପ୍ରକାରରେ କହିବାକୁ ସମର୍ଥ।
12.325.163
स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे ।
न मामेवंविधां युक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि ॥ १२.३२५.१६३ ॥
ମୋ ନିଜ ଦେହରେ ମୋର ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟର ପରିଗ୍ରହରେ କେଉଁଠୁ ହେବ? ମୋ ପରି ଲୋକକୁ ଏପରି କହିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.325.164
ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः ।
सोपायः सोपनिषदः सोपसङ्गः सनिश्चयः ॥ १२.३२५.१६४ ॥
ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ପଞ୍ଚଶିଖଙ୍କ ପାଖରୁ ମୋକ୍ଷର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଶୁଣିଛ—ତାର ଉପାୟ, ଉପନିଷଦ, ମାର୍ଗ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ।
12.325.165
तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः ।
छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्गः कथं नृप ॥ १२.३२५.१६५ ॥
ହେ ରାଜନ, ତୁମେ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବନ୍ଧନ ଅତିକ୍ରମ କରି ଠିଆ ହୋଇଛ; ତେବେ ଛତ୍ର ଭଳି ରାଜଚିହ୍ନରେ ପୁଣି ଆସକ୍ତି କିପରି?
12.325.166
श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मृषा वाऽपि श्रुतं श्रुतम् ।
अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया ॥ १२.३२५.१६६ ॥
ତୁମେ ଯାହା ଶୁଣିଛ ତାହା ତୁମେ ଶୁଣିନାହଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ; କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ଶୁଣିଥିବ, କିମ୍ବା ଶୁଣା ଭଳି ଆଉ କିଛି ଶୁଣିଥିବ—ତୁମେ ଯାହା ଶୁଣିଛ।
12.325.167
अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसे ।
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा ॥ १२.३२५.१६७ ॥
ତଥାପି ତୁମେ ଏହି ଲୌକିକ ସଂଜ୍ଞାରେ ସ୍ଥିତ ରହୁଛ; ଆସକ୍ତି ଓ ଅବରୋଧରେ ବନ୍ଧା ପଡ଼ି ତୁମେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ଅଛ।
12.325.168
सत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया ।
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वशः ॥ १२.३२५.१६८ ॥
ମୁଁ ତୁମ ଭିତରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲି, ତାହାରେ ତୁମର କ'ଣ ହାନି ହେଲା? ଯଦି ତୁମେ ସର୍ବଥା ମୁକ୍ତ।
12.325.169
नियमो ह्येषु धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता ।
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम् ॥ १२.३२५.१६९ ॥
ଏହି ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯତିମାନଙ୍କର ନିୟମ ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବାସ। ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରାଇଥିବା ମୋ ଦ୍ୱାରା କାହାର କ'ଣ ଦୂଷିତ ହେଲା?
12.325.170
न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ ।
न गात्राक्यवैरन्यैः स्पृशामि त्वां नराधिप ॥ १२.३२५.१७० ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପ, ହେ ନରାଧିପ, ହାତରେ ନୁହେଁ, ବାହୁରେ ନୁହେଁ, ପାଦ ଓ ଊରୁରେ ନୁହେଁ, ଅଙ୍ଗ, ଚକ୍ଷୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ।
12.325.171
कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना ।
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वाऽसद्वा मिथः कृतम् ॥ १२.३२५.१७१ ॥
ମହାନ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ଦୂରଦର୍ଶୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସଭାରେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଯାହା କରାଯାଇଥିଲା ତାହା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.325.172
ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथा मान्या गुरूत्तमाः ।
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम् ॥ १२.३२५.१७२ ॥
ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୁରୁମାନେ, ସେହିପରି ମାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁମାନେ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁ। ଏହିପରି ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ରହିଛି।
12.325.173
तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता ।
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि ॥ १२.३२५.१७३ ॥
ତେଣୁ ଏପରି ବିଚାର କରି, କ'ଣ କହିବା ଉଚିତ ଓ କ'ଣ ଅନୁଚିତ ତାହା ପରୀକ୍ଷା କରୁଥିବା ତୁମେ, ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷର ଏହି ମିଳନକୁ ସଭାରେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.325.174
यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् ।
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वपि वत्स्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१७४ ॥
ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଜଳ ସେହି ପତ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରି ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ହେ ମୈଥିଳ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ରହିବି।
12.325.175
यदि चाद्य स्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन ।
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा ॥ १२.३२५.१७५ ॥
ଆଜି ମୋ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଛୁଇଁ ତୁମେ ଯଦି କିଛି ଜାଣୁଛ, ତେବେ ତୁମ ଜ୍ଞାନ ବୀଜହୀନ; ତାହେଲେ ଏହି ଭିକ୍ଷୁ ସହ ଏଠାରେ କିପରି (ରହିବ)?
12.325.176
स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं चानाप्य दुर्विदम् ।
उभयोरन्तराले वै वर्तसे मोक्षवादिकः ॥ १२.३२५.१७६ ॥
ତୁମେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରଷ୍ଟ; ଦୁର୍ଲଭ ମୋକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ନ ପାଇ, ଉଭୟଙ୍କ ମଝିରେ ମୋକ୍ଷବାଦୀ ହୋଇ ତୁମେ ରହିଛ।
12.325.177
न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः ।
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१७७ ॥
ମୁକ୍ତ ସହ ମୁକ୍ତର, ଜ୍ଞାନୀର ଏକତ୍ୱ ଓ ପୃଥକତ୍ୱରେ, ଭାବ ଓ ଅଭାବର ସଂଯୋଗରେ ବର୍ଣସଙ୍କର ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।
12.325.178
वर्णाश्रमाः पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्वतः ।
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते ॥ १२.३२५.१७८ ॥
ବର୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପୃଥକ ଭାବେ ଦିଶନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପରମାର୍ଥ ଦେଖିଛି, ତା' ପାଇଁ ସେମାନେ ଅଭିନ୍ନ; 'ଏହା ଅନ୍ୟ, ସେ ଅନ୍ୟ' ଜାଣି, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟତ୍ର ରହେ ନାହିଁ।
12.325.179
पापौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिका ।
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रिताः पुनः ॥ १२.३२५.१७९ ॥
ପାତ୍ରରେ କ୍ଷୀର, କ୍ଷୀରରେ ମାଛି — ସେହିପରି; ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଶ୍ରିତର ସଂଯୋଗରେ ସେମାନେ ପୃଥକ ଭାବେ ପୁନଃ ଆଶ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।
12.325.180
न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिका ।
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम् ॥ १२.३२५.१८० ॥
କିନ୍ତୁ ପାତ୍ରରେ କ୍ଷୀରର ଭାବ ନାହିଁ, କ୍ଷୀର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ମାଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଭାବମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟର ଆଶ୍ରୟରେ ନୁହେଁ।
12.325.181
पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च ।
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१८१ ॥
ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ପୃଥକତ୍ୱ ଏବଂ ବର୍ଣମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ସେହିପରି ପରସ୍ପରର ପୃଥକତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଣସଂକର କିପରି ହୋଇପାରେ?
12.325.182
नास्मि पर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा ।
तव राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता ॥ १२.३२५.१८२ ॥
ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଜାତିର ନୁହେଁ, ବୈଶ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ନୀଚ ଜାତିର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ହେ ରାଜନ୍! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମାନ ବର୍ଣର, ଶୁଦ୍ଧ ଯୋନିରୁ ଜାତ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ।
12.325.183
प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥ १२.३२५.१८३ ॥
ପ୍ରଧାନ ନାମକ ରାଜର୍ଷିଙ୍କ କଥା ଆପଣଙ୍କ କାନରେ ପଡ଼ିଥିବ। ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତା ସୁଲଭା ନାମକ ମୋତେ ଜାଣନ୍ତୁ।
12.325.184
द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्धारश्च पर्वतः ।
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह ॥ १२.३२५.१८४ ॥
ଦ୍ରୋଣ, ଶତଶୃଙ୍ଗ ଓ ବକ୍ରଦ୍ୱାର ପର୍ବତ — ମୋ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ସତ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞବେଦୀ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା।
12.325.185
साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे ।
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ॥ १२.३२५.१८५ ॥
ସେହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତା ମୁଁ, ସ୍ୱାମୀହୀନ ମୋ ପରି ସ୍ତ୍ରୀ, ମୋକ୍ଷଧର୍ମରେ ବିନୀତା ହୋଇ ଏକାକୀ ମୁନିବ୍ରତ ଆଚରଣ କରେ।
12.325.186
नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी ।
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि दृढव्रता ॥ १२.३२५.१८६ ॥
ମୁଁ ସତ୍ରରେ ଲୁଚି ଆସିଥିବା ନୁହେଁ; ପରଧନରେ ଅଭିମାନିନୀ ନୁହେଁ; ଧର୍ମସଙ୍କର କରୁଥିବା ନୁହେଁ। ମୁଁ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ବ୍ରତା।
12.325.187
नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य प्रवादिनी ।
नासमीक्ष्यागता चेह त्वत्सकाशं जनाधिप ॥ १२.३२५.१८७ ॥
ହେ ଜନାଧିପ, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅସ୍ଥିର ନୁହେଁ, ବିଚାର ନ କରି କହୁନାହିଁ, ଏବଂ ବିଚାର ନ କରି ଏଠାକୁ ଆପଣଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିନାହିଁ।
12.325.188
मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाऽहं कुशलैषिणी ।
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता ॥ १२.३२५.१८८ ॥
ମୋକ୍ଷରେ ଆପଣ ପୋଷଣ କରିଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଶୁଣି, କଲ୍ୟାଣ ଇଚ୍ଛୁକ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଏହି ମୋକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
12.325.189
न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः ।
मुक्तो विमुच्यते यश्च शान्तौ यश्च न शाम्यति ॥ १२.३२५.१८९ ॥
ମୁଁ ଏହି କଥା କୌଣସି ଦଳରେ ଠିଆ ହୋଇ କହୁନାହିଁ — ନିଜ ପକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନୁହେଁ। ଯିଏ ମୁକ୍ତ ସେ ହିଁ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଏବଂ ଯିଏ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛି ସେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.325.190
यथा शून्ये पुराऽगारे भिक्षुरेकां निशां वसेत् ।
तथाऽहं त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम् ॥ १२.३२५.१९० ॥
ଯେପରି କୌଣସି ଭିକ୍ଷୁ ଶୂନ୍ୟ ପୁରୁଣା ଘରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ରହେ, ସେହିପରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଶରୀରରେ ଏହି ରାତି ବିତାଇବି।
12.325.191
साऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्चिता ।
सुप्ता सुशरणं प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१९१ ॥
ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଏବଂ ବାକ୍ୟର ଆତିଥ୍ୟରେ ମୋର ସତ୍କାର ହେଲା; ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟରେ ଶୋଇ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି। ହେ ମୈଥିଲ, କାଲି ମୁଁ ଚାଲିଯିବି।
12.325.192
इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च ।
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परं ॥ १२.३२५.१९२ ॥
ଏହିପରି ହେତୁଯୁକ୍ତ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣି ରାଜା ଏହା ପରେ ଆଉ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।