महाभारत · अध्याय 12.325
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.325.1
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम ।
कः प्राप्तो भूपतिः सिद्धिं मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ॥ १२.३२५.१ ॥
हे कुरुराजर्षींमध्ये श्रेष्ठा, गृहस्थाश्रम न सोडता कोणत्या राजाला सिद्धी मिळाली? मोक्षतत्त्व मला सांगा.
12.325.2
संन्यस्यते यथाऽत्माऽयं व्यक्तस्यात्मा यथा च यत् ।
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३२५.२ ॥
हा आत्मा कसा त्यागला जातो, आणि व्यक्ताचा आत्मा कसा आहे? मोक्षाचे जे परम तत्त्व आहे तेही मला सांगा, हे पितामह.
12.325.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत ॥ १२.३२५.३ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — जनक आणि सुलभा यांचा संवाद, हे भारता.
12.325.4
संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा ।
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ॥ १२.३२५.४ ॥
पूर्वी संन्यासाचे फल इच्छिणारा एक राजा होता — मिथिलेचा जनक, जो धर्मध्वज नावाने प्रसिद्ध होता.
12.325.5
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतश्रमः ।
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम् ॥ १२.३२५.५ ॥
त्याने वेदात, मोक्षशास्त्रात आणि आपल्या शास्त्रात श्रम केले होते; इंद्रियांना संयमित करून तो ही पृथ्वी शासित करीत असे.
12.325.6
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् ।
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वरम् ॥ १२.३२५.६ ॥
त्याचे सदाचरण ऐकून वेदज्ञ आणि प्राज्ञ लोक, तसेच इतर माणसे, लोकांमध्ये त्या पुरुषेश्वराची इच्छा करीत.
12.325.7
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता ।
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ॥ १२.३२५.७ ॥
तेव्हा धर्मयुगात योगधर्माचे आचरण करणारी सुलभा नावाची एक भिक्षुणी एकटीच पृथ्वीवर फिरत होती.
12.325.8
तया जगदिदं कृत्स्नमटन्त्या मिथिलेश्वरः ।
तत्रतत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.८ ॥
ती सर्व जगभर फिरत असताना मिथिलेश्वराविषयी, मोक्षासंबंधी त्रिदंडी संन्याशी ठिकठिकाणी सांगत असल्याचे तिने ऐकले.
12.325.9
साऽतिसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया ।
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ॥ १२.३२५.९ ॥
अतिसूक्ष्म अशी ती कथा ऐकून ती सत्य आहे की नाही याविषयी शंकित झाली आणि जनकाच्या दर्शनाचा संकल्प तिच्या मनात उत्पन्न झाला.
12.325.10
तत्र सा विप्रहायाऽथ पूर्वरूपं हि योगतः ।
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम् ॥ १२.३२५.१० ॥
तेथे तिने भिक्षुणीचे रूप सोडले आणि योगबळाने आपले पूर्वरूप धारण केले; निर्दोष अवयवांच्या त्या स्त्रीने दुसरे अत्युत्तम रूप धारण केले.
12.325.11
चक्षुनिंमेषमात्रेण लध्वस्त्रगतिगामिनी ।
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा ॥ १२.३२५.११ ॥
डोळ्याच्या पापणीच्या लवचिकेइतक्या क्षणात, बाणासारख्या वेगाने चालणारी सुंदर भुवयांची, कमलनयना ती विदेहांच्या नगरीत पोहोचली.
12.325.12
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् ।
भैक्ष्यचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ॥ १२.३२५.१२ ॥
समृद्ध लोकांनी भरलेल्या रमणीय मिथिलेत पोहोचून, भिक्षाचर्येच्या निमित्ताने तिने मिथिलेश्वराचे दर्शन घेतले.
12.325.13
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं पुनस्तदा ।
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः ॥ १२.३२५.१३ ॥
राजाने तिचा अत्यंत सुकुमारपणा पुन्हा पाहिला आणि ही कोण, कोणाची, कुठून आली असा विचार करून तो विस्मित झाला.
12.325.14
ततोस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् ।
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत् ॥ १२.३२५.१४ ॥
नंतर तिचे स्वागत करून, उत्तम आसन देऊन, पाय धुऊन सन्मान करून, उत्तम अन्नाने तिला तृप्त केले.
12.325.15
अथ भुक्तवतीं प्रीतां राजा तां मन्त्रिभिर्वृतः ।
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकीम् ॥ १२.३२५.१५ ॥
नंतर भोजन करून प्रसन्न झालेल्या त्या भिक्षुकीला, मंत्र्यांनी वेढलेल्या राजाने, सर्व वादविद्यानिपुणांच्या मध्ये बोलण्यास प्रवृत्त केले.
12.325.16
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया ।
सत्वं सत्वेन योगज्ञा प्रविष्टाऽभून्महीपते ॥ १२.३२५.१६ ॥
त्याच्या धर्मांमध्ये सहज प्रवेश करता येईल अशी, 'हा मुक्त नाही' असा संशय धरत, हे महीपते, योगज्ञ अशी ती आपल्या सत्त्वाने त्याच्यात प्रविष्ट झाली.
12.325.17
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः ।
सा स्म तं चोदयिष्यन्ती योगबन्धैर्बबन्ध ह ॥ १२.३२५.१७ ॥
आपल्या डोळ्यांनी त्याच्या डोळ्यांच्या किरणांना किरणांशी जोडून, त्याला प्रवृत्त करण्याच्या इच्छेने तिने योगबंधनांनी त्याला खरोखर बांधले.
12.325.18
जनकोप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन् ।
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम ॥ १२.३२५.१८ ॥
जनकही हसत तिचा भाव ओळखून, हे नृपश्रेष्ठा, आपल्या भावाने तिचा भाव स्वीकारला.
12.325.19
तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूतयामयम् ।
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डकैः ॥ १२.३२५.१९ ॥
त्याच एका ठिकाणी झालेला हा संवाद ऐका — छत्रादी चिन्हांतून विमुक्त झालेला आणि त्रिदंड धारण करणारी मुक्ता यांच्यातील.
12.325.20
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि ।
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महिपतिः ॥ १२.३२५.२० ॥
"हे भगवती, तुझी ही भ्रमंती कुठे झाली आणि कुठे जाशील? तू कोणाची आहेस, कुठून आलीस?" असे राजाने तिला विचारले.
12.325.21
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते ।
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं मत्समागमे ॥ १२.३२५.२१ ॥
शिक्षण, वय आणि जन्म यांवरून एखाद्याचा खरा स्वभाव कळत नाही. म्हणून या विषयांची उत्तरे माझ्या भेटीतच द्यावीत.
12.325.22
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि तत्त्वतः ।
सत्वां संवेत्तुमिच्छामि मानार्हा हि मताऽसिमे ॥ १२.३२५.२२ ॥
छत्रादी चिन्हांपासून मी खरोखर विमुक्त आहे, हे जाण. मला तुला पूर्णपणे जाणून घ्यायचे आहे, कारण तू आदरास पात्र आहेस आणि माझ्याकडून मानली गेली आहेस.
12.325.23
यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा ।
यस्य नान्यः प्रवक्ताऽस्ति मोक्षे तमपि मे शृणु ॥ १२.३२५.२३ ॥
कारण हे विशेष ज्ञान पूर्वी मला प्राप्त झाले; मोक्षाविषयी हे सांगणारा दुसरा कोणी नाही. त्यांच्याविषयीही माझ्याकडून ऐक.
12.325.24
पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ॥ १२.३२५.२४ ॥
पराशर गोत्रातील, वृद्ध, महात्मा भिक्षू पञ्चशिखाचा मी शिष्य आहे; ते मला अत्यंत प्रिय व मान्य आहेत.
12.325.25
साङ्ख्यज्ञाने च योगे च महीपालविधौ तथा ।
त्रिविधे मोक्षधर्मोस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः ॥ १२.३२५.२५ ॥
सांख्यज्ञानात, योगात, राजविधीत आणि या त्रिविध मोक्षधर्मात मी मार्ग पार केला आहे; संशय छिन्न झाले आहेत.
12.325.26
स यथा शास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिभ्रमन् ।
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः ॥ १२.३२५.२६ ॥
शास्त्रदृष्ट मार्गाने इथे फिरत असताना, पूर्वी पावसाळ्याचे चार महिने माझ्याजवळ सुखाने राहिलेले तो.
12.325.27
तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः ।
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्धि चालितः ॥ १२.३२५.२७ ॥
सांख्यात प्रमुख आणि अर्थ चांगला पाहिलेल्या त्यांनी खरोखर मला त्रिविध मोक्ष ऐकवला; आणि राज्यापासून मला हलवलेही नाही.
12.325.28
सोहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् ।
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ॥ १२.३२५.२८ ॥
त्या संपूर्ण त्रिविध मोक्षसंहितेचे आचरण मी करतो; रागमुक्त होऊन एकटाच, परम पदावर स्थित होऊन मी संचार करतो.
12.325.29
वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः ।
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते ॥ १२.३२५.२९ ॥
पुन्हा, या मोक्षाचा परम विधी वैराग्य आहे; ज्ञानापासूनच वैराग्य जन्मते, ज्याने माणूस मुक्त होतो.
12.325.30
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् ।
महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा ॥ १२.३२५.३० ॥
ज्ञानाने प्रयत्न करतो; प्रयत्नाने ती महान सिद्धी प्राप्त होते — महान द्वंद्वांपासून मुक्तीसाठी; ती सिद्धी वयाच्याही पलीकडची आहे.
12.325.31
सेयं परमिका सिद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मया ।
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ॥ १२.३२५.३१ ॥
ही परम सिद्धी आहे; द्वंद्वांपासून मुक्ती मी प्राप्त केली आहे. येथेच, मोह नाहीसा होऊन, आसक्तीरहित होऊन संचार करताना.
12.325.32
यथा क्षेत्रं मृदुभूतमद्भिराप्लावितं तथा ।
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम् ॥ १२.३२५.३२ ॥
पाण्याने भिजून मऊ झालेले शेत जसे अंकुर निर्माण करते, तसे माणसांचे कर्म पुनर्जन्म निर्माण करते.
12.325.33
यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्रतत्र वा ।
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते ॥ १२.३२५.३३ ॥
भाजलेले बीज, खापरावर असो किंवा इतरत्र कुठेही, अंकुराचे कारण होण्याची शक्ती मिळूनही बीजत्व नसल्यामुळे उगवत नाही.
12.325.34
तद्वद्भगवताऽनेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा ।
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते ॥ १२.३२५.३४ ॥
त्याचप्रमाणे, शिखाने उपदेशिलेल्या या भगवान भिक्षूने माझे ज्ञान बीजरहित केले आहे; म्हणून ते विषयांत उगवत नाही.
12.325.35
नामिरज्यति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे ।
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागरोषयोः ॥ १२.३२५.३५ ॥
कशावरही माझे मन आसक्त होत नाही; निरर्थकात नाही, परिग्रहातही नाही. या दोन्हींतही मन आसक्त होत नाही, कारण राग आणि द्वेष निरर्थक आहेत.
12.325.36
यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् ।
सव्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ॥ १२.३२५.३६ ॥
जो माझ्या उजव्या हातावर चंदनाचा लेप लावतो, किंवा जो डाव्या हातावर घाव घालतो—हे दोघेही माझ्यासाठी सारखेच आहेत.
12.325.37
सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२.३२५.३७ ॥
मी सुखी आहे, माझे ध्येय मी साध्य केले आहे; मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने समान मानून, आसक्तीरहित होऊन राज्यात स्थित आहे; इतर त्रिदंडी संन्याशांहून वेगळा.
12.325.38
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टाऽन्यैर्मोक्षवित्तमैः ।
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥ १२.३२५.३८ ॥
मोक्षात तीन प्रकारच्या निष्ठा मोक्षज्ञ श्रेष्ठ पुरुषांनी पाहिल्या आहेत: लोकोत्तर ज्ञान आणि सर्व कर्मांचा त्याग.
12.325.39
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः ।
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२.३२५.३९ ॥
मोक्षशास्त्र जाणणारे काही लोक ज्ञाननिष्ठेविषयी सांगतात; तसेच सूक्ष्मदर्शी इतर यती कर्मनिष्ठेविषयी सांगतात.
12.325.40
प्रहायोभयमप्येव ज्ञानं कर्म च केवलम् ।
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ॥ १२.३२५.४० ॥
ज्ञान आणि कर्म दोन्हीही, किंवा केवळ एक एक सोडून, ही तिसरी निष्ठा त्या महात्म्याने सांगितली आहे.
12.325.41
यमे च नियमे चैव कामे द्वेषे परिग्रहे ।
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः ॥ १२.३२५.४१ ॥
यमात, नियमात, कामात आणि द्वेषात, परिग्रहात, मानात आणि दंभात, तसेच स्नेहात ते गृहस्थांसारखेच आहेत.
12.325.42
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् ।
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे ॥ १२.३२५.४२ ॥
त्रिदंड इत्यादींमध्ये कोणत्यातरी ज्ञानाने मोक्ष असेल, तर समान कारण असलेल्या परिग्रहातील छत्र इत्यादींमध्ये मोक्ष का नसेल?
12.325.43
येनयेन हि यस्यार्थः कारणेनेह कर्मणि ।
तत्तदालम्बते सर्वद्रव्ये स्वार्थपरिग्रहे ॥ १२.३२५.४३ ॥
येथे कर्मात ज्याला ज्या कारणाने प्रयोजन असते, तो स्वतःच्या प्रयोजनासाठी सर्व द्रव्यांत त्यालाच आधार मानतो.
12.325.44
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरे ।
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते ॥ १२.३२५.४४ ॥
गृहस्थाश्रमात दोष पाहून दुसऱ्या आश्रमात जाणारा माणूसही त्यागत आणि स्वीकारत राहिला तर आसक्तींपासून मुक्त होत नाही.
12.325.45
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मके ।
राजभिर्भिक्षुकास्तुल्या मुच्यन्ते केन हेतुना ॥ १२.३२५.४५ ॥
शिक्षा आणि अनुग्रह यांनी युक्त अशा समान अधिकारात राजांना भिक्षुकही समान आहेत; मग कोणत्या कारणाने ते मुक्त होतात?
12.325.46
अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् ।
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ॥ १२.३२५.४६ ॥
येथे खऱ्या अधिकारातही केवळ ज्ञानानेच मुक्ती मिळते, तर परम पदावर स्थित असूनही ते मुक्त का होत नाहीत?
12.325.47
काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ।
लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥ १२.३२५.४७ ॥
कषायवस्त्र धारण, मुंडन, त्रिदंड, कमंडलू—ही बाह्य चिन्हे सरळ मार्गापासून दूर गेलेली आहेत; ती मोक्षासाठी नाहीत, असे माझे मत आहे.
12.325.48
यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् ।
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ॥ १२.३२५.४८ ॥
हे चिन्ह असतानाही येथे ज्ञानच कारण असेल, तर दुःखातून पूर्ण मुक्तीसाठी केवळ बाह्य चिन्ह निरर्थक आहे.
12.325.49
अथवा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः ।
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ॥ १२.३२५.४९ ॥
किंवा दुःखाची शिथिलता पाहून चिन्हात मन लावले आहेस का? छत्र इत्यादींमध्ये तोच सामान्य हेतू का दिसत नाही?
12.325.50
आकिञ्चन्ये न मोक्षोस्ति कैञ्चन्ये नास्ति बन्धनम् ।
कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते ॥ १२.३२५.५० ॥
काहीही नसण्यात मोक्ष नाही; काहीतरी असण्यात बंधन नाही. काहीतरी असलेल्या आणि इतर स्थितीतही जीव ज्ञानाने मुक्त होतो.
12.325.51
तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे ।
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम् ॥ १२.३२५.५१ ॥
म्हणून धर्म, अर्थ, काम आणि राज्यग्रहण यांमध्येही, या बंधनाच्या स्थानांमध्ये, बंधनरहित पदावर स्थित राहणे जाण.
12.325.52
राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः ।
मोक्षाश्मनिशितेनेह च्छिन्नस्त्यागासिना मया ॥ १२.३२५.५२ ॥
राज्य आणि ऐश्वर्याचा बनलेला पाश, जो स्नेहाच्या स्थानाच्या बंधनाने बांधतो; मोक्षरूपी दगडावर धारदार केलेल्या त्यागाच्या तलवारीने मी येथे तो तोडला आहे.
12.325.53
सोहमेवं गतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि ।
अयथार्थं हि ते वर्णं वक्ष्यामि शृणु तन्मम ॥ १२.३२५.५३ ॥
मी असा गेलो आणि मुक्त झालो; हे भिक्षुणी, तुझ्यावर माझा विश्वास जडला आहे. तुझे रूप खरे तसे नाही; मी ते सांगतो, माझे ऐक.
12.325.54
सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः ।
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः ॥ १२.३२५.५४ ॥
तुझी सुकुमारता, रूप, श्रेष्ठ शरीर आणि तारुण्य — हे सर्व मिळून तुझ्या नियमपालनाबद्दल शंका निर्माण करतात.
12.325.55
यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् ।
मुक्तोऽयं स्यान्न वेति स्याद्धर्षितो मत्परिग्रहः ॥ १२.३२५.५५ ॥
तुझ्या या संन्यास-चिन्हाला न शोभणारे हे वर्तनही आहे — हा मुक्त झाला आहे की नाही, असा संशय येतो; माझा स्वीकार मात्र आनंददायी आहे.
12.325.56
न च कामसमायुक्ते युक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डके ।
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना ॥ १२.३२५.५६ ॥
कामयुक्त असला तरी, त्रिदंड धारण केलेला असला तरी — तू याचे रक्षण न केल्यास, मुक्ताकडून ते लपवता येत नाही.
12.325.57
मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः ।
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् ॥ १२.३२५.५७ ॥
माझ्या पक्षाचा आश्रय घेतल्यामुळे झालेले तुझे हे उल्लंघन ऐक — स्वभावतः आश्रय घेतलेल्या तुझे, माझ्या पूर्वीच्या स्वीकाराविषयी.
12.325.58
प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरेपि वा ।
कस्य वा सन्निकर्षात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम ॥ १२.३२५.५८ ॥
तुझा प्रवेश माझ्या राष्ट्रात किंवा नगरात कोणी घडवून आणला? किंवा कोणाच्या सान्निध्यामुळे तू माझ्या हृदयात प्रवेशलीस?
12.325.59
वर्णप्रवरमुख्याऽसि ब्राह्मणी क्षत्रियस्त्वहम् ।
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् ॥ १२.३२५.५९ ॥
तू वर्णांमधील श्रेष्ठांमध्ये प्रमुख ब्राह्मणी आहेस; मी क्षत्रिय आहे. आपल्या दोघांचा एकत्र योग नाही — वर्णसंकर करू नकोस.
12.325.60
वर्तसे मोक्षधर्मेण त्वं गार्हस्थ्येऽहमाश्रमे ।
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयाश्रमसंकरः ॥ १२.३२५.६० ॥
तू मोक्षधर्माप्रमाणे वागतेस; मी गृहस्थाश्रमात आहे. द्वितीय आश्रमाचे हे मिश्रण तुला अत्यंत कष्टदायकही आहे.
12.325.61
सगोत्रां वाऽसगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् ।
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः ॥ १२.३२५.६१ ॥
तू सगोत्रा आहेस की असगोत्रा हे तुला ठाऊक नाही, मलाही तू ओळखत नाहीस. सगोत्रात प्रवेश करणे हा तिसरा गोत्रसंकर आहे.
12.325.62
अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोप्यथवा क्वचित् ।
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः ॥ १२.३२५.६२ ॥
तुझा पती जिवंत असो वा कुठे प्रवासाला गेलेला असो, परभार्या अगम्य आहे — हा चौथा धर्मसंकर आहे.
12.325.63
सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि ।
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः ॥ १२.३२५.६३ ॥
तू आपल्या हेतूची अपेक्षा ठेवून ही अकार्ये करण्याचा निश्चय करतेस — अज्ञानाने, किंवा पुन्हा खोट्या ज्ञानाने प्रेरित होऊन.
12.325.64
अथवापि स्वतन्त्राऽसि स्वदोषेणेह केनचित् ।
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम् ॥ १२.३२५.६४ ॥
किंवा तू स्वतंत्र आहेस, स्वतःच्या दोषाने येथे कोणत्यातरी कारणाने. तू काही ऐकले असेल तर सर्व व्यर्थ केले गेले.
12.325.65
इदमन्यत्तृतीयं ये भावस्पर्शविघातकम् ।
दुष्टायाऽलक्ष्यते लिङ्गं विवृण्वत्या प्रकाशितम् ॥ १२.३२५.६५ ॥
हे आणखी एक तिसरे लक्षण आहे, जे भावस्पर्शाचा नाश करते. दुष्ट स्त्री स्वतःला प्रकट करीत असताना हे चिन्ह दिसते.
12.325.66
न मय्येवाभिसन्धिस्ते जयैषिण्या जये कृतः ।
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना चेतुमिच्छसि तामपि ॥ १२.३२५.६६ ॥
विजयाची इच्छा धरणाऱ्या तुझा हेतू माझ्यावर नाही. माझी ही सर्व सभा तू जाणू इच्छितेस.
12.325.67
तथाऽर्हतस्ततश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि ।
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भवनाय च ॥ १२.३२५.६७ ॥
अशा प्रकारे योग्यरीत्या, मग तू आपली दृष्टी माझ्या पक्षाचा नाश करण्यासाठी आणि आपल्या पक्षाचा उदय करण्यासाठी लावतोस.
12.325.68
सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता ।
भूयः सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम् ॥ १२.३२५.६८ ॥
तुझ्या स्वतःच्या संतापातून जन्मलेल्या, वैभवाच्या मोहाने मोहित झालेला तू पुन्हा उपाय रचतोस; विष आणि अमृत एकरूप करावे तसे.
12.325.69
इच्छतोरत्र यो लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः ।
अलाभश्चापि रक्तस्य सोपि दोषो विषोषमः ॥ १२.३२५.६९ ॥
येथे इच्छा करणाऱ्या स्त्री-पुरुषांना जो लाभ तो अमृतासारखा; आसक्तांना होणारी हानी आणि तो दोषही विषासारखा.
12.325.70
मा त्याक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय ।
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम ॥ १२.३२५.७० ॥
सोडू नकोस; नीट जाणून घे, आपल्या शास्त्राचे पालन कर. ही माझ्याकडून परीक्षा घेतली गेली; तू मला मुक्त केलेस असे नाही.
12.325.71
एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितम् ।
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः।
तत्त्वमत्र प्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितम् ॥ १२.३२५.७१ ॥
हे सर्व जे लपलेले आहे ते माझ्यापासून लपवणे तुला योग्य नाही. तुझ्या कार्यामुळे, किंवा दुसऱ्या राजाच्या कार्यामुळे ते येथे लपलेले असेल, तर ते माझ्यापासून लपवणे तुला योग्य नाही.
12.325.72
न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन ।
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः ॥ १२.३२५.७२ ॥
कोणीही राजाकडे खोटे बोलून जाऊ नये; कोणत्याही प्रकारे ब्राह्मणाकडेही नाही; स्त्रीगुणांनी युक्त स्त्रीकडेही नाही; खोट्या मनाने गेलेले लोक त्यांचा नाश करतील.
12.325.73
राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ १२.३२५.७३ ॥
राजांचे बल ऐश्वर्य आहे, ब्रह्मज्ञांचे बल ब्रह्म आहे, आणि स्त्रियांचे सर्वश्रेष्ठ बल रूप, यौवन आणि सौभाग्य आहे.
12.325.74
अत एतैर्बलैरेव बलिनः स्वार्थमिच्छता ।
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम् ॥ १२.३२५.७४ ॥
म्हणून स्वार्थ इच्छिणाऱ्याने या बलांनिशीच बलवंतांकडे सरळपणाने जावे, कारण कुटिलता विनाशासाठीच असते.
12.325.75
सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः ।
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३२५.७५ ॥
तू आपली जात, शास्त्रज्ञान, आचरण, स्वभाव, प्रकृती आणि इथे येण्याचे कारण खरेखरे सांगण्यास पात्र आहेस.
12.325.76
इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः ।
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥ १२.३२५.७६ ॥
राजाने अशा अप्रिय, अयोग्य आणि असंबद्ध शब्दांनी नाकारले तरी सुलभा कंपित झाली नाही.
12.325.77
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ।
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥ १२.३२५.७७ ॥
राजाने असे बोलणे संपवल्यावर सुंदर मुखाच्या सुलभेने आणखी मधुर बोलण्यास आरंभ केला.
12.325.78
सुलभोवाच ।
नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः।
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम् ॥ १२.३२५.७८ ॥
सुलभा म्हणाली: नऊ-नऊ दोषांपासून आणि वाणी-बुद्धीच्या दूषणांपासून मुक्त, अर्थपूर्ण, अठरा गुणांनी युक्त असे वचन.
12.325.79
सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ॥ १२.३२५.७९ ॥
सूक्ष्मता, सांख्यक्रम दोन्ही, प्रयोजनासह निर्णय — ही पाच अर्थ-वर्गे आहेत; हे राजा, यांना 'वाक्य' म्हटले जाते.
12.325.80
एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां स्वलक्षणम् ।
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः ॥ १२.३२५.८० ॥
यांपैकी प्रत्येकाचे — सूक्ष्मता इत्यादींचे — स्वलक्षण ऐका; पदार्थ, पद आणि वाक्य या क्रमाने त्यांचा विचार होतो.
12.325.81
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यदा भेदेन वर्तते ।
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते ॥ १२.३२५.८१ ॥
ज्ञान भिन्न ज्ञेयांमध्ये भेदाने प्रवर्तते, आणि तेथे बुद्धी अतिशयी असते, तीच सूक्ष्मता होय.
12.325.82
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ।
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम् ॥ १२.३२५.८२ ॥
दोष आणि गुण यांचे प्रमाण विभागपूर्वक — कोणत्यातरी अर्थाचा हेतू धरून — ती 'संख्या' आहे, असे जाणा.
12.325.83
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम् ।
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥ १२.३२५.८३ ॥
'हे आधी, हे नंतर' — जे सांगण्याची इच्छा आहे ते सांगावे; वाक्यज्ञ लोक त्या क्रमयोगालाही 'वाक्य' म्हणतात.
12.325.84
धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ।
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥ १२.३२५.८४ ॥
धर्म, काम, अर्थ, मोक्ष यांविषयी विशेषतः प्रतिज्ञा करून, वाक्याच्या शेवटी 'हेच ते' असे म्हटले जाते — तोच निर्णय.
12.325.85
इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ।
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते ॥ १२.३२५.८५ ॥
इच्छा आणि द्वेष यांपासून उत्पन्न होणारी दुःखे जिथे अत्यंत वाढतात, हे नृपती, तिथे जो आचार केला जातो, तेच त्याचे प्रयोजन मानले जाते.
12.325.86
तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥ १२.३२५.८६ ॥
हे जनाधिपा, सूक्ष्मता इत्यादी जे सांगितले ते सर्व एकाच अर्थात एकत्र आहेत; आता माझे वचन ऐका.
12.325.87
उपेतार्थमभिन्नार्थं न्यायवृत्तं न चाधिकम् ।
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः ॥ १२.३२५.८७ ॥
स्पष्ट अर्थाचे, अभिन्न अर्थाचे, न्यायी आचरणाचे, अधिक नसलेले, अशिष्ट नसलेले, संदिग्ध नसलेले — असे परम वचन मी नंतर सांगेन.
12.325.88
न गुर्वक्षरसंयुक्तं पराङ्युखपदं न च ।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ॥ १२.३२५.८८ ॥
जड अक्षरांनी युक्त नसलेले, पराङ्मुख पदे नसलेले, असत्य नसलेले, त्रिवर्गाच्या विरुद्ध नसलेले, आणि असंस्कृतही नसलेले.
12.325.89
न न्यूनं नष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च ।
सदोषमभिकल्पेन निष्कारणमहेतुकम् ॥ १२.३२५.८९ ॥
न्यून नसलेले, शब्द नष्ट न झालेले, क्रम उलटून सांगितलेले नसलेले, दोषयुक्त नसलेले, कल्पनेने रचलेले नसलेले, निष्कारण व अहेतुक नसलेले.
12.325.90
कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्याच्चानार्थकात्तथा ।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन ॥ १२.३२५.९० ॥
कामामुळे, क्रोधामुळे, भयामुळे, लोभामुळे, दैन्यामुळे आणि निरर्थक कारणाने, तसेच लज्जेमुळे, करुणेमुळे किंवा मानामुळे — मी कोणत्याही प्रकारे सांगणार नाही.
12.325.91
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप ।
स ममेति विवक्षायां तदा सोर्थः प्रकाशते ॥ १२.३२५.९१ ॥
हे राजा, वक्ता, श्रोता आणि वाक्य हे तिन्ही परिपूर्ण असून, 'हे माझे आहे' या भावनेने बोलण्याची इच्छा असेल तेव्हाच त्याचा अर्थ प्रकट होतो.
12.325.92
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते ।
स्वार्थमाह परार्थं तत्तदा वाक्यं न रोहति ॥ १२.३२५.९२ ॥
सांगण्यासारख्या गोष्टीत जेव्हा वक्ता श्रोत्याचा अपमान करून स्वतःचा स्वार्थ सांगतो, परार्थ नव्हे, तेव्हा ते वाक्य रुजत नाही.
12.325.93
अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ।
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ॥ १२.३२५.९३ ॥
जो माणूस स्वतःचा स्वार्थ सोडून परार्थाचे बोलतो, त्याच्याबद्दलही शंका निर्माण होते; म्हणून त्याचे वाक्यही दोषयुक्त ठरते.
12.325.94
यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते ।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥ १२.३२५.९४ ॥
परंतु जो वक्ता श्रोत्याचे आणि स्वतःचे, दोघांचे हित, परस्परविरोधी न होता सांगतो, हे राजा, तोच खरा वक्ता; दुसरा नव्हे.
12.325.95
तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा ।
अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि ॥ १२.३२५.९५ ॥
हे राजा, हे वाक्य सार्थ आहे आणि उत्तम वाणीच्या संपदेने युक्त आहे; विचलित न होता, एकाग्र मनाने हे ऐकण्यास तुम्ही योग्य आहात.
12.325.96
काऽसि कस्य कुतो वेति त्वयाऽहमिति चोदिता ।
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु ॥ १२.३२५.९६ ॥
'तू कोण आहेस, कोणाचा आहेस, कुठून आलास?' असे तुला विचारले असता त्याचे उत्तर हे आहे; हे राजा, एकाग्र मनाने ऐक.
12.325.97
यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दवः ।
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः ॥ १२.३२५.९७ ॥
लाख, लाकूड, धूळ आणि पाण्याचे थेंब जसे एकत्र जुळतात, तसेच हे राजा, येथे प्राण्यांची उत्पत्ती होते.
12.325.98
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च ।
पृथगात्मा दशात्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्।
न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः ॥ १२.३२५.९८ ॥
शब्द, स्पर्श, रस, रूप, गंध आणि पाच इंद्रिये, वेगळा आत्मा आणि दहावा आत्मा लाख व लाकडाप्रमाणे एकत्र जोडलेले आहेत. यांना कोणतीही प्रेरणा नाही हाच निश्चय आहे.
12.325.99
एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ।
न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते ॥ १२.३२५.९९ ॥
येथे प्रत्येकाचे ज्ञान आत्म्यात नाही, तसेच दुसऱ्यातही नाही. डोळा आपली दर्शनशक्ती जाणत नाही; कान आत्म्यात राहत नाही.
12.325.100
तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् ।
प्रश्लिष्टं च न जानन्ति यथाऽऽप इव पांवसः ॥ १२.३२५.१०० ॥
त्याचप्रमाणे, विचलनामुळे ते एकमेकांशी व्यवहार करत नाहीत; घनिष्ठपणे जोडलेले असले तरी जाणत नाहीत, जसे पाण्यासोबत धुळीचे कण.
12.325.101
वाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु ।
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः ॥ १२.३२५.१०१ ॥
बाह्य आणि इतर गुणांवर ते अवलंबून असतात; ते गुणही माझ्याकडून ऐका. रूप, डोळा आणि प्रकाश हे तीन दर्शनाचे कारण आहेत.
12.325.102
यथैवात्र तथाऽन्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ।
ज्ञानज्ञेयांतरेतस्मिन्मनो नामापरो गुणः ॥ १२.३२५.१०२ ॥
येथे जसे, तसेच इतर ज्ञान-ज्ञेयांमध्येही कारणे आहेत. ज्ञान आणि ज्ञेय यांच्या मध्ये यात मन नावाचा आणखी एक गुण आहे.
12.325.103
विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ।
द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः।
येंन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति ॥ १२.३२५.१०३ ॥
ज्याने हा निश्चयात चांगले व वाईट यांचा विचार करतो, तेथे बारावा दुसरा गुण बुद्धी नावाचा स्मरला गेला आहे. ज्याने संशयपूर्व जाणण्यायोग्य विषयांत हा निश्चय करतो.
12.325.104
अथ द्वादशके तस्मिन्सत्वं नामापरो गुणः ।
महासत्वोऽल्पसत्वो वा जन्तुयेनानुमीयते ॥ १२.३२५.१०४ ॥
आता त्या बाराव्यात सत्त्व नावाचा दुसरा गुण आहे, ज्याने प्राणी महासत्त्व की अल्पसत्त्व आहे हे अनुमानले जाते.
12.325.105
क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत चतुर्दशः ।
ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति च ॥ १२.३२५.१०५ ॥
क्षेत्रज्ञ नावाचा दुसरा गुण आहे, आणि मग चौदावा. ज्याने हा 'हे माझे आहे' आणि 'हे माझे नाही' असे मानतो.
12.325.106
अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः ।
पृथक्कालसमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते ॥ १२.३२५.१०६ ॥
आता हे राजा, तेथे पंधरावा दुसरा गुण स्मरला गेला आहे. वेगवेगळ्या कालसमूहांची समग्रता ते येथे म्हटले जाते.
12.325.107
गुणस्त्वेकोऽपरस्तत्र संघात इति षोडशः ।
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणो यस्मिन्समाश्रितौ ॥ १२.३२५.१०७ ॥
तेथे आणखी एक गुण आहे; तो सोळावा 'संघात' म्हटला जातो. ज्यात आकृती व व्यक्ती हे दोन आश्रित असतात.
12.325.108
सुखासुखे जन्ममृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये ।
इति चैकोनर्विशोऽयं द्वन्द्वयोग इति स्मृतः ॥ १२.३२५.१०८ ॥
सुख-दुःख, जन्म-मृत्यू, लाभ-अलाभ, प्रिय-अप्रिय; अशा प्रकारे हा एकोणिसावा 'द्वंद्वयोग' स्मरला गेला आहे.
12.325.109
ऊर्ध्वमेकोनर्विशत्या कालो नामापरो गुणः ।
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.३२५.१०९ ॥
वीसच्या वर एकोणतीसने काल नावाचा आणखी एक गुण आहे. हे जाण—वीसने भूतांचा उद्भव आणि लय होतो.
12.325.110
विंशकश्चैव संघातो महाभूतानि पञ्च च ।
सदसद्भवायोगौ तु गुणावन्यौ प्रकाशकौ ॥ १२.३२५.११० ॥
विसावेही संघात आहे, आणि पाच महाभूतेही तसेच. सत् आणि असत् यांचा उद्भव-संयोग हे दोन इतर प्रकाशक गुण आहेत.
12.325.111
इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः ।
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे ॥ १२.३२५.१११ ॥
अशाप्रकारे वीस आणि सात गुण स्मृत आहेत; विधी, शुक्र आणि बल हे तीन परम गुण.
12.325.112
एवं विंशच्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः ।
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम् ॥ १२.३२५.११२ ॥
अशाप्रकारे वीस आणि दहा कला संख्येने स्मृत आहेत; जेथे हे सर्व एकत्र राहतात, त्यालाच शरीर म्हटले आहे.
12.325.113
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति ।
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति ॥ १२.३२५.११३ ॥
या कलांची अव्यक्त प्रकृती कोणी इच्छितो; त्यांचे व्यक्त रूप दुसरा स्थूलदर्शी पाहतो.
12.325.114
अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयं वाऽथ चतुष्टयम् ।
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३२५.११४ ॥
अव्यक्त असो वा व्यक्त, दोन वा चार—अध्यात्मचिंतक सर्व भूतांची प्रकृती पाहतात.
12.325.115
सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता ।
ततोऽहं त्वं च राजेन्द्र चे चाप्यन्ये शरीरिणः। ॥ १२.३२५.११५ ॥
ही अव्यक्त प्रकृती आपल्या अंशांनी व्यक्तता पावली आहे. तिच्यापासून मी, तू, हे राजेंद्रा, आणि इतर देहधारीही आहेत.
12.325.116
विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः ।
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते ॥ १२.३२५.११६ ॥
बिंदुन्यास इत्यादी अवस्था शुक्र आणि शोणितापासून उत्पन्न होतात. त्यांच्या पतनाने कलल नावाची अवस्था जन्मते.
12.325.117
कललाद्बुद्बुदोत्पत्तिः पेशी वा बुद्बुदात्स्मृता ।
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः ॥ १२.३२५.११७ ॥
कललापासून बुद्बुद उत्पन्न होतो; किंवा बुद्बुदापासून पेशी मानली आहे. पेशीपासून अवयवांची निर्मिती; अवयवांपासून नखे आणि केस.
12.325.118
संपूर्णे नवमे मासि जन्तोर्जातस्य मैथिल ।
जायते नामरूपत्वं स्त्रीपुमान्वेति लिङ्गतः ॥ १२.३२५.११८ ॥
नववा महिना पूर्ण झाल्यावर, हे मैथिल, जन्मलेल्या जीवाला नाम-रूप प्राप्त होते; लिंगानुसार स्त्री किंवा पुरुष होतो.
12.325.119
जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि ।
कौमारं रूपमापन्नं रूपवानुपलभ्यते ॥ १२.३२५.११९ ॥
जन्मताच ते रूप पाहिले की, तांबूस नखे व बोटे असलेले, कौमार रूप पावलेले रूपवान दिसते.
12.325.120
कौमाराद्यौवनं चापि स्थावीर्यं चापि यौवनात् ।
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते ॥ १२.३२५.१२० ॥
कौमारापासून यौवन, आणि यौवनापासून स्थिर वीर्यही प्राप्त होते. या क्रमयोगाने पूर्वीची अवस्था पुन्हा मिळत नाही.
12.325.121
कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे ।
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते ॥ १२.३२५.१२१ ॥
कालाच्या निरनिराळ्या अंशांमध्ये प्रत्येक क्षणी सर्व भूतांत बदल घडत असतो; परंतु सूक्ष्मतेमुळे तो दिसत नाही.
12.325.122
न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च ।
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः ॥ १२.३२५.१२२ ॥
हे राजा, यांची गती किंवा उत्पत्ती दिसत नाही; दिव्याच्या ज्वालेच्या गतीप्रमाणे प्रत्येक अवस्थेत ती बदलत राहते.
12.325.123
तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः ।
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः ॥ १२.३२५.१२३ ॥
चांगल्या घोड्याप्रमाणे सतत धावणाऱ्या अशा प्रभावशाली त्याचेही, सर्व लोकांसाठी कोण, कोठून, किंवा कोठून नाही?
12.325.124
कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः ।
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह ॥ १२.३२५.१२४ ॥
हे कोणाचे आहे, किंवा कोणाचे नाही; हे कोठून, किंवा कोठून नाही? येथे प्राण्यांचा स्वतःच्या अवयवांशीही कोणता संबंध आहे?
12.325.125
यथाऽऽदित्यान्मणेश्चापि वीरुद्भ्यश्चैव पावकः ।
जायन्त्येवं समुदयात्कलानामिह जन्तवः ॥ १२.३२५.१२५ ॥
जसा सूर्यापासून, मण्यापासून आणि वनस्पतींपासूनही अग्नी उत्पन्न होतो, तसेच येथे कालाच्या अंशांच्या उदयाने प्राणी जन्मतात.
12.325.126
आत्मन्येवात्मनाऽऽत्मानं यथा त्वमनुपश्यसि ।
एवमेवात्मनाऽऽत्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि ॥ १२.३२५.१२६ ॥
तू स्वतःमध्येच स्वतःद्वारे स्वतःला पाहतोस, तसेच दुसऱ्यामध्ये स्वतःला का पाहत नाहीस?
12.325.127
यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि ।
अथ मां काऽसि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि ॥ १२.३२५.१२७ ॥
जर तू स्वतःमध्ये आणि इतरांमध्ये समता निश्चित केली आहेस, तर मी कोण, कोणाचा असे का विचारतोस?
12.325.128
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल ।
काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम् ॥ १२.३२५.१२८ ॥
हे मैथिला, द्वंद्वांपासून मुक्त झालेल्याला 'हे माझे होवो', 'हे नसो' याचा काय अर्थ? 'तू कोण, कोणाची, कुठून' अशा शब्दांचे काय प्रयोजन?
12.325.129
रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये सन्धिविग्रहे ।
कृतवान्यो महीपालः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१२९ ॥
शत्रू, मित्र, मध्यस्थ, विजय, संधि-विग्रह यांच्याशी समभावाने वागणाऱ्या राजात मुक्तीचे लक्षण कोणते?
12.325.130
त्रिवर्गं सप्तधा न्यस्तं यो न वेदेह कर्मसु ।
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३० ॥
त्रिवर्गाचे सात प्रकार करून कर्मांत जो जाणत नाही आणि त्रिवर्गातच आसक्त असतो, त्याच्यात मुक्तीचे लक्षण कोणते?
12.325.131
प्रिये वाऽप्यप्रिये वाऽपि दुर्बले बलवत्यपि ।
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३१ ॥
प्रिय किंवा अप्रिय, दुर्बल किंवा बलवान - ज्याच्या दृष्टीत समता नाही, त्याच्यात मुक्तीचे लक्षण कोणते?
12.325.132
तदयुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप ।
सुहृद्भिः सन्निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम् ॥ १२.३२५.१३२ ॥
म्हणून हे राजा, तू अद्याप योगात स्थिर नसताना मोक्षाबद्दल तुला जो अभिमान होतो, तो मित्रांनी रोखला पाहिजे - विरक्त नसलेल्याला औषधासारखा.
12.325.133
तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम् ।
आत्मनाऽऽत्मनि संपश्य किमन्यन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२.३२५.१३३ ॥
हे शत्रुदमना, त्या त्या आसक्तीच्या स्थानांचे नीट परीक्षण करून स्वतःमध्येच स्वतःला पाहा; मुक्तीचे लक्षण आणखी काय?
12.325.134
इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य केनचित् ।
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु ॥ १२.३२५.१३४ ॥
मोक्षाचा आश्रय घेऊन कोणी या आणि इतर सूक्ष्म आसक्तीच्या स्थानांना, जी चार अंगांद्वारे चालतात, जाणतो; माझे ऐक.
12.325.135
य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह ।
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत ॥ १२.३२५.१३५ ॥
जो राजा ही संपूर्ण पृथ्वी एकछत्री राज्याने शासन करतो, तो एकाच नगरात राहतो.
12.325.136
तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति ।
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते ॥ १२.३२५.१३६ ॥
त्या नगरात त्याचे एकच घर आहे जिथे तो राहतो; त्या घरात रात्री विसावा घेण्यासाठी एकच शय्या आहे, जिथे तो विश्रांती घेतो.
12.325.137
शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति ।
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनाल्पेन युज्यते ॥ १२.३२५.१३७ ॥
त्याच्या शय्येचा अर्धा भागही येथे स्त्रियांनी आधी व्यापलेला असतो; त्या आसक्तीने तो अल्प फलाशी जोडला जातो.
12.325.138
एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च ।
गुणेष्वपरिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति ॥ १२.३२५.१३८ ॥
असेच उपभोगांमध्ये, भोजन-वस्त्रांमध्ये, अपरिमित गुणांमध्ये, शिक्षा आणि अनुग्रहाबद्दलही (आसक्ती असते).
12.325.139
परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते ।
सन्धिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१३९ ॥
राजा सदैव परतंत्र असतो; लहानशा गोष्टीतही तो बांधला जातो. मग संधी आणि विग्रहाच्या बाबतीत राजाला स्वातंत्र्य कुठे?
12.325.140
स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता ।
मन्त्रे चामात्यसहिते कुतस्तस्य स्वतन्त्रता ॥ १२.३२५.१४० ॥
स्त्रियांसह खेळ आणि विहारातही त्याला नेहमी स्वातंत्र्य नसते; अमात्यांसह मंत्रणेत त्याला स्वातंत्र्य कुठे?
12.325.141
यदा ह्याज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता ।
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः ॥ १२.३२५.१४१ ॥
तो इतरांना आज्ञा देतो तेव्हाच तिथे त्याला स्वातंत्र्य म्हटले जाते; पण त्या त्या गुणात स्थित राहून तो अवश होऊन कार्य करवला जातो.
12.325.142
स्वप्नकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः ।
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः ॥ १२.३२५.१४२ ॥
झोपण्याची इच्छा असूनही त्याला झोपता येत नाही, कारण कार्यार्थी लोक त्याला झोपू देत नाहीत; शय्येवर अनुमती मिळाली तरी झोपलेला तो अवश होऊन जागवला जातो.
12.325.143
स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यगीन्यजेत्यपि ।
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः ॥ १२.३२५.१४३ ॥
'स्नान कर, स्पर्श कर, पी, खा, अग्नींमध्ये आहुती दे, यज्ञ कर', 'बोल, ऐक' — अशा प्रकारे तो अवश होऊन इतरांकडून कार्य करवला जातो.
12.325.144
अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः ।
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनान् ॥ १२.३२५.१४४ ॥
अशाप्रकारे लोक वारंवार जवळ येऊन सतत याचना करतात; पण धनरक्षक राजा महान लोकांना देण्याचेही धाडस करत नाही.
12.325.145
दाने कोशक्षयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः ।
क्षणेनास्योऽपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः ॥ १२.३२५.१४५ ॥
दानामुळे त्याच्या कोषाचा क्षय होतो आणि देणाऱ्याबद्दल वैरही निर्माण होते; क्षणार्धात त्याच्यापासून वैराग्य निर्माण करणारे दोष दूर होतात.
12.325.146
प्राज्ञाञ्शूरांस्तथा वैद्यानेकस्थानपि शङ्कते ।
भयमप्यनये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते ॥ १२.३२५.१४६ ॥
राजा प्राज्ञ, शूर, वैद्य आणि एकाच स्थानावर असलेल्यांवरही संशय घेतो; ज्यांच्याकडून तो सतत सेवा घेतो त्यांच्याकडूनही त्याला अनर्थाची भीती असते.
12.325.147
तथा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया ।
तथैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम् ॥ १२.३२५.१४७ ॥
मी राजांविषयी सांगितल्याप्रमाणेच हे लोकही बिघडतात; त्यांच्यापासून त्याला तसेच भय निर्माण होते — पहा, ते कसे भय असते.
12.325.148
सर्वः स्वेस्वे गृहे राजा सर्वः स्वेस्वे गृहे गृही ।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः ॥ १२.३२५.१४८ ॥
प्रत्येक गृहस्थ आपल्या घरात राजा आहे; प्रत्येक गृहपती आपल्या घरात राजा आहे; शासन आणि अनुग्रह करणारा तो, हे जनका, राजांच्या बरोबरीचा आहे.
12.325.149
पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयाः ।
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः ॥ १२.३२५.१४९ ॥
पुत्र, पत्नी, तसेच स्वतः, कोश, मित्र आणि संचय — हे सर्व इतरांसोबतही सामायिक असतात; त्या त्या कारणांनीच ते त्याचेही असतात.
12.325.150
हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः ।
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते ॥ १२.३२५.१५० ॥
देश उद्ध्वस्त झाला, नगर जळाले, प्रधान हत्ती मेला — जगात सामान्य असलेल्या या गोष्टींविषयी मिथ्या ज्ञानाने तो संतप्त होतो.
12.325.151
अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः ।
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः ॥ १२.३२५.१५१ ॥
इच्छा, द्वेष आणि प्रियता यांतून उद्भवणाऱ्या मानसिक दुःखांपासून, डोकेदुखीसारख्या रोगांपासून आणि तसेच कोसळवणाऱ्या संकटांपासून (राजा) मुक्त नसतो.
12.325.152
द्वन्द्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः ।
बहुभिः प्रार्थितं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः ॥ १२.३२५.१५२ ॥
द्वंद्वांनी, त्या त्या संकटांनी पीडित होऊन, सर्व बाजूंनी शंकित होऊन, अनेकांनी इच्छिलेल्या राज्याची सेवा करतो, रात्री मोजत.
12.325.153
तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत् ।
तृणाग्निज्वलनप्रख्यं फेनबुद्बुदसंनिभम् ॥ १२.३२५.१५३ ॥
ते (राज्य) अत्यल्प सुखाचे, फार दुःखाचे आणि सारहीन आहे; गवताच्या आगीच्या ज्वाळेसारखे, फेस आणि बुडबुड्यासारखे आहे.
12.325.154
को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ।
ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे ॥ १२.३२५.१५४ ॥
कोण राज्य मिळवून शांती प्राप्त करेल? 'हे माझे आहे', 'हे नगर आणि राष्ट्र माझे आहे' असे तू मानतोस.
12.325.155
बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ।
मित्रामात्यपुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः ॥ १२.३२५.१५५ ॥
सैन्य, कोश, अमात्य हे कोणाचे, हे नृपा, की कोणाचे नाहीत? मित्र, अमात्य, नगर, राष्ट्र, दंड, कोश, महीपती (राजा) कोणाचे?
12.325.156
सप्ताङ्गश्चैष सङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप ।
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः।
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः ॥ १२.३२५.१५६ ॥
हे नृपा, हा सप्तांग समूहच राज्य म्हणवले जाते. त्रिदंडासारख्या उभ्या असलेल्या, एकमेकांचे गुण असलेल्या या सप्तांग राज्यात कोण कशापेक्षा गुणाने श्रेष्ठ आहे?
12.325.157
तेषुतेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते ॥ १२.३२५.१५७ ॥
त्या त्या काळात ते ते अंगच विशेष ठरते. ज्याद्वारे जे कार्य सिद्ध होते, तेच प्राधान्याला पात्र ठरते.
12.325.158
सप्ताङ्गश्चैव संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम ।
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत् ॥ १२.३२५.१५८ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, सप्तांग आणि इतर तीन मिळून हा दशवर्ग समूह होतो; तो राजाप्रमाणे राज्याचा उपभोग घेतो.
12.325.159
यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मे रतो भवेत् ।
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः ॥ १२.३२५.१५९ ॥
जो राजा महोत्साही आणि क्षत्रधर्मात रत असेल, तो दशांशाने समाधानी व्हावा; आणि दुसरा त्याहूनही लहान दशांशांनी.
12.325.160
नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम् ।
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम् ॥ १२.३२५.१६० ॥
असाधारण राजा नाही, आणि राजाविना राज्यही नाही. राज्य नसेल तर धर्म कुठून? धर्म नसेल तर परम कुठून?
12.325.161
योप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः ।
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते ॥ १२.३२५.१६१ ॥
येथे जो परम धर्म आहे, तो राजा आणि राज्य यांना पवित्र करणारा आहे; दक्षिणा म्हणून पृथ्वी देणाऱ्याला अश्वमेधाशिवाय दुसरे काही नाही.
12.325.162
साऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल ।
समर्था शतशो वक्तुमथवाऽपि सहस्रशः ॥ १२.३२५.१६२ ॥
हे मैथिला, राजांना दुःख देणारी ही कर्मे मी शेकडो किंवा हजारो प्रकारांनी सांगण्यास समर्थ आहे.
12.325.163
स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे ।
न मामेवंविधां युक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि ॥ १२.३२५.१६३ ॥
माझी स्वतःच्या देहावर आसक्ती नाही, तर दुसऱ्याच्या परिग्रहात ती कशी असेल? माझ्यासारख्याला असे बोलणे तुला योग्य नाही.
12.325.164
ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः ।
सोपायः सोपनिषदः सोपसङ्गः सनिश्चयः ॥ १२.३२५.१६४ ॥
निश्चितच तू पंचशिखाकडून मोक्षाचे संपूर्ण स्वरूप ऐकले आहेस—त्याचे उपाय, उपनिषद, मार्ग आणि निश्चय यांसह.
12.325.165
तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः ।
छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्गः कथं नृप ॥ १२.३२५.१६५ ॥
हे राजा, तू आसक्तीपासून मुक्त होऊन बंधने ओलांडून उभा आहेस; मग छत्रासारख्या राजचिन्हांत पुन्हा आसक्ती कशी?
12.325.166
श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मृषा वाऽपि श्रुतं श्रुतम् ।
अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया ॥ १२.३२५.१६६ ॥
तू जे ऐकलेस ते तू ऐकलेच नाहीस असे मला वाटते; किंवा खोटे ऐकले असावेस, किंवा ऐकल्यासारखे दुसरेच काही ऐकले असावेस—जे काही तू ऐकलेस.
12.325.167
अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसे ।
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा ॥ १२.३२५.१६७ ॥
तरीही तू या लौकिक संज्ञांमध्ये स्थिर राहतोस; आसक्ती आणि अडथळ्याने बद्ध होऊन तू सामान्य माणसासारखा आहेस.
12.325.168
सत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया ।
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वशः ॥ १२.३२५.१६८ ॥
मी तुझ्यात सत्त्वाद्वारे जो प्रवेश घडवला, त्यात तुझे काय नुकसान झाले? जर तू सर्वथा मुक्त आहेस.
12.325.169
नियमो ह्येषु धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता ।
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम् ॥ १२.३२५.१६९ ॥
या धर्मांमध्ये यतींचा नियम म्हणजे शून्य स्थानी वास. शून्य स्थानी वास घडवणाऱ्या माझ्याकडून कोणाचे काय दूषित झाले?
12.325.170
न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ ।
न गात्राक्यवैरन्यैः स्पृशामि त्वां नराधिप ॥ १२.३२५.१७० ॥
हे निष्पाप, हे नराधिपा, हातांनी नव्हे, बाहूंनी नव्हे, पाय आणि मांड्यांनी नव्हे, अवयवांनी, डोळ्यांनी किंवा इतर कोणत्याही अवयवांनी मी तुला स्पर्श करत नाही.
12.325.171
कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना ।
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वाऽसद्वा मिथः कृतम् ॥ १२.३२५.१७१ ॥
उच्च कुलात जन्मलेल्या, लज्जाशील, दूरदर्शी माणसाने आपापसात केलेले चांगले किंवा वाईट सभेत सांगू नये.
12.325.172
ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथा मान्या गुरूत्तमाः ।
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम् ॥ १२.३२५.१७२ ॥
हे ब्राह्मण आणि गुरू, तसेच मान्य श्रेष्ठ गुरू; तूही यांचा गुरू आहेस. अशा प्रकारे परस्पर आदर असतो.
12.325.173
तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता ।
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि ॥ १२.३२५.१७३ ॥
म्हणून असा विचार करून, काय सांगावे आणि काय सांगू नये याची परीक्षा करणाऱ्या तू, स्त्री-पुरुषांचा हा संयोग सभेत सांगू नये.
12.325.174
यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् ।
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वपि वत्स्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१७४ ॥
कमळाच्या पानावरील पाणी त्या पानाला स्पर्श न करता राहते, तसेच हे मैथिला, मीही राहीन.
12.325.175
यदि चाद्य स्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन ।
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा ॥ १२.३२५.१७५ ॥
आज माझा स्पर्श अनुभवताना तुला काही कळत असेल, तर तुझे ज्ञान बीजरहित आहे; मग या भिक्षूबरोबर येथे कसे (राहशील)?
12.325.176
स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं चानाप्य दुर्विदम् ।
उभयोरन्तराले वै वर्तसे मोक्षवादिकः ॥ १२.३२५.१७६ ॥
तू गृहस्थाश्रमातूनही च्युत झाला आहेस; दुर्लभ मोक्षही प्राप्त न करता, दोघांच्या मध्येच मोक्षवादी होऊन तू राहतोस.
12.325.177
न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः ।
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१७७ ॥
मुक्ताचा मुक्ताशी, ज्ञानी पुरुषाचा एकत्व आणि पृथकत्वाच्या ठिकाणी, भाव आणि अभाव यांच्या संयोगात वर्णसंकर उत्पन्न होत नाही.
12.325.178
वर्णाश्रमाः पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्वतः ।
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते ॥ १२.३२५.१७८ ॥
वर्ण आणि आश्रम वेगळे दिसतात; पण ज्याने परमार्थ पाहिला आहे त्याच्यासाठी ते अभिन्न आहेत; 'हे वेगळे, ते वेगळे' असे जाणून, दुसरे दुसरीकडे राहत नाही.
12.325.179
पापौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिका ।
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रिताः पुनः ॥ १२.३२५.१७९ ॥
भांड्यात दूध, दुधात माशी — तसेच; आधार आणि आश्रित यांच्या संयोगाने ते वेगळे होऊन पुन्हा आश्रित होतात.
12.325.180
न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिका ।
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम् ॥ १२.३२५.१८० ॥
पण भांड्यात दुधाचे भाव नाही, दूधही नाही, माशीही नाही; हे भाव स्वतःच आश्रय घेतात, दुसऱ्याच्या आश्रयाने नव्हे.
12.325.181
पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च ।
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥ १२.३२५.१८१ ॥
आश्रमांच्या पृथकत्वाने आणि वर्णांच्या भिन्नतेने, तसेच परस्परांच्या पृथकत्वाने, त्यांच्यात वर्णसंकर कसा होईल?
12.325.182
नास्मि पर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा ।
तव राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता ॥ १२.३२५.१८२ ॥
मी उत्तम जातीची नाही, वैश्य स्त्रीही नाही आणि हीन जातीचीही नाही. हे राजा, मी आपल्याच वर्णाची आहे; शुद्ध योनीतून जन्मलेली आणि निष्कलंक आहे.
12.325.183
प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥ १२.३२५.१८३ ॥
प्रधान नावाच्या राजर्षीबद्दल आपल्या कानी निश्चितच आले असेल. त्यांच्या कुळात जन्मलेली सुलभा नावाची मला जाणा.
12.325.184
द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्धारश्च पर्वतः ।
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह ॥ १२.३२५.१८४ ॥
द्रोण, शतशृंग आणि वक्रद्वार हे पर्वत — माझ्या पूर्वजांच्या सत्रांमध्ये इंद्रासह यज्ञवेदी रचली गेली.
12.325.185
साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे ।
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ॥ १२.३२५.१८५ ॥
त्या कुळात जन्मलेली मी, पतीविना माझ्यासारखी स्त्री, मोक्षधर्मांत विनीत होऊन एकटी मुनिव्रताचे आचरण करते.
12.325.186
नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी ।
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि दृढव्रता ॥ १२.३२५.१८६ ॥
मी सत्रात लपून आलेली नाही; परधनाचा अभिमान बाळगणारी नाही; धर्मसंकर करणारी नाही. मी स्वधर्मात दृढव्रता आहे.
12.325.187
नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य प्रवादिनी ।
नासमीक्ष्यागता चेह त्वत्सकाशं जनाधिप ॥ १२.३२५.१८७ ॥
हे जनाधिपा, मी माझ्या प्रतिज्ञेत अस्थिर नाही, विचार न करता बोलणारी नाही, आणि विचार न करता येथे तुमच्या सान्निध्यात आलेली नाही.
12.325.188
मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाऽहं कुशलैषिणी ।
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता ॥ १२.३२५.१८८ ॥
मोक्षाविषयी तुम्ही जोपासलेली बुद्धी ऐकून, कल्याणाची इच्छा करणारी मी तुमचा हा मोक्षही जाणण्याच्या इच्छेने येथे आले आहे.
12.325.189
न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः ।
मुक्तो विमुच्यते यश्च शान्तौ यश्च न शाम्यति ॥ १२.३२५.१८९ ॥
मी हे वचन कोणत्याही गटात उभे राहून सांगत नाही — स्वपक्ष किंवा परपक्ष यांच्या दृष्टीने नाही. जो मुक्त आहे तोच मुक्त होतो; आणि जो शांतीत आहे तो शांत होत नाही.
12.325.190
यथा शून्ये पुराऽगारे भिक्षुरेकां निशां वसेत् ।
तथाऽहं त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम् ॥ १२.३२५.१९० ॥
जसा एखादा भिक्षू रिकाम्या जुन्या घरात एक रात्र राहतो, तसाच मी तुमच्या या शरीरात ही रात्र घालवीन.
12.325.191
साऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्चिता ।
सुप्ता सुशरणं प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल ॥ १२.३२५.१९१ ॥
मानाने आणि शब्दांच्या आतिथ्याने माझा सत्कार झाला; चांगल्या आश्रयात झोपून मी प्रसन्न झाले. हे मैथिला, उद्या मी निघून जाईन.
12.325.192
इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च ।
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परं ॥ १२.३२५.१९२ ॥
अशी हेतुयुक्त आणि अर्थपूर्ण ही वचने ऐकून राजा यापुढे काहीही बोलला नाही.