મહાભારત · અધ્યાય 12.329
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.329.1
कथं निर्वेदमापन्नः शुको वैयासकिः पुरा ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ॥ १२.३२९.१ ॥
પૂર્વે વ્યાસપુત્ર શુક કેવી રીતે વૈરાગ્ય પામ્યા? આ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું, કારણ કે મને ઘણું કુતૂહલ છે.
12.329.2
प्राकृतेनैव वृत्तेन चरन्तमकुतोभयम् ।
अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायमन्वशाद्वै पिता सुतम् ॥ १२.३२९.२ ॥
સામાન્ય આચરણથી વિચરતા, કોઈથી ભય ન રાખતા પુત્રને પિતાએ સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય ભણાવીને ઉપદેશ આપ્યો.
12.329.3
धर्मं पुत्र निपेवस्व सुतीक्ष्णौ च हिमातपौ ।
क्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः ॥ १२.३२९.३ ॥
પુત્ર, ધર્મનું સેવન કર; ઠંડી-તડકો, ભૂખ-તરસ અને પવન સહન કર. સદા ઇન્દ્રિયોને જીતનારો થા.
12.329.4
सत्यमार्जवमक्रोधमनसूयां दमं तपः ।
अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत्परिपालय ॥ १२.३२९.४ ॥
સત્ય, સરળતા, ક્રોધરહિતતા, અસૂયારહિતતા, દમ, તપ, અહિંસા અને દયાળુતા—આનું વિધિપૂર્વક પાલન કર.
12.329.5
सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वमनार्जवम् ।
देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संलिह ॥ १२.३२९.५ ॥
સત્યમાં સ્થિર રહો, ધર્મમાં રમો; બધી વક્રતા છોડો. દેવો અને અતિથિઓના શેષ વડે જ પ્રાણયાત્રા ચલાવ.
12.329.6
फेनमात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते ।
अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक ॥ १२.३२९.६ ॥
આ દેહ માત્ર ફીણ જેવો છે; જીવ પક્ષીની જેમ તેમાં રહેલો છે. પ્રિયજનનો સંગ પણ અનિત્ય છે; પુત્ર, તું કેમ સૂઈ રહ્યો છે?
12.329.7
अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु ।
अन्तरं लिप्यमानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे ॥ १२.३२९.७ ॥
સાવધ, જાગૃત અને સદા તત્પર શત્રુઓ વચ્ચે, તેઓ અવસર શોધી રહ્યા છે ત્યારે, તું બાળકની જેમ તે સમજતો નથી.
12.329.8
अहःसु गण्यमानेषु क्षीयमाणे तथाऽऽयुषि ।
जीविते लिख्यमाने च किमुत्थाय न धावसि ॥ १२.३२९.८ ॥
દિવસો ગણાતા હોય, આયુષ્ય ઘટતું હોય, જીવન લખાતું હોય ત્યારે તું ઊઠીને કેમ દોડતો નથી?
12.329.9
ऐहलौकिकनीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ।
पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः ॥ १२.३२९.९ ॥
આ લોક માટે જે પ્રયત્ન કરે છે, માંસ અને લોહી વધારનારું જે શોધે છે, પરલોકના કાર્યોમાં જે ઊંઘે છે, તેઓ અત્યંત નાસ્તિક છે.
12.329.10
धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः ।
अपथा गच्छतां तेषामनुयाताऽपि पीड्यते ॥ १२.३२९.१० ॥
બુદ્ધિના મોહથી ભરેલા જે માણસો ધર્મની નિંદા કરે છે, તેઓ કુમાર્ગે ચાલે છે; તેમના અનુયાયી પણ પીડા પામે છે.
12.329.11
ये तु तुष्टाः श्रुतिपरा महात्मानो महाबलाः ।
धर्म्यं पन्थानमारूढास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १२.३२९.११ ॥
જે સંતુષ્ટ, શ્રુતિપરાયણ, મહાત્મા અને મહાબળવાન છે, ધર્મમાર્ગે આરૂઢ છે — તેમની સેવા કર અને તેમને પૂછ.
12.329.12
उपधार्य मतं तेषां बुधानां धर्मदर्शिनाम् ।
नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै ॥ १२.३२९.१२ ॥
ધર્મને જોનારા તે જ્ઞાનીઓનો મત સમજીને, કુમાર્ગે જતા ચિત્તને પરમ બુદ્ધિથી નિયંત્રિત કર.
12.329.13
आद्यकालिकया बुद्ध्या दूरेश्च इति निर्भयाः ।
सर्वभक्ष्या न पश्यन्ति कर्मभूमिमचेतसः ॥ १२.३२९.१३ ॥
આદિકાલીન બુદ્ધિથી દૂરની વાતો વિચારી નિર્ભય થયેલા, સર્વભક્ષી લોકો કર્મભૂમિ જોતા નથી; તેઓ અચેતન છે.
12.329.14
धर्मं निःश्रेणिमास्थाय किंचित्किंचित्समारुह ।
कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥ १२.३२९.१४ ॥
ધર્મની સીડી પર ચઢીને ધીમે ધીમે ઉપર ચઢ; રેશમના કીડાની જેમ પોતાને જ વીંટાળીને તું સમજતો નથી.
12.329.15
नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातमिव स्थितम् ।
वामतः कुरु विस्रब्धो नरं वेणुमिवोद्धृतम् ॥ १२.३२९.१५ ॥
નાસ્તિક, મર્યાદા તૂટેલો, નદીકાંઠો ધસી પડે તેમ ઊભેલો — તેનાથી નિશ્ચિંત થઈ ડાબી બાજુ ખસ; ઉખડેલા વાંસની જેમ.
12.329.16
कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ १२.३२९.१६ ॥
કામ-ક્રોધરૂપી મગરોથી ભરેલી, પાંચ ઇન્દ્રિયોના જળવાળી નદીને ધૈર્યની નાવ બનાવીને જન્મના દુર્ગ પાર કર.
12.329.17
मृत्युनाऽभ्याहते लोके जरया परिपीडिते ।
अमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर ॥ १२.३२९.१७ ॥
મૃત્યુથી ઘાયલ, જરાથી પીડિત આ લોકમાં અચૂક બાણો પડતા હોય ત્યારે ધર્મરૂપી વાહનથી પાર થા.
12.329.18
तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युरन्वेषते यदा ।
निर्वृत्तिं लभते कस्मादकस्मान्मृत्युनाऽशितः ॥ १२.३२९.१८ ॥
ઊભેલા અને સૂતેલાને પણ મૃત્યુ શોધે છે ત્યારે માણસ શાંતિ કેવી રીતે મેળવે? અચાનક મૃત્યુએ ગળેલો કેવી રીતે?
12.329.19
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादायं गच्छति ॥ १२.३२९.१९ ॥
કામનાઓનો સંચય કરતા, ક્યારેય તૃપ્ત ન થનારા આ માણસને, વરુ ઘેટાને પકડીને લઈ જાય તેમ મૃત્યુ પકડીને લઈ જાય છે.
12.329.20
क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान् ।
अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम् ॥ १२.३२९.२० ॥
ક્રમશઃ જ્યોત સંચિત કરેલો, ધર્મબુદ્ધિથી ભરેલો મહાન દીવો, અંધકારમાં પ્રવેશવાનું હોય ત્યારે યત્નપૂર્વક ધારણ કરવો.
12.329.21
संपतन्देहजालानि कदाचिदिह मानुषे ।
ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत्र परिपालय ॥ १२.३२९.२१ ॥
દેહજાળોમાં પડતાં, ક્યારેક આ મનુષ્ય જન્મમાં જીવ બ્રાહ્મણત્વ પામે છે; તેથી, પુત્ર, તેનું રક્ષણ કર.
12.329.22
ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं न कामार्थाय जायते ।
इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम् ॥ १२.३२९.२२ ॥
બ્રાહ્મણનો આ દેહ કામ કે ધન માટે જન્મતો નથી; અહીં તે ક્લેશ અને તપ માટે છે, અને મૃત્યુ પછી અનુપમ સુખ માટે.
12.329.23
ब्राह्मण्यं बहुभिरवाप्यते तपोभि ।
स्तल्लब्ध्वा न रतिपरेण हेलितव्यम्।
स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः ।
मोक्षार्थी कुशलपरः सदा यतस्व ॥ १२.३२९.२३ ॥
બ્રાહ્મણત્વ અનેક તપોથી પ્રાપ્ત થાય છે. તે મેળવીને ભોગાસક્ત માણસે તેની ઉપેક્ષા ન કરવી. સ્વાધ્યાય, તપ અને દમમાં સદા યુક્ત રહી, મોક્ષની ઇચ્છા રાખી, કલ્યાણમાં તત્પર થઈ સદા યત્ન કર.
12.329.24
अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीरः ।
सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिका निमेषरोमा।
यानेतत्समबलशुक्लकृष्णनेत्रो ।
मासाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम् ॥ १२.३२९.२४ ॥
અવ્યક્ત સ્વભાવવાળો, કળાના શરીરવાળો, સૂક્ષ્મ આત્મા ધરાવતો, ક્ષણ અને ત્રુટિ જેના અંગો છે, નિમેષ જેના રોમ છે, સમાન બળવાળી શુક્લ અને કૃષ્ણ આંખોવાળો, માસ જેના અંગો છે — માણસોનો આ વયરૂપી ઘોડો એ રીતે દોડે છે.
12.329.25
तं दृष्ट्वा प्रसृतमजस्रमुग्रवेगं ।
गच्छन्तं सततमिहान्ववेक्षमाणम्।
यक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं ।
धर्मे ते रमतु मनः परं निशाम्य ॥ १२.३२९.२५ ॥
સતત ફેલાતા, ઉગ્ર વેગવાળા, અહીં નિરંતર જતા અને નિરીક્ષાતા તેને જોઈને, જો તું જાણવા ઇચ્છે કે બીજાના દોરવ્યા વિના ચાલનારું કોણ છે, તો પરમને સમજીને તારું મન ધર્મમાં રમો.
12.329.26
येऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः ।
क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगात्।
क्लिश्यन्तः परिगतवेदनाशरीरा ।
बह्वीभिः सुभृशमधर्मवागुराभिः ॥ १२.३२९.२६ ॥
પરંતુ જેઓ ધર્મ અને કામથી ભ્રષ્ટ આચરણ કરે છે, તેઓ અનિષ્ટના સંયોગથી સતત રડે છે ને કષ્ટ પામે છે; વેદનાથી ઘેરાયેલા શરીરવાળા તેઓ અધર્મના અનેક ફંદાઓમાં અતિશય બંધાયેલા રહે છે.
12.329.27
राजा सदा धर्मपरः शुभाशुभस्य गोप्ता ।
समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान्।
बहुविधमपि चरति प्रविशति ।
सुखमनुपगतं निरवद्यम् ॥ १२.३२९.२७ ॥
ધર્મપરાયણ રાજા સદા શુભ-અશુભનો રક્ષક છે; પુણ્યવાનોને જોઈને તે તેમને લોક આપે છે. તે અનેક રીતે વિચરે છે અને અત્યાર સુધી ન પામેલા નિર્દોષ સુખમાં પ્રવેશે છે.
12.329.28
श्वानो भीषणकाया अयोमुखानि वयांसि ।
बलगृध्रकुररपक्षिणां च संघातम्।
नरकदने रुधिरपा गुरुवचन ।
नुदमुपरतं विशन्त्यसन्तः ॥ १२.३२९.२८ ॥
ભયાનક શરીરવાળા શ્વાન, લોખંડની ચાંચવાળા પક્ષીઓ, બળવાન ગીધ, કુરર અને અન્ય પક્ષીઓનાં ટોળાં; નરકની યાતનામાં લોહી પીનારા; ગુરુવચનથી દૂર કરાયેલા—આવા દુષ્ટો તેમાં પ્રવેશે છે.
12.329.29
मर्यादा नियताः स्वयम्भुवा य इहेमाः ।
प्रभिनत्ति दश गुणा मनोऽनुगत्वात्।
निवसति भृशमसुखं पितृविषय ।
विपिनमवगाह्य स पापः ॥ १२.३२९.२९ ॥
સ્વયંભૂએ અહીં નિશ્ચિત કરેલી આ મર્યાદાઓને જે તોડે છે, મનનું અનુસરણ કરવાથી તેના દસ ગુણો નષ્ટ થાય છે. તે પાપી પિતૃલોકના પ્રદેશમાં એક વનમાં પ્રવેશીને અતિશય દુઃખમાં રહે છે.
12.329.30
यो लुब्ध सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः ।
सततनिकृतिवञ्चनाभिरतिः स्यात्।
उपनिधिभिरसुखकृत्स परमनिरयगो ।
भृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मा ॥ १२.३२९.३० ॥
અત્યંત લોભી, પ્રિય પણ અસત્ય બોલનાર, નિરંતર છેતરપિંડી અને ઠગાઈમાં આનંદ માનનાર મનુષ્ય, થાપણો દ્વારા બીજાને દુઃખ આપે છે, તે દુષ્કર્મી પરમ નરકમાં જઈને અત્યંત દુઃખ ભોગવે છે.
12.329.31
उष्णां वैतरणीं महानदीमव ।
गाढोऽसिपत्रवनभिन्नगात्रः।
परशुवनशयोनिपतितो ।
वसति च महानिरये भृशार्तः ॥ १२.३२९.३१ ॥
તે ઉષ્ણ વૈતરણી મહાનદીમાં ડૂબે છે, અસિપત્રવનમાં તેનું શરીર વીંધાય છે, પરશુવનમાં પડીને રહે છે, અને અત્યંત પીડિત થઈને મહાનરકમાં વસે છે.
12.329.32
महापादनि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम् ।
चिरस्य मृत्युकारिकामनागतां न बुध्यसे ॥ १२.३२९.३२ ॥
તું તારા મોટા પગોનો ગર્વ કરે છે, પણ આગળ જોતો નથી; લાંબા સમયથી આવનારા મૃત્યુનું કારણ તું સમજતો નથી.
12.329.33
प्रयस्यतां किमास्यते समुत्थितं महद्भयम् ।
अतिप्रमार्थि दारुणं सुखस्य संविधीयताम् ॥ १२.३२९.३३ ॥
પ્રયત્ન કર, કેમ બેઠો છે? મહાન ભય ઊભો થયો છે, જે સુખનો અત્યંત નાશ કરનાર અને ભયંકર છે; સુખ માટે વ્યવસ્થા કરવામાં આવે.
12.329.34
पुरा मृतः प्रणीयसे यमस्य राजशासनात् ।
त्वमन्तकाय दारुणैः प्रयत्नमार्जवे कुरु ॥ १२.३२९.३४ ॥
પહેલાં જ મૃત્યુ પામેલાની જેમ યમના રાજાજ્ઞાથી તું લઈ જવાઈ રહ્યો છે; તું અંતક (યમ) માટે સરળતાથી ભયંકર પ્રયત્ન કર.
12.329.35
पुरा समूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यदुःखवित् ।
कियत्तवेह जीवितं यमे न चास्ति वारकः ॥ १२.३२९.३५ ॥
પહેલાં જ પ્રભુ (યમ) દુઃખને ન જાણીને મૂળ સહિત સગાંઓને હરી લે છે; અહીં તારું જીવન કેટલું? યમની સામે રોકનાર પણ કોઈ નથી.
12.329.36
पुरा विवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरः ।
पुरैक एव नीयसे कुरुष्व सांपरायिकम् ॥ १२.३२९.३६ ॥
યમની આગળ ચાલતો પવન પહેલેથી જ વહી રહ્યો છે. તું એકલો જ લઈ જવાશે; તેથી પરલોક માટે કંઈક કર.
12.329.37
पुरा स एक एव ते प्रवाति मारुतोऽन्तकः ।
पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे ॥ १२.३२९.३७ ॥
તે અંતક પવન પહેલેથી જ તારા માટે વહી રહ્યો છે. મહાભયના આગમન વખતે તારી દિશાઓ ભ્રમિત થઈ રહી છે.
12.329.38
श्रुतिश्च सन्निरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक ।
समाकुलस्य गच्छतः समाधिमुत्तमं कुरु ॥ १२.३२९.३८ ॥
પુત્ર, અહીં તારી શ્રવણશક્તિ પહેલેથી જ અવરોધાઈ રહી છે. વ્યાકુળ થઈને જતા તું ઉત્તમ સમાધિ કર.
12.329.39
शुभाशुभे पुरा कृते प्रमादकर्मविप्लुते ।
स्मरन्पुराऽनुतप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ १२.३२९.३९ ॥
પહેલાં કરેલાં શુભ-અશુભ કર્મો, પ્રમાદનાં કર્મોથી ગૂંચવાયેલાં છે; તેમને સ્મરીને તું પહેલેથી જ પસ્તાશે. માત્ર એક નિધિ સ્થાપ.
12.329.40
पुरा जरा कलेवरं विजर्झरीकरोति ते ।
बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ १२.३२९.४० ॥
ઘડપણ તારા શરીરને પહેલેથી જ જર્જર કરી રહ્યું છે; તે બળ, અંગો અને રૂપ હરી લે છે. માત્ર એક નિધિ સ્થાપ.
12.329.41
पुरा शरीरमन्तको भिनत्ति रोगसायकैः ।
प्रसह्य जीवितक्षये तपो महत्समारभ ॥ १२.३२९.४१ ॥
અંતક તારા શરીરને રોગબાણોથી પહેલેથી જ વીંધી રહ્યો છે. જીવનનો ક્ષય થતાં પહેલાં બળપૂર્વક મહાન તપ આરંભ કર.
12.329.42
पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराः ।
अभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने ॥ १२.३२९.४२ ॥
પૂર્વે મનુષ્યદેહોની પહોંચમાં રહેલા ભયંકર વરુઓ ચારે બાજુથી ધસી આવે છે. હે પુણ્યશીલ, પ્રયત્ન કર.
12.329.43
पुरान्धकारमेककोऽनुपश्यसि त्वरस्व वै ।
पुरा हिरण्मयान्नगान्निरीक्षसेऽद्रिमूर्धनि ॥ १२.३२९.४३ ॥
પૂર્વે તું એકલો અંધકાર જુએ છે, તેથી ત્વરા કર. પૂર્વે પર્વતશિખર પર સુવર્ણ પર્વતો તું જુએ છે.
12.329.44
पुरा कुसङ्गतानि ते सुहृन्मुखाश्च शत्रवः ।
विचालयन्ति दर्शनाद्धटस्व पुत्र यत्परम् ॥ १२.३२९.४४ ॥
પૂર્વે તારા કુસંગો અને મિત્રના મુખવાળા શત્રુઓ તને દર્શનથી ડગાવે છે. હે પુત્ર, જે પરમ છે તેને માટે પ્રયત્ન કર.
12.329.45
धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चोरतः ।
मृतं च यन्न मुञ्चति समार्जयस्व तद्धनम् ॥ १२.३२९.४५ ॥
જે ધનને રાજા તરફથી કે ચોર તરફથી ભય નથી, અને મૃત્યુ સમયે પણ જે છોડતું નથી, તે ધન સારી રીતે મેળવ.
12.329.46
न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम् ।
यदेव यस्य यौतकं तदेव तत्र सोऽश्नृते ॥ १२.३२९.४६ ॥
ત્યાં પોતપોતાનાં કર્મો દ્વારા પરસ્પર વહેંચણી થતી નથી. જે જેનું પોતાનું છે તે જ ત્યાં તે ભોગવે છે.
12.329.47
परत्र तेन जीव्यते तदेव पुत्र जीयताम् ।
धनं यदक्षरं ध्रुवं समार्जयस्व तत्स्वयम् ॥ १२.३२९.४७ ॥
પરલોકમાં તેનાથી જ જીવન ચાલે છે. હે પુત્ર, તે જ જીતાય. જે ધન અક્ષય અને ધ્રુવ છે, તે જ તું પોતે સારી રીતે મેળવ.
12.329.48
न यावदेव पच्यते महाजनस्य यावकम् ।
अपक्व एव यावके पुरा प्रलीयते त्वरम् ॥ १२.३२९.४८ ॥
મહાજનની જવની રાબ રંધાય તે પહેલાં જ, ન રંધાયેલી તે રાબમાં જ તે જલદી નાશ પામે છે.
12.329.49
न मातृपुत्रबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनः ।
अनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तमेकपातिनम् ॥ १२.३२९.४९ ॥
માતા, પુત્ર, બાંધવ, પરિચિત કે પ્રિય જન કોઈ સંકટમાં એકલા જનારની પાછળ જતા નથી.
12.329.50
यदेव कर्म केवलं पुराकृतं शुभाशुभम् ।
तदेव पुत्र यौतकं भवत्यमुत्र गच्छतः ॥ १२.३२९.५० ॥
પુત્ર, પહેલાં કરેલું જે શુભ-અશુભ કર્મ જ કેવળ, તે જ પરલોક જનારની સાથે જનારું સાથી થાય છે.
12.329.51
हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः ।
न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः ॥ १२.३२९.५१ ॥
શુભ-અશુભ કર્મથી સંચિત સોનું અને રત્નોના ઢગલા, દેહનો નાશ થતાં તેનું કાર્ય સાધનારા થતા નથી.
12.329.52
न पुत्र शान्तिरस्ति ते कृताकृतस्य कर्मणः ।
न साक्षिकोऽऽत्मना समो नृणामिहास्ति कश्चन ॥ १२.३२९.५२ ॥
પુત્ર, કરેલા અને ન કરેલા કર્મ માટે તને શાંતિ નથી; માણસોને અહીં પોતાના આત્મા સમાન સાક્ષી બીજો કોઈ નથી.
12.329.53
मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतः ।
प्रविश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वशः ॥ १२.३२९.५३ ॥
મનુષ્યદેહ છોડીને પરલોક જનારને તે પ્રગટ થાય છે; બુદ્ધિરૂપી ચક્ષુથી પ્રવેશીને તે સર્વથા દેખાય છે.
12.329.54
इहाग्निसूर्यवायवः शरीरमाश्रितास्त्रयः ।
त एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः ॥ १२.३२९.५४ ॥
અહીં શરીરમાં આશ્રિત અગ્નિ, સૂર્ય અને વાયુ — એ ત્રણેય તેના સાક્ષી થાય છે; તેઓ ધર્મને જોનારા છે.
12.329.55
अहनिंशेषु सर्वतः स्पृशत्सु सर्वचारिषु ।
प्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्ममेव पालय ॥ १२.३२९.५५ ॥
દિવસ અને રાતમાં, સર્વત્ર વ્યાપીને, સર્વ ચાલતા જીવો વચ્ચે, પ્રગટ કે ગુપ્ત આચરણ કરનારાઓ વચ્ચે, તું તારો સ્વધર્મ જ પાળ.
12.329.56
अनेकपारिपान्थके विरूपरौद्रमक्षिके ।
स्वमेव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति ॥ १२.३२९.५६ ॥
ઘણા માર્ગોવાળા, ભયંકર અને કુરૂપ માખીઓથી ભરેલા તે સ્થાને તારા સ્વકર્મની જ રક્ષા કર; ત્યાં પોતાનું કર્મ જ સાથે જાય છે.
12.329.57
न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम् ।
तथा कृतं स्वकर्मजं तदेव भुज्यते फलम् ॥ १२.३२९.५७ ॥
ત્યાં પોતાના કર્મો દ્વારા ફળ એકબીજા વચ્ચે વહેંચાતું નથી; કરેલું, પોતાના કર્મથી જન્મેલું તે જ ફળ ભોગવાય છે.
12.329.58
यथाऽप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह ।
तथाऽऽप्नुवन्ति कर्मजं विमानकामगामिनः ॥ १२.३२९.५८ ॥
જેમ અપ્સરાઓના સમૂહો મહર્ષિઓ સાથે કર્મથી જન્મેલું ફળ અને સુખ પામે છે, તેમ ઇચ્છિત વિમાનોમાં વિચરનારા કર્મજન્ય ફળ પામે છે.
12.329.59
यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः ।
तदाप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः ॥ १२.३२९.५९ ॥
અહીં પાપરહિત અને સંયમી મનવાળાઓએ કરેલું જે શુભ કર્મ છે, તે જ શુદ્ધ જન્મવાળા માનવો પામે છે.
12.329.60
प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोः ।
व्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः ॥ १२.३२९.६० ॥
તેઓ પ્રજાપતિ, બૃહસ્પતિ અને શતક્રતુ ઇન્દ્રના લોકનું સહવાસ-સ્થાન પામે છે; ગૃહસ્થધર્મના સેતુઓ દ્વારા તેઓ પરમ ગતિ તરફ જાય છે.
12.329.61
सहस्रशोऽप्यनेकशः प्रवक्तुमुत्सहामहे ।
अबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुस्तु तेन पावकः ॥ १२.३२९.६१ ॥
હજારો પ્રકારે, અનેક રીતે આ કહેવા અમે ઉત્સુક છીએ; અબુદ્ધિઓને મોહિત કરનાર પ્રભુ જ ફરી, તેમના દ્વારા જ અગ્નિ (પ્રગટ થાય છે).
12.329.62
गता त्रिरष्टवर्षता ध्रुवोऽसि पञ्चविंशकः ।
कुरष्व धर्मसंचयं वयो हि तेऽतिवर्तते ॥ १२.३२९.६२ ॥
ત્રણ વાર આઠ વર્ષ વીતી ગયાં છે, તું ચોક્કસ પચ્ચીસનો છે; ધર્મસંચય કર, કારણ કે તારી ઉંમર ચોક્કસ વીતી રહી છે.
12.329.63
पुरा करोति सोऽन्तकः प्रमादगोमुखां चमूम् ।
यथागृहीतमुत्थितस्त्वरस्व धर्मपालने ॥ १२.३२९.६३ ॥
પહેલેથી જ તે અંતક (મૃત્યુ) પ્રમાદ-મુખવાળી સેના તૈયાર કરે છે; શસ્ત્ર ઉપાડેલાની જેમ ઊઠીને ધર્મપાલનમાં ત્વરા કર.
12.329.64
यथा त्वमेव पृष्ठतस्त्वमग्रतो गमिष्यसि ।
तथा गतिं गमिष्यतः किमात्मना परेण वा ॥ १२.३२९.६४ ॥
તું અત્યારે જેમ પાછળ છે, તેમ પછી આગળ જઈશ; એ જ રીતે જનારાઓની ગતિ માટે—પોતાના કે બીજાના માટે—શું (કરવું)?
12.329.65
यदेकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम् ।
भयेषु सांपरायिकं निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ १२.३२९.६५ ॥
એકલા પડતા સજ્જનોને પરલોકમાં (સહાય) હોય છે, તેથી ત્યાં જનારાઓને ભયના સમયે કામ આવે તેવું પારલૌકિક ધન જ એકમાત્ર નિધિ છે; તેનો સંચય કર.
12.329.66
सतूलमूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यसङ्गवान् ।
न सन्ति यस्य वारकाः कुरष्व धर्मसंनिधिम् ॥ १२.३२९.६६ ॥
જેને રોકનાર કોઈ નથી, તે પ્રભુ મૂળ અને સ્વજનો સહિત સર્વ કંઈ અનાસક્તપણે હરી લે છે; તેથી ધર્મમાં નિવાસ કર.
12.329.67
इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम् ।
स्वदर्शनानुपानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत् ॥ १२.३२९.६७ ॥
હે પુત્ર, અહીં તારા માટે મેં કહેલું આ દૃષ્ટાંત સમ્મત છે; તારી પોતાની અંતર્દૃષ્ટિના અનુમાનથી વર્ણવેલું તે આચર.
12.329.68
ददाति यः स्वकर्मणा धनानि यस्यकस्यचित् ।
अबुद्धिमोहजैर्गुणैः स एक एव युज्यते ॥ १२.३२९.६८ ॥
જે પોતાના કર્મથી કોઈને પણ ધન આપે છે, તે અજ્ઞાન અને મોહથી જન્મેલા ગુણોને કારણે એકલો જ તેની સાથે બંધાય છે.
12.329.69
शुभं समस्तमश्नुते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाः ।
तदेतदर्थदर्शनं कृतज्ञमर्थसंहितम् ॥ १२.३२९.६९ ॥
શુભ કર્મ કરનાર સંપૂર્ણ શુભ ફળ ભોગવે છે; આ અર્થદર્શન કૃતજ્ઞ અને અર્થસભર છે.
12.329.70
निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिदन्ति दुष्कृतः ॥ १२.३२९.७० ॥
ગામમાં વસનારની જે આસક્તિ છે, તે જ આ બાંધનારી દોરી છે; તેને કાપીને સુકૃતિઓ જાય છે, દુષ્કૃતિઓ તેને કાપી શકતા નથી.
12.329.71
किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते ।
किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं ।
पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे ॥ १२.३२९.७१ ॥
તારે ધનથી શું, સ્વજનોથી શું, હે વત્સ, તું મરીશ ત્યારે પુત્રોથી શું? ગુફામાં પ્રવેશેલા આત્માને શોધ; તારા બધા પિતામહો ક્યાં ગયા?
12.329.72
श्वः कार्यमद्ये कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वाऽकृतम् ॥ १२.३२९.७२ ॥
આવતી કાલનું કામ આજે કરવું જોઈએ અને બપોરનું કામ સવારે. મૃત્યુ તેનું કામ થયું છે કે નહીં તેની રાહ જોતું નથી.
12.329.73
अनुगम्य विनाशान्ते निवर्तन्ते ह बान्धवाः ।
अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा ॥ १२.३२९.७३ ॥
વિનાશના અંત સુધી પાછળ જઈને બાંધવો પાછા ફરે છે; માણસને અગ્નિમાં મૂકીને જ્ઞાતિજનો અને મિત્રો પણ એ રીતે પાછા ફરે છે.
12.329.74
नास्तिकान्निरनुक्रोशान्नरान्पापमते स्थितान् ।
वामतः कुरु विस्रब्धं परं प्रेप्सुरतन्द्रितः ॥ १२.३२९.७४ ॥
નાસ્તિકો, નિર્દય અને પાપબુદ્ધિવાળા માણસોને ડાબી બાજુ રાખો; પરમ કલ્યાણની ઇચ્છા રાખીને, આળસ વિના, વિશ્વાસપૂર્વક કરો.
12.329.75
एवमभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते ।
सुमहद्धैर्यमालम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु ॥ १२.३२९.७५ ॥
આ રીતે જગત કાળથી આઘાત પામી પીડિત થાય ત્યારે, અતિ ધૈર્ય ધારણ કરીને સંપૂર્ણ આત્માથી ધર્મનું પાલન કરો.
12.329.76
अथेमं दर्शनोपायं सम्यग्यो वेत्ति मानवः ।
सम्यक् स्वधर्मं कृत्वेह परत्र सुखमश्नुते ॥ १२.३२९.७६ ॥
આ દર્શનનો ઉપાય જે માણસ સારી રીતે જાણે છે, તે અહીં પોતાનો ધર્મ બરાબર પાળીને પરલોકમાં પણ સુખ પામે છે.
12.329.77
न देहभेदे मरणं विजानतां ।
न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि।
धर्मं हि यो बर्धयते स पण्डितो ।
य एव धर्माच्च्यवते स दह्यते ॥ १२.३२९.७७ ॥
જાણનારાઓને દેહના ભેદમાં મૃત્યુ નથી; સારી રીતે પાળેલા માર્ગે ચાલનારનો નાશ પણ નથી. જે ધર્મને વધારે છે તે પંડિત છે; અને જે ધર્મથી ચ્યુત થાય છે તે બળે છે.
12.329.78
प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः ।
फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधि।
निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते ।
त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः ॥ १२.३२९.७८ ॥
કર્મમાર્ગે પોતપોતાનાં કર્મોમાં પ્રવૃત્ત એ બંનેમાંથી કર્તા વિધિપૂર્વક ફળ મેળવે છે. નીચ કર્મ કરનાર નરકમાં જાય છે; ધર્મમાં પારંગત સ્વર્ગમાં જાય છે.
12.329.79
सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
तथाऽऽत्मानं समादध्याद्धश्यते न पुनर्यथा ॥ १२.३२९.७९ ॥
સ્વર્ગની સીડીરૂપ, દુર્લભ એવો મનુષ્યજન્મ મેળવીને, ફરી પતન ન થાય એ રીતે પોતાને સ્થિર કરવો.
12.329.80
यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणी ।
तमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं मित्रबान्धवैः ॥ १२.३२९.८० ॥
સ્વર્ગમાર્ગને અનુસરનારી જેની બુદ્ધિ ચલિત થતી નથી, તેને પુણ્યકર્મા કહે છે; મિત્રો અને બાંધવોએ તેના માટે શોક કરવાનો નથી.
12.329.81
यस्य नोपहता बुद्धिर्निश्चये ह्यवलम्बते ।
स्वर्गे कृतावकाशस्य नास्ति तस्य महद्भयम् ॥ १२.३२९.८१ ॥
જેની બુદ્ધિ નિશ્ચયમાં વિકૃત થતી નથી અને દૃઢપણે ટકી રહે છે, સ્વર્ગમાં સ્થાન બનાવનારને મોટો ભય નથી.
12.329.82
तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताः ।
तेषामल्पतरो धर्मः कामभोगानजानताम् ॥ १२.३२९.८२ ॥
તપોવનોમાં જન્મીને ત્યાં જ મૃત્યુ પામેલાઓનો ધર્મ, કામભોગ નહીં જાણનારાઓ કરતાં ઘણો ઓછો છે.
12.329.83
यस्तु भोगान्परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत् ।
न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहुमतं फलम् ॥ १२.३२९.८३ ॥
પરંતુ જે ભોગોનો ત્યાગ કરીને શરીરથી તપ કરે છે, તેને કંઈ પણ ન મળે — એ ફળ મને ઘણું માન્ય છે.
12.329.84
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
अनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ १२.३२९.८४ ॥
હજારો માતા-પિતા અને સેંકડો પુત્ર-પત્નીઓ — જેઓ આવી ગયા અને જેઓ આવશે — તેઓ કોના છે? તારા, કોઈ બીજાના, કે અમારા?
12.329.85
अहमेको न मे कश्चिन्नाहमन्यस्य कस्यचित् ।
न तं पश्यामि यस्याहं तन्न पश्यामि यो मम ॥ १२.३२९.८५ ॥
હું એકલો છું; મારું કોઈ નથી, હું પણ બીજા કોઈનો નથી. જેનો હું છું તેને હું જોતો નથી, અને જે મારો છે તેને પણ જોતો નથી.
12.329.86
न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैरपि ।
स्वकृतैस्तानि जातानि भवांश्चैव गमिष्यति ॥ १२.३२९.८६ ॥
તેમના માટે તારે કંઈ કરવાનું નથી, અને તારા માટે તેમને પણ કંઈ કરવાનું નથી. તેઓ પોતાનાં કર્મોથી જન્મ્યા છે, અને તું પણ ચોક્કસ ચાલ્યો જઈશ.
12.329.87
इह लोके हि धनिना परोऽपि स्वजनायते ।
स्वजनस्तु दरिद्राणां जीवतामपि नश्यति ॥ १२.३२९.८७ ॥
આ લોકમાં ધનવાનને પારકો પણ સ્વજન જેવો થાય છે; પણ ગરીબોનો જીવતો સ્વજન પણ નાશ પામે છે.
12.329.88
संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
ततः क्लेशमवाप्नोति परत्रेह तथैव च ॥ १२.३२९.८८ ॥
માણસ પત્નીની અપેક્ષાએ અશુભ કર્મો સંચિત કરે છે; પછી આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ દુઃખ પામે છે.
12.329.89
पश्यति च्छिन्नभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणा ।
तत्कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत्समुदाहृतम् ॥ १२.३२९.८९ ॥
કારણ કે, જીવલોકને તે પોતાનાં કર્મોથી છિન્નભિન્ન જીવોવાળો જુએ છે. તેથી, હે પુત્ર, અહીં સંપૂર્ણ કહેલું તે જ પ્રમાણે કર.
12.329.90
तदेतत्संप्रदृश्यैव कर्म भूमिं प्रपश्यतः ।
शुभान्याचरितव्यानि परलोकमभीप्सता ॥ १२.३२९.९० ॥
આ બધું બરાબર જોઈને, પૃથ્વી પર કર્મ જોનારે, પરલોકની ઇચ્છા રાખનારે શુભ કર્મો કરવાં જોઈએ.
12.329.91
मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेन ।
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
स्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण ।
भूतानि कालः पचति प्रसह्य ॥ १२.३२९.९१ ॥
મહિના અને ઋતુઓનાં નામ બદલનાર, સૂર્યાગ્નિવાળો, રાત-દિવસને ઇંધન બનાવનાર, પોતાના કર્મફળનો સાક્ષી કાળ જીવોને બળપૂર્વક પકાવે છે.
12.329.92
धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते ।
बलेन किं येन रिपुं न बाधते।
श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरे ।
त्किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी ॥ १२.३२९.९२ ॥
જે ધન આપવામાં ન આવે કે ભોગવવામાં ન આવે તેનાથી શું? જે બળથી શત્રુને પીડા ન થાય તેનાથી શું? જે શ્રુતથી ધર્મ ન આચરાય તેનાથી શું? ઇન્દ્રિયો જીતીને વશ ન થયેલા આત્માથી શું?
12.329.93
इदं द्वैपायनवचो हितमुक्तं निशम्य तु ।
शुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदैशिकम् ॥ १२.३२९.९३ ॥
દ્વૈપાયનનાં આ હિતકારી વચનો સાંભળીને શુક મોક્ષનો ઉપદેશ આપનાર પિતાને છોડીને ચાલ્યા ગયા.