महाभारत · अध्याय 12.329
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.329.1
कथं निर्वेदमापन्नः शुको वैयासकिः पुरा ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ॥ १२.३२९.१ ॥
पूर्वी व्यासपुत्र शुक कसा वैराग्यास प्राप्त झाला? हे मला ऐकायचे आहे, कारण मला फार कुतूहल आहे.
12.329.2
प्राकृतेनैव वृत्तेन चरन्तमकुतोभयम् ।
अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायमन्वशाद्वै पिता सुतम् ॥ १२.३२९.२ ॥
सामान्य आचरणाने वावरणाऱ्या, कोठूनही भय नसलेल्या पुत्राला पित्याने संपूर्ण स्वाध्याय शिकवून उपदेश केला.
12.329.3
धर्मं पुत्र निपेवस्व सुतीक्ष्णौ च हिमातपौ ।
क्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः ॥ १२.३२९.३ ॥
पुत्रा, धर्माचे पालन कर; थंडी-ऊन, भूक-तहान आणि वारा सहन कर. नेहमी इंद्रियांना जिंकणारा हो.
12.329.4
सत्यमार्जवमक्रोधमनसूयां दमं तपः ।
अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत्परिपालय ॥ १२.३२९.४ ॥
सत्य, सरळपणा, क्रोधरहितता, असूयारहितता, दम, तप, अहिंसा आणि दयाळूपणा—हे विधिपूर्वक पाळ.
12.329.5
सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वमनार्जवम् ।
देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संलिह ॥ १२.३२९.५ ॥
सत्यात स्थिर राहा, धर्मात रमा; सर्व वक्रता सोडा. देवता व अतिथी यांच्या उरलेल्या अन्नानेच प्राणयात्रा चालवा.
12.329.6
फेनमात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते ।
अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक ॥ १२.३२९.६ ॥
हे शरीर केवळ फेसासारखे आहे; जीव पक्ष्याप्रमाणे त्यात वसतो. प्रियजनांचा सहवासही अनित्य आहे; पुत्रा, तू कसा झोपतोस?
12.329.7
अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु ।
अन्तरं लिप्यमानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे ॥ १२.३२९.७ ॥
सावध, जागृत आणि सदैव तत्पर असलेल्या शत्रूंमध्ये, ते संधी शोधत असताना, तू बालकाप्रमाणे ते ओळखत नाहीस.
12.329.8
अहःसु गण्यमानेषु क्षीयमाणे तथाऽऽयुषि ।
जीविते लिख्यमाने च किमुत्थाय न धावसि ॥ १२.३२९.८ ॥
दिवस मोजले जात असताना, आयुष्य क्षीण होत असताना, जीवन लिहिले जात असताना, तू उठून का धावत नाहीस?
12.329.9
ऐहलौकिकनीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ।
पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः ॥ १२.३२९.९ ॥
इहलोकासाठी जे प्रयत्न करतात, मांस व रक्त वाढवणारे जे शोधतात, परलोकाच्या कार्यांत जे झोपलेले आहेत, ते अत्यंत नास्तिक आहेत.
12.329.10
धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः ।
अपथा गच्छतां तेषामनुयाताऽपि पीड्यते ॥ १२.३२९.१० ॥
बुद्धीच्या मोहाने भरलेले जे लोक धर्माची निंदा करतात, ते कुमार्गाने चालतात; त्यांच्या अनुयायांनाही पीडा होते.
12.329.11
ये तु तुष्टाः श्रुतिपरा महात्मानो महाबलाः ।
धर्म्यं पन्थानमारूढास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १२.३२९.११ ॥
जे समाधानी, श्रुतिपरायण, महात्मे आणि महाबलवान आहेत, धर्माच्या मार्गावर आरूढ आहेत — त्यांची सेवा कर आणि त्यांना प्रश्न विचार.
12.329.12
उपधार्य मतं तेषां बुधानां धर्मदर्शिनाम् ।
नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै ॥ १२.३२९.१२ ॥
धर्म पाहणाऱ्या त्या ज्ञानी लोकांचे मत समजून घेऊन, कुमार्गाकडे धावणाऱ्या मनाला परम बुद्धीने आवर.
12.329.13
आद्यकालिकया बुद्ध्या दूरेश्च इति निर्भयाः ।
सर्वभक्ष्या न पश्यन्ति कर्मभूमिमचेतसः ॥ १२.३२९.१३ ॥
आदिकालीन बुद्धीने दूरचा विचार करून निर्भय झालेले, सर्व काही भक्षण करणारे, कर्मभूमी पाहत नाहीत; ते अचेतन आहेत.
12.329.14
धर्मं निःश्रेणिमास्थाय किंचित्किंचित्समारुह ।
कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥ १२.३२९.१४ ॥
धर्माच्या शिडीवर चढून हळूहळू वर चढ; रेशीम-किड्याप्रमाणे स्वतःलाच गुंडाळत तू जाणत नाहीस.
12.329.15
नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातमिव स्थितम् ।
वामतः कुरु विस्रब्धो नरं वेणुमिवोद्धृतम् ॥ १२.३२९.१५ ॥
नास्तिक, मर्यादा मोडलेला, नदीकाठ कोसळावा तसा उभा असलेला — त्याच्यापासून निश्चिंतपणे डावीकडे सरक; उपटलेल्या बांबूप्रमाणे.
12.329.16
कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ १२.३२९.१६ ॥
काम-क्रोधरूपी मगरींनी भरलेली, पाच इंद्रियांच्या पाण्याची नदी धैर्याची नाव करून जन्माचे दुर्ग पार कर.
12.329.17
मृत्युनाऽभ्याहते लोके जरया परिपीडिते ।
अमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर ॥ १२.३२९.१७ ॥
मृत्यूने आघात केलेल्या, वार्धक्याने पीडित झालेल्या या जगात अचूक बाण पडत असताना धर्मरूपी वाहनाने पार हो.
12.329.18
तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युरन्वेषते यदा ।
निर्वृत्तिं लभते कस्मादकस्मान्मृत्युनाऽशितः ॥ १२.३२९.१८ ॥
उभ्या असलेल्या आणि निजलेल्या माणसालाही मृत्यू शोधत असतो, तेव्हा माणसाला शांती कशी मिळेल? अचानक मृत्यूने गिळलेला कसा?
12.329.19
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादायं गच्छति ॥ १२.३२९.१९ ॥
कामनांचा संचय करणाऱ्या, कधीही तृप्त न होणाऱ्या याला, लांडगीण मेंढी पकडून नेते तसे मृत्यू पकडून नेतो.
12.329.20
क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान् ।
अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम् ॥ १२.३२९.२० ॥
क्रमाक्रमाने ज्योत साठवलेला, धर्मबुद्धीने भरलेला महान दीप, अंधारात प्रवेश करायचा असताना प्रयत्नाने धरून ठेवावा.
12.329.21
संपतन्देहजालानि कदाचिदिह मानुषे ।
ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत्र परिपालय ॥ १२.३२९.२१ ॥
देहजालांत पडत पडत, कधीतरी या मनुष्यजन्मात जीव ब्राह्मण्य मिळवतो; म्हणून, पुत्रा, त्याचे रक्षण कर.
12.329.22
ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं न कामार्थाय जायते ।
इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम् ॥ १२.३२९.२२ ॥
ब्राह्मणाचा हा देह कामासाठी किंवा धनासाठी जन्मत नाही; येथे तो क्लेशासाठी व तपासाठी आहे, आणि मृत्यूनंतर अनुपम सुखासाठी.
12.329.23
ब्राह्मण्यं बहुभिरवाप्यते तपोभि ।
स्तल्लब्ध्वा न रतिपरेण हेलितव्यम्।
स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः ।
मोक्षार्थी कुशलपरः सदा यतस्व ॥ १२.३२९.२३ ॥
ब्राह्मण्य अनेक तपांनी प्राप्त होते. ते मिळवून भोगासक्त माणसाने त्याची हेळसांड करू नये. स्वाध्याय, तप आणि दम यांत नित्य युक्त राहा; मोक्षाची इच्छा धरून, कल्याणात तत्पर होऊन सदा प्रयत्न कर.
12.329.24
अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीरः ।
सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिका निमेषरोमा।
यानेतत्समबलशुक्लकृष्णनेत्रो ।
मासाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम् ॥ १२.३२९.२४ ॥
अव्यक्त स्वभाव, कलांचे शरीर, सूक्ष्म आत्मा असलेला, क्षण व त्रुटी ज्याचे अवयव, निमेष ज्याचे रोम, समान बलाचे शुक्ल व कृष्ण डोळे असलेला, मास ज्याचे अंग — माणसांचा हा वयरूपी घोडा असा धावतो.
12.329.25
तं दृष्ट्वा प्रसृतमजस्रमुग्रवेगं ।
गच्छन्तं सततमिहान्ववेक्षमाणम्।
यक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं ।
धर्मे ते रमतु मनः परं निशाम्य ॥ १२.३२९.२५ ॥
सतत पसरणाऱ्या, उग्र वेगाने येथे सतत जाणाऱ्या आणि निरीक्षिल्या जाणाऱ्या त्याला पाहून, जर इतरांच्या नेतृत्वाने न चालवता येणारे काय हे जाणण्याची तुझी इच्छा असेल, तर परम तत्त्व जाणून तुझे मन धर्मात रमो.
12.329.26
येऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः ।
क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगात्।
क्लिश्यन्तः परिगतवेदनाशरीरा ।
बह्वीभिः सुभृशमधर्मवागुराभिः ॥ १२.३२९.२६ ॥
परंतु जे धर्म आणि काम यांपासून भ्रष्ट वर्तन करतात, ते अनिष्टाच्या संयोगाने सतत ओरडतात व क्लेश भोगतात; वेदनेने वेढलेल्या शरीरांनी ते अधर्माच्या अनेक पाशांत अत्यंत अडकलेले राहतात.
12.329.27
राजा सदा धर्मपरः शुभाशुभस्य गोप्ता ।
समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान्।
बहुविधमपि चरति प्रविशति ।
सुखमनुपगतं निरवद्यम् ॥ १२.३२९.२७ ॥
धर्मपरायण राजा सदैव शुभ-अशुभाचा रक्षक असतो; पुण्यवानांना पाहून तो त्यांना लोक देतो. तो अनेक प्रकारे संचार करून, अद्याप न प्राप्त झालेल्या निर्दोष सुखात प्रवेश करतो.
12.329.28
श्वानो भीषणकाया अयोमुखानि वयांसि ।
बलगृध्रकुररपक्षिणां च संघातम्।
नरकदने रुधिरपा गुरुवचन ।
नुदमुपरतं विशन्त्यसन्तः ॥ १२.३२९.२८ ॥
भयानक शरीरांची कुत्री, लोखंडी चोचींचे पक्षी, बलवान गिधाडे, कुरर व इतर पक्ष्यांचे थवे; नरकाच्या छळात रक्त पिणारे; गुरुवचनांपासून दूर घालवलेले—असे दुष्ट त्यात प्रवेश करतात.
12.329.29
मर्यादा नियताः स्वयम्भुवा य इहेमाः ।
प्रभिनत्ति दश गुणा मनोऽनुगत्वात्।
निवसति भृशमसुखं पितृविषय ।
विपिनमवगाह्य स पापः ॥ १२.३२९.२९ ॥
स्वयंभूने येथे निश्चित केलेल्या या मर्यादा जो भंग करतो, मनाच्या अनुसरणाने त्याचे दहा गुण नष्ट होतात. तो पापी पितृलोकाच्या प्रदेशात एका अरण्यात प्रवेश करून अत्यंत दुःखात राहतो.
12.329.30
यो लुब्ध सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः ।
सततनिकृतिवञ्चनाभिरतिः स्यात्।
उपनिधिभिरसुखकृत्स परमनिरयगो ।
भृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मा ॥ १२.३२९.३० ॥
अत्यंत लोभी, प्रिय पण असत्य बोलणारा, सतत फसवणूक व वंचनेत रमणारा जो मनुष्य, ठेवींद्वारे इतरांना दुःख देतो, तो दुष्कर्मी परम नरकात जाऊन अत्यंत दुःख भोगतो.
12.329.31
उष्णां वैतरणीं महानदीमव ।
गाढोऽसिपत्रवनभिन्नगात्रः।
परशुवनशयोनिपतितो ।
वसति च महानिरये भृशार्तः ॥ १२.३२९.३१ ॥
तो उष्ण वैतरणी या महानदीत बुडतो, असिपत्रवनात त्याचे शरीर छिन्नभिन्न होते, परशुवनात पडून राहतो आणि अत्यंत पीडित होऊन महानरकात राहतो.
12.329.32
महापादनि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम् ।
चिरस्य मृत्युकारिकामनागतां न बुध्यसे ॥ १२.३२९.३२ ॥
तू आपल्या मोठ्या पायांचा अभिमान बाळगतोस, पण पुढे पाहत नाहीस; दीर्घकाळ येऊ घातलेल्या मृत्यूचे कारण तुला समजत नाही.
12.329.33
प्रयस्यतां किमास्यते समुत्थितं महद्भयम् ।
अतिप्रमार्थि दारुणं सुखस्य संविधीयताम् ॥ १२.३२९.३३ ॥
प्रयत्न कर, का बसला आहेस? मोठे भय उभे राहिले आहे, जे सुखाचा अत्यंत नाश करणारे आणि भयंकर आहे; सुखासाठी व्यवस्था केली जावी.
12.329.34
पुरा मृतः प्रणीयसे यमस्य राजशासनात् ।
त्वमन्तकाय दारुणैः प्रयत्नमार्जवे कुरु ॥ १२.३२९.३४ ॥
पूर्वीच मेल्यासारखा यमाच्या राजाज्ञेने तू नेला जात आहेस; तू अंतकासाठी (यमासाठी) सरळपणे भयंकर प्रयत्न कर.
12.329.35
पुरा समूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यदुःखवित् ।
कियत्तवेह जीवितं यमे न चास्ति वारकः ॥ १२.३२९.३५ ॥
पूर्वीच प्रभु (यम) दुःख न जाणता मुळासह नातेवाईकांना हरण करतो; येथे तुझे आयुष्य किती? यमासमोर अडवणारा कोणी नाही.
12.329.36
पुरा विवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरः ।
पुरैक एव नीयसे कुरुष्व सांपरायिकम् ॥ १२.३२९.३६ ॥
यमाच्या पुढे जाणारा वारा आधीच वाहत आहे. तू एकटाच नेला जाशील; म्हणून परलोकासाठी काहीतरी कर.
12.329.37
पुरा स एक एव ते प्रवाति मारुतोऽन्तकः ।
पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे ॥ १२.३२९.३७ ॥
तो अंतक वारा आधीच तुझ्यासाठी वाहत आहे. मोठ्या भयाचे आगमन होताना तुझ्या दिशा भ्रमित होत आहेत.
12.329.38
श्रुतिश्च सन्निरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक ।
समाकुलस्य गच्छतः समाधिमुत्तमं कुरु ॥ १२.३२९.३८ ॥
पुत्रा, येथे तुझी श्रवणशक्ती आधीच रोधली जात आहे. व्याकुळ होऊन जाणाऱ्या तू उत्तम समाधी साध.
12.329.39
शुभाशुभे पुरा कृते प्रमादकर्मविप्लुते ।
स्मरन्पुराऽनुतप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ १२.३२९.३९ ॥
पूर्वी केलेली शुभ-अशुभ कर्मे, प्रमादाच्या कृत्यांनी गोंधळलेली; त्यांची आठवण करून तू आधीच पश्चात्ताप करशील. केवळ एक निधी ठेव.
12.329.40
पुरा जरा कलेवरं विजर्झरीकरोति ते ।
बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ १२.३२९.४० ॥
वार्धक्य तुझ्या शरीराला आधीच जर्जर करत आहे; ते बल, अवयव आणि रूप हरण करते. केवळ एक निधी ठेव.
12.329.41
पुरा शरीरमन्तको भिनत्ति रोगसायकैः ।
प्रसह्य जीवितक्षये तपो महत्समारभ ॥ १२.३२९.४१ ॥
अंतक तुझ्या शरीराला रोगबाणांनी आधीच भेदत आहे. जीवन क्षीण होण्यापूर्वीच बलपूर्वक महान तपश्चर्या सुरू कर.
12.329.42
पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराः ।
अभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने ॥ १२.३२९.४२ ॥
पूर्वी मनुष्यदेहांच्या आवाक्यातील भयंकर लांडगे सर्व बाजूंनी धावून येतात. हे पुण्यशीला, प्रयत्न कर.
12.329.43
पुरान्धकारमेककोऽनुपश्यसि त्वरस्व वै ।
पुरा हिरण्मयान्नगान्निरीक्षसेऽद्रिमूर्धनि ॥ १२.३२९.४३ ॥
पूर्वी तू एकटाच अंधार पाहतोस, म्हणून त्वरा कर. पूर्वी पर्वतशिखरावर सुवर्णाचे पर्वत तू पाहतोस.
12.329.44
पुरा कुसङ्गतानि ते सुहृन्मुखाश्च शत्रवः ।
विचालयन्ति दर्शनाद्धटस्व पुत्र यत्परम् ॥ १२.३२९.४४ ॥
पूर्वी तुझी कुसंगती आणि मित्राच्या मुखाचे शत्रू तुला दर्शनापासून ढळवतात. हे पुत्रा, जे परम आहे त्यासाठी यत्न कर.
12.329.45
धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चोरतः ।
मृतं च यन्न मुञ्चति समार्जयस्व तद्धनम् ॥ १२.३२९.४५ ॥
ज्या धनाला राजापासून किंवा चोरांपासून भय नाही, आणि मृत्यूच्या वेळीही जे सोडत नाही, ते धन नीट मिळव.
12.329.46
न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम् ।
यदेव यस्य यौतकं तदेव तत्र सोऽश्नृते ॥ १२.३२९.४६ ॥
तिथे आपापल्या कर्मांनी परस्परांत वाटणी होत नाही. जे ज्याचे आहे तेच तिथे तो उपभोगतो.
12.329.47
परत्र तेन जीव्यते तदेव पुत्र जीयताम् ।
धनं यदक्षरं ध्रुवं समार्जयस्व तत्स्वयम् ॥ १२.३२९.४७ ॥
परलोकात त्याच्याने जीवन चालते. हे पुत्रा, तेच जिंकले जावो. जे धन अक्षय आणि ध्रुव आहे, तेच तू स्वतः नीट मिळव.
12.329.48
न यावदेव पच्यते महाजनस्य यावकम् ।
अपक्व एव यावके पुरा प्रलीयते त्वरम् ॥ १२.३२९.४८ ॥
महाजनाची यवागू शिजण्यापूर्वीच, न शिजलेल्या त्या यवागूतच ती लवकर नाश पावते.
12.329.49
न मातृपुत्रबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनः ।
अनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तमेकपातिनम् ॥ १२.३२९.४९ ॥
माता, पुत्र, बांधव, परिचित वा प्रिय जन कोणीही संकटात एकट्याने जाणाऱ्याच्या मागे जात नाही.
12.329.50
यदेव कर्म केवलं पुराकृतं शुभाशुभम् ।
तदेव पुत्र यौतकं भवत्यमुत्र गच्छतः ॥ १२.३२९.५० ॥
पुत्रा, पूर्वी केलेले शुभ-अशुभ जे कर्मच केवळ, तेच परलोकाला जाणाऱ्याबरोबर जाणारे सोबती होते.
12.329.51
हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः ।
न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः ॥ १२.३२९.५१ ॥
शुभ-अशुभ कर्माने जमवलेले सोने-रत्नांचे संचय देहाचा नाश झाल्यावर त्याचे कार्य साधणारे नसतात.
12.329.52
न पुत्र शान्तिरस्ति ते कृताकृतस्य कर्मणः ।
न साक्षिकोऽऽत्मना समो नृणामिहास्ति कश्चन ॥ १२.३२९.५२ ॥
पुत्रा, केलेल्या आणि न केलेल्या कर्मासाठी तुला शांती नाही; माणसांना येथे स्वतःच्या आत्म्यासारखा साक्षी दुसरा कोणी नाही.
12.329.53
मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतः ।
प्रविश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वशः ॥ १२.३२९.५३ ॥
मानवी देह सोडून परलोकाला जाणाऱ्यासाठी ते प्रकट होते; बुद्धिरूप डोळ्याने आत शिरून ते सर्वथा दिसते.
12.329.54
इहाग्निसूर्यवायवः शरीरमाश्रितास्त्रयः ।
त एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः ॥ १२.३२९.५४ ॥
येथे शरीरात आश्रित असलेले अग्नी, सूर्य आणि वायू हे तिघे त्याचे साक्षी असतात; ते धर्म पाहणारे आहेत.
12.329.55
अहनिंशेषु सर्वतः स्पृशत्सु सर्वचारिषु ।
प्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्ममेव पालय ॥ १२.३२९.५५ ॥
दिवसा व रात्री, सर्वत्र व्यापून, सर्व चालणाऱ्या प्राण्यांमध्ये, उघड किंवा गुप्त वर्तन करणाऱ्यांमध्ये — तू आपला स्वधर्मच पाळ.
12.329.56
अनेकपारिपान्थके विरूपरौद्रमक्षिके ।
स्वमेव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति ॥ १२.३२९.५६ ॥
अनेक मार्ग असलेल्या, भयंकर व कुरूप माश्यांनी भरलेल्या त्या ठिकाणी स्वतःच्या कर्माचेच रक्षण कर; तेथे स्वकर्मच सोबत जाते.
12.329.57
न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम् ।
तथा कृतं स्वकर्मजं तदेव भुज्यते फलम् ॥ १२.३२९.५७ ॥
तेथे स्वकर्मांमुळे फल एकमेकांत वाटले जात नाही; केलेले, स्वकर्मापासून उत्पन्न झालेलेच फल भोगले जाते.
12.329.58
यथाऽप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह ।
तथाऽऽप्नुवन्ति कर्मजं विमानकामगामिनः ॥ १२.३२९.५८ ॥
अप्सरांचे समूह महर्षींसह कर्मापासून उत्पन्न फल व सुख मिळवतात, तसेच इच्छित विमानांतून संचार करणारे कर्मजन्य फल मिळवतात.
12.329.59
यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः ।
तदाप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः ॥ १२.३२९.५९ ॥
येथे पापरहित व संयमी अंतःकरणाच्या लोकांनी केलेले जे शुभ कर्म असते, तेच शुद्ध जन्माचे मानव मिळवतात.
12.329.60
प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोः ।
व्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः ॥ १२.३२९.६० ॥
ते प्रजापती, बृहस्पती आणि शतक्रतू इंद्र यांच्या लोकाची सहवास-स्थिती प्राप्त करतात; गृहस्थधर्माच्या सेतूंद्वारे ते परम गतीकडे जातात.
12.329.61
सहस्रशोऽप्यनेकशः प्रवक्तुमुत्सहामहे ।
अबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुस्तु तेन पावकः ॥ १२.३२९.६१ ॥
हजारो प्रकारांनी, अनेक रीतींनी हे सांगण्यास आम्ही उत्सुक आहोत; अबुद्धींना मोहित करणारा प्रभूच पुन्हा, त्याच्याद्वारेच अग्नी (प्रकट होतो).
12.329.62
गता त्रिरष्टवर्षता ध्रुवोऽसि पञ्चविंशकः ।
कुरष्व धर्मसंचयं वयो हि तेऽतिवर्तते ॥ १२.३२९.६२ ॥
तीन वेळा आठ वर्षे उलटली आहेत, तू निश्चितच पंचवीस (वर्षांचा) आहेस; धर्मसंचय कर, कारण तुझे आयुष्य निश्चितच सरत आहे.
12.329.63
पुरा करोति सोऽन्तकः प्रमादगोमुखां चमूम् ।
यथागृहीतमुत्थितस्त्वरस्व धर्मपालने ॥ १२.३२९.६३ ॥
पूर्वीच तो अंतक (मृत्यू) प्रमादमुखी सैन्य सज्ज करतो; शस्त्र उचललेल्या माणसाप्रमाणे उठून धर्मपालनात त्वरा कर.
12.329.64
यथा त्वमेव पृष्ठतस्त्वमग्रतो गमिष्यसि ।
तथा गतिं गमिष्यतः किमात्मना परेण वा ॥ १२.३२९.६४ ॥
तू आता जसा मागे आहेस, तसाच नंतर पुढे जाशील; त्याचप्रमाणे जाणाऱ्यांच्या गतीसाठी—स्वतःसाठी की दुसऱ्यासाठी—काय (करायचे)?
12.329.65
यदेकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम् ।
भयेषु सांपरायिकं निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ १२.३२९.६५ ॥
एकटे पडणाऱ्या सत्पुरुषांना परलोकात (सहाय्य) असते म्हणून, तिथे जाणाऱ्यांना भयाच्या प्रसंगी उपयोगी पडणारी परलोकसंबंधी संपत्तीच एकमेव निधी आहे; ती संचित कर.
12.329.66
सतूलमूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यसङ्गवान् ।
न सन्ति यस्य वारकाः कुरष्व धर्मसंनिधिम् ॥ १२.३२९.६६ ॥
ज्याला अडवणारे कोणी नाही, तो प्रभु मुळासह आणि नातेवाइकांसह सर्व काही अनासक्तपणे हरण करतो; म्हणून धर्मात निवास कर.
12.329.67
इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम् ।
स्वदर्शनानुपानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत् ॥ १२.३२९.६७ ॥
हे पुत्रा, येथे तुझ्यासाठी मी सांगितलेले हे उदाहरण मान्य आहे; तुझ्या स्वतःच्या अंतर्दृष्टीच्या अनुमानाने वर्णिलेले ते आचर.
12.329.68
ददाति यः स्वकर्मणा धनानि यस्यकस्यचित् ।
अबुद्धिमोहजैर्गुणैः स एक एव युज्यते ॥ १२.३२९.६८ ॥
जो आपल्या कर्माने कोणालाही धन देतो, तो अज्ञान आणि मोहातून जन्मलेल्या गुणांमुळे एकटाच त्याच्याशी बद्ध होतो.
12.329.69
शुभं समस्तमश्नुते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाः ।
तदेतदर्थदर्शनं कृतज्ञमर्थसंहितम् ॥ १२.३२९.६९ ॥
शुभ कर्मे करणारा संपूर्ण शुभ फळ भोगतो; हे अर्थदर्शन कृतज्ञ आणि अर्थपूर्ण आहे.
12.329.70
निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिदन्ति दुष्कृतः ॥ १२.३२९.७० ॥
गावात राहणाऱ्याची जी आसक्ती आहे, तीच ही बांधणारी दोरी आहे; ती तोडून सुकृत जातात, दुष्कृत ती तोडू शकत नाहीत.
12.329.71
किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते ।
किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं ।
पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे ॥ १२.३२९.७१ ॥
तुला धनाने काय, नातेवाइकांनी काय, पुत्रा, तू मरणार तेव्हा पुत्रांनी काय? गुहेत प्रविष्ट झालेल्या आत्म्याचा शोध घे; तुझे सर्व पितामह कुठे गेले?
12.329.72
श्वः कार्यमद्ये कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वाऽकृतम् ॥ १२.३२९.७२ ॥
उद्याचे काम आजच करावे आणि दुपारचे काम सकाळीच करावे. मृत्यू त्याचे काम झाले की नाही याची वाट पाहत नाही.
12.329.73
अनुगम्य विनाशान्ते निवर्तन्ते ह बान्धवाः ।
अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा ॥ १२.३२९.७३ ॥
नाशाच्या अंतापर्यंत त्याच्यामागे जाऊन बांधव परत फिरतात; माणसाला अग्नीत टाकून नातेवाईक आणि मित्रही तसेच परत जातात.
12.329.74
नास्तिकान्निरनुक्रोशान्नरान्पापमते स्थितान् ।
वामतः कुरु विस्रब्धं परं प्रेप्सुरतन्द्रितः ॥ १२.३२९.७४ ॥
नास्तिक, निर्दय आणि पापबुद्धी लोकांना डावीकडे ठेव; परम कल्याणाची इच्छा धरून, आळस न करता, विश्वासाने कर.
12.329.75
एवमभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते ।
सुमहद्धैर्यमालम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु ॥ १२.३२९.७५ ॥
असे जग काळाने आघात पावून पीडित झाले असता, अत्यंत धैर्य धरून सर्व आत्म्याने धर्माचे पालन कर.
12.329.76
अथेमं दर्शनोपायं सम्यग्यो वेत्ति मानवः ।
सम्यक् स्वधर्मं कृत्वेह परत्र सुखमश्नुते ॥ १२.३२९.७६ ॥
या दर्शनाचा उपाय जो माणूस नीट जाणतो, तो येथे स्वधर्माचे योग्य पालन करून परलोकीही सुख मिळवतो.
12.329.77
न देहभेदे मरणं विजानतां ।
न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि।
धर्मं हि यो बर्धयते स पण्डितो ।
य एव धर्माच्च्यवते स दह्यते ॥ १२.३२९.७७ ॥
जाणणाऱ्यांना देहाच्या नाशाने मरण येत नाही, आणि नीट पाळलेल्या मार्गावर चालणाऱ्याचा नाशही होत नाही. जो धर्माची वृद्धी करतो तोच पंडित; आणि जो धर्मापासून ढळतो तो जळतो.
12.329.78
प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः ।
फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधि।
निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते ।
त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः ॥ १२.३२९.७८ ॥
कर्मपथावर आपापल्या कर्मात गुंतलेल्या त्या दोघांपैकी कर्ता विधिपूर्वक फल मिळवतो. नीच कर्म करणारा नरकात जातो; धर्मात पारंगत स्वर्गात जातो.
12.329.79
सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
तथाऽऽत्मानं समादध्याद्धश्यते न पुनर्यथा ॥ १२.३२९.७९ ॥
स्वर्गाची पायरी असलेला, दुर्लभ असा मनुष्यजन्म मिळवून, पुन्हा पतन होऊ नये म्हणून स्वतःला स्थिर करावे.
12.329.80
यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणी ।
तमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं मित्रबान्धवैः ॥ १२.३२९.८० ॥
स्वर्गमार्गाचे अनुसरण करणारी ज्याची बुद्धी कधी ढळत नाही, त्याला पुण्यकर्मा म्हणतात; मित्र व बांधवांनी त्याच्यासाठी शोक करू नये.
12.329.81
यस्य नोपहता बुद्धिर्निश्चये ह्यवलम्बते ।
स्वर्गे कृतावकाशस्य नास्ति तस्य महद्भयम् ॥ १२.३२९.८१ ॥
ज्याची बुद्धी निश्चयात भ्रष्ट होत नाही आणि दृढपणे टिकते, स्वर्गात स्थान मिळवलेल्या त्याला मोठे भय नसते.
12.329.82
तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताः ।
तेषामल्पतरो धर्मः कामभोगानजानताम् ॥ १२.३२९.८२ ॥
तपोवनांत जन्मून तेथेच मरण पावलेल्यांचा धर्म, कामभोग न जाणणाऱ्यांपेक्षा फारच कमी आहे.
12.329.83
यस्तु भोगान्परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत् ।
न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहुमतं फलम् ॥ १२.३२९.८३ ॥
परंतु जो भोगांचा त्याग करून शरीराने तप करतो, त्याला काहीच मिळत नाही — ते फळ मला फार मान्य आहे.
12.329.84
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
अनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ १२.३२९.८४ ॥
हजारो माता-पिता आणि शेकडो पुत्र-पत्नी — जे येऊन गेले आणि जे येणार आहेत — ते कोणाचे आहेत? तुझे, कोणा दुसऱ्याचे, की आमचे?
12.329.85
अहमेको न मे कश्चिन्नाहमन्यस्य कस्यचित् ।
न तं पश्यामि यस्याहं तन्न पश्यामि यो मम ॥ १२.३२९.८५ ॥
मी एकटाच आहे; माझे कोणी नाही, मीही कोणा दुसऱ्याचा नाही. ज्याचा मी आहे त्याला मी पाहत नाही, आणि जो माझा आहे त्यालाही पाहत नाही.
12.329.86
न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैरपि ।
स्वकृतैस्तानि जातानि भवांश्चैव गमिष्यति ॥ १२.३२९.८६ ॥
त्यांच्यासाठी तुझे कर्तव्य नाही, आणि तुझ्यासाठी त्यांचेही नाही. ते आपल्याच कर्मांनी जन्माला आले आहेत, आणि तूही निश्चितच निघून जाशील.
12.329.87
इह लोके हि धनिना परोऽपि स्वजनायते ।
स्वजनस्तु दरिद्राणां जीवतामपि नश्यति ॥ १२.३२९.८७ ॥
या जगात धनवानासाठी परकेही स्वजनासारखे होतात; पण दरिद्र्यांचे जिवंत स्वजनही नष्ट होतात.
12.329.88
संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
ततः क्लेशमवाप्नोति परत्रेह तथैव च ॥ १२.३२९.८८ ॥
माणूस पत्नीच्या अपेक्षेने अशुभ कर्मे साचवतो; मग इहलोकी आणि परलोकीही दुःख भोगतो.
12.329.89
पश्यति च्छिन्नभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणा ।
तत्कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत्समुदाहृतम् ॥ १२.३२९.८९ ॥
कारण, जीवलोक आपल्याच कर्मांनी छिन्नभिन्न प्राण्यांचा आहे असे तो पाहतो. म्हणून, हे पुत्रा, इथे सांगितलेले सर्व तसेच कर.
12.329.90
तदेतत्संप्रदृश्यैव कर्म भूमिं प्रपश्यतः ।
शुभान्याचरितव्यानि परलोकमभीप्सता ॥ १२.३२९.९० ॥
हे सर्व नीट पाहून, पृथ्वीवर कर्म पाहणाऱ्याने, परलोकाची इच्छा करणाऱ्याने शुभ कर्मे करावीत.
12.329.91
मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेन ।
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
स्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण ।
भूतानि कालः पचति प्रसह्य ॥ १२.३२९.९१ ॥
महिने आणि ऋतूंची नावे बदलणाऱ्या, सूर्याग्नी असलेल्या, रात्र-दिवस इंधन करणाऱ्या, स्वकर्मफलाचा साक्षी असलेल्या कालाने प्राण्यांना बलपूर्वक शिजवले आहे.
12.329.92
धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते ।
बलेन किं येन रिपुं न बाधते।
श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरे ।
त्किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी ॥ १२.३२९.९२ ॥
जे धन दान केले जात नाही व उपभोगले जात नाही त्याचा काय उपयोग? ज्या बलाने शत्रूला पीडा देता येत नाही त्याचा काय उपयोग? ज्या श्रुताने धर्माचरण होत नाही त्याचा काय उपयोग? इंद्रियांवर विजय मिळवून वश न झालेल्या आत्म्याचा काय उपयोग?
12.329.93
इदं द्वैपायनवचो हितमुक्तं निशम्य तु ।
शुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदैशिकम् ॥ १२.३२९.९३ ॥
द्वैपायनाचे हे हितकर वचन ऐकून शुक मोक्षाचा उपदेश करणाऱ्या पित्याला सोडून निघून गेला.