महाभारत · अध्याय 12.331
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.331.1
कथं व्यासस्य धर्मात्मा शुको जज्ञे महातपाः ।
सिद्धिं च परमां प्राप्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३३१.१ ॥
युधिष्ठिर म्हणाला: व्यासांचा धर्मात्मा पुत्र शुक, महातपस्वी, कसा जन्मला? त्याने परम सिद्धी कशी प्राप्त केली? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.331.2
कस्यां चोत्पादयामास शुकं व्यासस्तपोधनः ।
न ह्यस्य जननीं विद्मो जन्म चाग्र्यं महात्मनः ॥ १२.३३१.२ ॥
तपोधन व्यासांनी कोणत्या स्त्रीच्या ठायी शुकाला जन्म दिला? त्या महात्म्याची माता आम्हांला ठाऊक नाही, त्याचा श्रेष्ठ जन्मही ठाऊक नाही.
12.331.3
कथं च बालस्य सतः सूक्ष्मज्ञाने रता मतिः ।
यथा नान्यस्य लोकेऽस्मिन्द्वितीयस्येह कस्यचित् ॥ १२.३३१.३ ॥
बालक असूनही त्याची बुद्धी सूक्ष्म ज्ञानात कशी रमली? या जगात दुसऱ्या कोणाचीही बुद्धी अशी रमली नाही.
12.331.4
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामते ।
न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतोऽमृतमुत्तमम् ॥ १२.३३१.४ ॥
हे महामते! हे मला विस्ताराने ऐकायचे आहे. हे उत्तम अमृत ऐकतानाही माझे समाधान होत नाही.
12.331.5
माहात्म्यमात्मयोगं च विज्ञानं च शुकस्य ह ।
यथावदानुपूर्व्येण तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३३१.५ ॥
शुकाचे माहात्म्य, त्याचा आत्मयोग आणि विज्ञान — हे पितामह, ते यथायोग्य आणि क्रमाने मला सांगा.
12.331.6
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ १२.३३१.६ ॥
ऋषींनी वयाने, पिकलेल्या केसांनी, धनाने किंवा नातेवाइकांनी धर्म ठरवला नाही; जो वेदज्ञ आहे, तोच आमच्यासाठी महान आहे.
12.331.7
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि पाण्डव ।
तदिन्द्रियाणि संयम्य तपो भवति नान्यथा ॥ १२.३३१.७ ॥
हे पांडवा, तू मला जे विचारत आहेस ते सर्व तपाच्या मुळावर आधारित आहे. इंद्रियांचा संयम करूनच तप होते, अन्यथा नाही.
12.331.8
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य तु तान्येव सिद्धिमाप्नोति मानवः ॥ १२.३३१.८ ॥
इंद्रियांच्या आसक्तीने मनुष्य निःसंशय दोष प्राप्त करतो. पण त्यांनाच पूर्णपणे संयमित केल्यास मनुष्य सिद्धी मिळवतो.
12.331.9
अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च ।
योगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फलम् ॥ १२.३३१.९ ॥
हे तात, योगाच्या एका अंशाचे फळ हजार अश्वमेध आणि शंभर वाजपेय यज्ञांच्या फळाशी बरोबरीचे नाही.
12.331.10
अत्र ते वर्तयिष्यामि जन्मयोगफलं तथा ।
शुकस्याग्र्यां गतिं चैव दुर्विदामकृतात्मभिः ॥ १२.३३१.१० ॥
येथे मी तुला योगाचे जन्मफळ आणि शुकाची श्रेष्ठ गती सांगेन; आत्मसंयम नसलेल्यांना ते जाणणे कठीण आहे.
12.331.11
मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायुते ।
विजहार महादेवो भीमैर्भूतगणैर्वृतः ॥ १२.३३१.११ ॥
पूर्वी मेरूच्या शिखरावर, कर्णिकार वनांनी भरलेल्या ठिकाणी, भयंकर भूतगणांनी वेढलेले महादेव विहार करीत असत, असे म्हणतात.
12.331.12
शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा ।
तत्र दिव्यं तपस्तेषे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ॥ १२.३३१.१२ ॥
तेथेच पूर्वी शैलराजाची कन्या देवीही होती; आणि तेथेच प्रभू कृष्णद्वैपायनांनी दिव्य तप केले.
12.331.13
योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः ।
धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं कुरुसत्तम ॥ १२.३३१.१३ ॥
योगाने आत्म्यात प्रवेश करून, योगधर्मात तत्पर राहून, तो पुत्रप्राप्तीसाठी तप करू लागला. हे कुरुश्रेष्ठा!
12.331.14
अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य वा विभो ।
वीर्येण संमितः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह ॥ १२.३३१.१४ ॥
अग्नी, पृथ्वी, जल, वायू किंवा आकाश यांच्या वीर्यासारखा पुत्र मला व्हावा, हे विभो — असे तो म्हणाला.
12.331.15
संकल्पेनाथ मौनेन दुष्प्रापमकृतात्मभिः ।
वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम् ॥ १२.३३१.१५ ॥
संकल्पाने आणि मौनाने — अकृतात्म्यांना दुष्प्राप्य असलेले — उत्तम तपाचा आश्रय घेऊन त्याने देवेशाकडे वर मागितला.
12.331.16
अतिष्ठन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः ।
आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम् ॥ १२.३३१.१६ ॥
वायू हाच आहार करून तो प्रभु शंभर वर्षे उभा राहिला — अनेकरूपी, उमापती महादेवाची आराधना करत.
12.331.17
तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा ।
लोकपालाश्च लोकेशं साध्याश्च वसुभिः सह ॥ १२.३३१.१७ ॥
तेथे ब्रह्मर्षी, सर्व देवर्षी, लोकपाल, लोकेश, साध्य आणि वसूंसह सर्वजण जमले.
12.331.18
आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ ।
मारुतो मरुतश्चैव सागराः सरितस्तथा ॥ १२.३३१.१८ ॥
आदित्य आणि रुद्र, सूर्य आणि चंद्र, वायू आणि मरुद्गण, सागर आणि नद्या — त्याचप्रमाणे.
12.331.19
अश्विनौ देवगन्धर्वास्तथा नारदपर्वतौ ।
विश्वावसुश्च गन्धर्वः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः ॥ १२.३३१.१९ ॥
अश्विनीकुमार, देव आणि गंधर्व, नारद आणि पर्वत, गंधर्व विश्वावसू, सिद्ध आणि अप्सरांचे समूह तेथे होते.
12.331.20
तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम् ।
धारयाणः स्रजं भाति ज्योत्स्नामिव निशाकरः ॥ १२.३३१.२० ॥
तेथे महादेव रुद्र कर्णिकार फुलांची शुभ माला धारण करून चंद्र चांदण्यांनी जसा शोभतो तसे शोभत होते.
12.331.21
तस्मिन्दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले ।
आस्थितः परमं योगमृषिः पुत्रार्थमच्युतः ॥ १२.३३१.२१ ॥
देव आणि ऋषींनी भरलेल्या त्या दिव्य, रमणीय वनात पुत्रप्राप्तीसाठी अच्युत ऋषी परम योगात स्थित होते.
12.331.22
न चास्य हीयते प्राणो न ग्लानिरुपजायते ।
त्रयाणामपि लोकानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १२.३३१.२२ ॥
त्यांचा प्राण कमी होत नव्हता, थकवाही येत नव्हता; तो तिन्ही लोकांनाही एखाद्या अद्भुत गोष्टीसारखा होता.
12.331.23
जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः ।
प्रज्वलन्त्यः स्म दृश्यन्ते युक्तस्यामिततेजसः ॥ १२.३३१.२३ ॥
अमित तेजस्वी, योगात मग्न असलेल्या त्यांच्या जटा तेजाने वैश्वानराच्या ज्वाळांसारख्या प्रज्वलित दिसत होत्या.
12.331.24
मार्कण्डेयो हि भगवानेतदाख्यातवान्मम ।
स देवचरितानीह कथयामास मे तदा ॥ १२.३३१.२४ ॥
भगवान मार्कंडेयांनीच हे मला सांगितले. तेव्हा त्यांनी येथे मला देवांची चरित्रे कथन केली.
12.331.25
एता अद्यापि कृष्णस्य तपसा तेन दीपिताः ।
अग्निवर्णा जटास्तात प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ १२.३३१.२५ ॥
हे वत्सा, त्या महात्म्या कृष्णाच्या (द्वैपायनाच्या) तपाने प्रज्वलित झालेल्या अग्निवर्ण जटा आजही तेजाने चमकतात.
12.331.26
एवंविधेन तपसा तस्य भक्त्या च भारत ।
महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम् ॥ १२.३३१.२६ ॥
हे भरतवंशा, अशा तपाने आणि त्याच्या भक्तीने महेश्वर प्रसन्नचित्त झाले आणि त्यांनी मनात निश्चय केला.
12.331.27
ततस्तस्य महादेवो दर्शयामास साम्बिकः ।
उवाच चैवं भगवांख्यम्बकः प्रहसन्निव।
एवंविधस्ते तनयो द्वैपायन भविष्यति ॥ १२.३३१.२७ ॥
तेव्हा महादेवांनी अंबिकेसह त्यांना दर्शन दिले. भगवान त्र्यंबक हसत हसत जणू म्हणाले, "हे द्वैपायना, तुझा पुत्र असाच होईल."
12.331.28
यथा ह्यग्निर्यथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम् ।
यथाऽऽकारास्तथा शुद्धो भविता ते सुतो महान् ॥ १२.३३१.२८ ॥
जसे अग्नी, जसे वायू, जशी पृथ्वी व जसे जल, तसाच तुझा महान पुत्र शुद्ध होईल.
12.331.29
तद्भावभावी तद्बुद्धिस्तदाऽऽत्मा तदपाश्रयः ।
तेजसाऽऽवृत्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति ते सुतः ॥ १२.३३१.२९ ॥
त्याच स्वभावात स्थित, त्याच बुद्धी आणि आत्मा असलेला, त्यालाच आश्रय घेणारा तुझा पुत्र आपल्या तेजाने तिन्ही लोक व्यापून यश मिळवील.