Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.332

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.332.1

स लब्ध्वा परमं देवाद्वरं सत्यवतीसुतः ।
अरणीं तु ततो गृह्य ममन्थाग्निचिकीर्षया ॥ १२.३३२.१ ॥

देवता से परम वर पाकर सत्यवती के पुत्र ने अग्नि उत्पन्न करने की इच्छा से अरणी लेकर मंथन किया।

12.332.2

अथ रूपं परं राजन्बिभ्रतीं स्वेन तेजसा ।
घृताचीं नामाप्सरसमपश्यद्भगवानृषिः ॥ १२.३३२.२ ॥

हे राजन्! तब भगवान ऋषि ने अपने तेज से दीप्त परम रूप धारण करने वाली घृताची नाम की अप्सरा को देखा।

12.332.3

ऋषिरप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः ।
अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्युधिष्ठिर ॥ १२.३३२.३ ॥

हे युधिष्ठिर! उस अप्सरा को देखकर वह भगवान ऋषि व्यास अचानक काम से मोहित हो गए उस वन में।

12.332.4

सा च दृष्ट्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम् ।
शुकी भूत्वा महाराज घृताची समुपागमत् ॥ १२.३३२.४ ॥

और उस समय व्यास को, जिनका मन काम से विचलित था, देखकर, हे महाराज, घृताची मादा तोता बनकर उनके पास आई।

12.332.5

स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येन संवृताम् ।
शरीरजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह ॥ १२.३३२.५ ॥

उस अप्सरा को, जो दूसरे रूप में छिपी हुई थी, देखकर वे शरीर से उत्पन्न काम से, जो सब अंगों में व्याप्त था, सचमुच वशीभूत हो गए।

12.332.6

स तु धैर्येण महता निगृह्णन्हृच्छयं मुनिः ।
न शशाक नियन्तुं तद्व्यासः प्रविसृतं मनः।
भावित्वाच्चैव भावस्य घृताच्या वपुषा हृतः ॥ १२.३३२.६ ॥

परन्तु उस महान धैर्य से भी मुनि व्यास हृदय में पड़ी वासना को रोक न सके; उनका फैला हुआ मन नियंत्रित न हो सका, और भावना के प्रभाव से वे घृताची के शरीर द्वारा हर लिए गए।

12.332.7

यत्नान्नियच्छतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया ।
अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत् ॥ १२.३३२.७ ॥

उस मुनि के प्रयत्न से अपने को रोकते हुए, अग्नि उत्पन्न करने की इच्छा से, उनका वीर्य अचानक अरणी में ही गिर पड़ा।

12.332.8

सोऽविशङ्केन मनसा तथैव द्विजसत्तमः ।
अरणीं ममन्थ ब्रह्मर्षिस्तस्यां जज्ञे शुको नृप ॥ १२.३३२.८ ॥

वह द्विजश्रेष्ठ, उसी प्रकार निःसंकोच मन से, उस ब्रह्मर्षि ने अरणी को मथा, और हे राजन्, उसी में शुक उत्पन्न हुए।

12.332.9

शुक्रे निर्मथ्यमाने स शुको जज्ञे महातपाः ।
परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः ॥ १२.३३२.९ ॥

शुक्र के मथे जाने पर वह शुक उत्पन्न हुए, महान तपस्वी, परम ऋषि, महान योगी, अरणी के गर्भ से उत्पन्न।

12.332.10

यथाऽध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्यमुदावहन् ।
तथारूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा ॥ १२.३३२.१० ॥

जैसे यज्ञ में प्रज्वलित अग्नि हविष्य को ऊपर ले जाती हुई चमकती है, वैसे ही शुक उत्पन्न हुए, तेज से मानो जलते हुए।

12.332.11

विभ्रत्पितुश्च कौरव्य रूपवर्णमनुत्तमम् ।
बभौ तदा भावितात्मा विधूमोऽग्निरिवज्वलन् ॥ १२.३३२.११ ॥

हे कौरव्य, पिता के अनुपम रूप और वर्ण को धारण करते हुए, वे तब भावित-आत्मा शुक्र धूमरहित अग्नि की तरह प्रज्वलित होकर चमके।

12.332.12

तं गङ्गा सरितां श्रेष्ठा मेरुपृष्ठे जनेश्वर ।
स्वरूपिणी तदाऽभ्येत्य स्नापयामास वारिणा ॥ १२.३३२.१२ ॥

हे जनेश्वर, नदियों में श्रेष्ठ गंगा तब अपने स्वरूप में मेरु के पृष्ठ पर आकर उन्हें जल से स्नान कराने लगीं।

12.332.13

अन्तरिक्षाच्च कौरव्य दण्डः कृष्णाजिनं च ह ।
पपात भुवि राजेन्द्र शुकस्थार्थे महात्मनः ॥ १२.३३२.१३ ॥

हे कौरव्य, आकाश से दण्ड और कृष्णमृगचर्म भी गिरे, हे राजेन्द्र, महात्मा शुक के स्थान के लिए पृथ्वी पर।

12.332.14

जेगीयन्ते स्म गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः ॥ १२.३३२.१४ ॥

गन्धर्व गाने लगे, अप्सराओं के समूह नाचने लगे, और देवताओं की दुन्दुभियाँ हज़ारों बार बज उठीं।

12.332.15

विश्वासुश्च गन्धर्वस्तथा तुम्बुरुनारदौ ।
हाहा हूहूश्च गन्धर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम् ॥ १२.३३२.१५ ॥

गन्धर्व विश्वासु, तुम्बुरु और नारद, तथा गन्धर्व हाहा और हूहू ने शुक से उत्पन्न उस पुत्र की स्तुति की।

12.332.16

तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः ।
देवा देवर्षयश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपि च ॥ १२.३३२.१६ ॥

वहाँ इन्द्र के नेतृत्व में लोकपाल एकत्र हुए, देवता, देवर्षि, तथा ब्रह्मर्षि भी आ पहुँचे।

12.332.17

दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्ष च मारुतः ।
जङ्गमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत् ॥ १२.३३२.१७ ॥

दिव्य सभी प्रकार के पुष्प वायु ने बरसाए, और चल और अचल सारा जगत् हर्षित हो उठा।

12.332.18

तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः ।
जतामात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा ॥ १२.३३२.१८ ॥

तब महात्मा और महातेजस्वी ने स्वयं प्रेम से देवी के साथ, मुनि के उस नवजात पुत्र को विधिपूर्वक अपने निकट लाया।

12.332.19

तस्य देवेश्वरः शक्रो दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
ददौ कमण्डलुं प्रीत्या देववासांसि चाभिभो ॥ १२.३३२.१९ ॥

देवताओं के स्वामी इन्द्र ने प्रसन्नता से उसे एक दिव्य और अद्भुत रूप वाला कमण्डलु और दिव्य वस्त्र दिए, हे समर्थ।

12.332.20

हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः ।
प्रदक्षिणमवर्तन्त शुकाश्चाषाश्च भारत ॥ १२.३३२.२० ॥

हंस, शतपत्र, सारस हज़ारों की संख्या में और तोते तथा आषा पक्षी, हे भारत, दक्षिणावर्त घूमने लगे।

12.332.21

आरणेयस्ततो दिव्यं प्राप्य जन्म महाद्युतिः ।
तत्रैवोवास मेधावी ब्रह्मचारी समाहितः ॥ १२.३३२.२१ ॥

फिर आरणेय, महातेजस्वी, दिव्य जन्म पाकर, वहीं मेधावी, ब्रह्मचारी और एकाग्र होकर रहने लगा।

12.332.22

उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः ।
उपतस्थुर्महाराज यथाऽस्य पितरं तथा ॥ १२.३३२.२२ ॥

जन्म लेते ही उसके पास वेद, रहस्यों और संग्रहों सहित आ खड़े हुए, हे महाराज, जैसे उसके पिता के पास आए थे, वैसे ही।

12.332.23

बृहस्पतिं च वव्रे स वेदवेदाङ्गभाष्यवित् ।
उपाध्यायं महाराज धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥ १२.३३२.२३ ॥

वेद, वेदांग और भाष्य के ज्ञाता उसने बृहस्पति को उपाध्याय चुना, हे महाराज, केवल धर्म का ही चिंतन करते हुए।

12.332.24

सोऽधीत्य निखिलान्वेदान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ।
इतिहासं च कार्त्स्न्येन धर्मशास्त्राणि चाभिभो ॥ १२.३३२.२४ ॥

उसने सम्पूर्ण वेदों को, रहस्यों और संग्रहों सहित, पढ़ लिया; और इतिहास तथा धर्मशास्त्रों को भी पूरी तरह पढ़ लिया, हे समर्थ।

12.332.25

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः ।
उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहितः ॥ १२.३३२.२५ ॥

गुरु को दक्षिणा देकर, ब्रह्मचर्य पूरा करके लौटे महामुनि ने एकाग्रचित्त होकर घोर तपस्या आरंभ की।

12.332.26

देवतानामृषीणां च बाल्येऽपि स महातपाः ।
संमन्त्रणीयो मान्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा ॥ १२.३३२.२६ ॥

बाल्यावस्था में भी वे महातपस्वी देवताओं और ऋषियों के बीच परामर्श योग्य और सम्मानित थे, ज्ञान और तप दोनों से।

12.332.27

न त्वस्य रमते बुद्धिराश्रमेषु नराधिप ।
त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः ॥ १२.३३२.२७ ॥

हे नराधिप, परंतु उनका मन आश्रमों में नहीं रमता था, क्योंकि वे मोक्षधर्म को देखने वाले थे और गार्हस्थ्य जीवन की तीन मूल-शाखाओं से परे दृष्टि रखते थे।