महाभारत · अध्याय 12.336
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.336.1
एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः ।
अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा ॥ १२.३३६.१ ॥
गुरूचे हे वचन ऐकून व्यासांचे महातेजस्वी शिष्य आनंदित मनाने तेव्हा एकमेकांना आलिंगन देऊ लागले.
12.336.2
उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम् ।
तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत् ॥ १२.३३६.२ ॥
भगवानांनी जे सांगितले — वर्तमान आणि भविष्याशी जोडलेला तो उपदेश — आमच्या मनात दृढ रुजला आहे; आम्ही तसेच करू.
12.336.3
अन्योन्यं संविभाष्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः ।
विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः ॥ १२.३३६.३ ॥
अशा प्रकारे एकमेकांशी संवाद करून, अत्यंत प्रसन्न मनाने, वाणीत निपुण असलेले ते शिष्य पुन्हा गुरूंना विनवू लागले.
12.336.4
शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने ।
वेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं प्रभो ॥ १२.३३६.४ ॥
हे महामुने, या पर्वतावरून आम्हांस पृथ्वीवर जाऊन वेदांचा अनेक प्रकारे विस्तार करण्याची इच्छा आहे; हे प्रभो, जर आपणास रुचत असेल तर.
12.336.5
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ॥ १२.३३६.५ ॥
शिष्यांचे बोलणे ऐकून पराशरपुत्र प्रभू तेव्हा धर्म आणि अर्थाने युक्त, हितकारी वचन बोलले.
12.336.6
क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते ।
अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम् ॥ १२.३३६.६ ॥
जर आपणास रुचत असेल तर पृथ्वीवर किंवा देवलोकी जा; पण आपण सावध राहिले पाहिजे, कारण ब्रह्म हे पुष्कळ छलांनी भरलेले आहे.
12.336.7
तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना ।
जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाऽभिवाद्य च ॥ १२.३३६.७ ॥
सत्यवादी गुरूची अनुज्ञा मिळाल्यावर ते सर्वजण व्यासांना प्रदक्षिणा घालून मस्तक नमवून निघून गेले.
12.336.8
अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पयन् ।
संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा ॥ १२.३३६.८ ॥
पृथ्वीवर उतरून त्यांनी चातुर्होत्र यज्ञाची व्यवस्था केली आणि ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य यांच्याकडून यज्ञ करवला.
12.336.9
पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः ।
याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ॥ १२.३३६.९ ॥
द्विजांकडून सदैव पूजित, घरात आनंदात रमणारे, यज्ञ करविण्यात व अध्यापनात रत, समृद्ध आणि लोकविख्यात.
12.336.10
अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान् ।
तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत् ॥ १२.३३६.१० ॥
शिष्य उतरल्यावर बुद्धिमान व्यास पुत्रासह मौन धरून ध्यानमग्न होऊन एकांतात बसले.
12.336.11
एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तथा ।
हिमवन्तमगं द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम् ॥ १२.३३६.११ ॥
त्याच वेळी देवर्षी नारदही सिद्ध व चारणांनी सेविलेला हिमवान पर्वत पाहण्यासाठी आले.
12.336.12
तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः ।
अथैनमब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा ॥ १२.३३६.१२ ॥
महातपस्वी नारदांनी आश्रमात त्यांना पाहिले; मग योग्य वेळी मधुर अक्षरांच्या वाणीने ते त्यांच्याशी बोलले.
12.336.13
भोभो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ।
एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव ॥ १२.३३६.१३ ॥
हे महर्षी वासिष्ठा, येथे ब्रह्मघोष ऐकू येत नाही. एकटाच ध्यानात मग्न होऊन मौन धरून काहीतरी चिंतन करत का बसला आहेस?
12.336.14
ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ।
रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा ॥ १२.३३६.१४ ॥
ब्रह्मघोषाविना हा पर्वत शोभत नाही; रज आणि तम यांनी ग्रस्त चंद्र ग्रहणामुळे जसा निस्तेज होतो तसा.
12.336.15
न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालयः ।
देवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिविनाकृतः ॥ १२.३३६.१५ ॥
देवर्षिगणांनी सेवित असूनही वेदध्वनीविना हे पूर्वीसारखे तेजस्वी दिसत नाही, निषादांच्या वस्तीसारखे.
12.336.16
ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः ।
वियुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा ॥ १२.३३६.१६ ॥
ऋषी, देव आणि महातेजस्वी गंधर्वही ब्रह्मघोषापासून वियुक्त झाले तर पूर्वीसारखे तेजस्वी दिसत नाहीत.
12.336.17
नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण ॥ १२.३३६.१७ ॥
नारदाचे वचन ऐकून कृष्णद्वैपायन (व्यास) म्हणाले — हे महर्षी, वेदवादात निपुण, तुम्ही जे सांगितलेत.
12.336.18
एतन्मनोऽनुकूलं मे भवानर्हसि भाषितुम् ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली ॥ १२.३३६.१८ ॥
हे माझ्या मनाला अनुकूल आहे; आपणच हे सांगण्यास योग्य आहात, आपण सर्वज्ञ, सर्वदर्शी आणि सर्वत्र उत्सुक आहात.
12.336.19
त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम् ।
तदाज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १२.३३६.१९ ॥
तिन्ही लोकांत जे जे घडले ते सर्व तुमच्या मतात स्थित आहे. हे विप्रर्षी, आज्ञा द्या आणि सांगा मी तुमच्यासाठी काय करू.
12.336.20
यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहर ।
वियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः ॥ १२.३३६.२० ॥
मी जे करावे ते, हे ब्रह्मर्षी, सांगा. इथे माझ्या शिष्यांपासून वियुक्त झाल्यामुळे माझे मन फारसे आनंदी नाही.
12.336.21
अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
मलं पृथिव्या बाह्वीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम् ॥ १२.३३६.२१ ॥
वेदांचा मळ म्हणजे त्यांचे अध्ययन न करणे; ब्राह्मणाचा मळ म्हणजे व्रताचा अभाव; पृथ्वीचा मळ बाह्लीक; स्त्रियांचा मळ कुतूहल.
12.336.22
अधीयतां भवान्वेदान्सार्घं पुत्रेण धीमता ।
विधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः ॥ १२.३३६.२२ ॥
बुद्धिमान पुत्रासह तुम्ही वेदांचे अध्ययन करा; ब्रह्मघोषाने राक्षसभयामुळे निर्माण झालेला अंधकार दूर करा.
12.336.23
नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित् ।
तथेत्युक्त्वाऽथ संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः ॥ १२.३३६.२३ ॥
नारदाचे वचन ऐकून परमधर्म जाणणारे व्यास 'तसेच होईल' असे म्हणून संतुष्ट झाले आणि वेदाभ्यासात दृढव्रत झाले.
12.336.24
उवाच च महाप्राज्ञं नारदं पुनरेव हि ॥ १२.३३६.२४ ॥
आणि त्यांनी महाप्राज्ञ नारदांना पुन्हा असे सांगितले.
12.336.25
मलं पृथिव्या बाह्लीका इत्युक्तमधुना त्वया ।
कीदृशाश्चैव वाह्लीका ब्रूहि मे वदतां वर ॥ १२.३३६.२५ ॥
पृथ्वीचा मळ बाह्लीक आहेत असे आत्ता तुम्ही म्हणालात. बाह्लीक कसे असतात? वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ, मला सांगा.
12.336.26
अस्यां पृथिव्यां चत्वारो देशाः पापजनैर्वृताः ।
युगन्धरस्तु प्रथमस्तथा भूतिलकः स्मृतः ॥ १२.३३६.२६ ॥
या पृथ्वीवर पापी लोकांनी वेढलेले चार देश आहेत. पहिला युगंधर आहे, आणि तसाच भूतिलक म्हणून ओळखला जातो.
12.336.27
अच्युतच्छल इत्युक्तस्तृतीयः पारकृत्तमः ।
चतुर्थस्तु महापापो बाह्लीक इति संज्ञितः ॥ १२.३३६.२७ ॥
अच्युतच्छल असे तिसरा म्हटला आहे, जो सीमा सर्वाधिक तोडणारा आहे. चौथा महापापी आहे, बाह्लीक या नावाने ओळखला जातो.
12.336.28
भृगोष्ट्रगर्दभक्षीरं पिबन्त्यस्य युगन्धरे ।
एवकर्णास्तु दृश्यन्ते जना वै ह्यच्युतस्थले ॥ १२.३३६.२८ ॥
युगंधरात हे लोक मेंढी, उंट आणि गाढवाचे दूध पितात. अच्युतस्थलात लोक एक-कानी दिसतात.
12.336.29
मेहन्ति च मलं पापा विसृजन्ति जलेषु वै ।
नित्यं भूतिलकेत्यन्नं तज्जलं च पिबन्ति च ॥ १२.३३६.२९ ॥
ते पापी लोक लघवी करतात आणि पाण्यात मळ टाकतात. भूतिलकात ते नेहमी तेच अन्न आणि तेच पाणी पितात.
12.336.30
हरिबाह्यास्तु बाहीका न स्मरन्ति हरिं क्वचित् ।
ऐहलौकिकमोक्षं ते मांसशोणितवर्धनाः।
वृथा जाता भविष्यन्ति बाह्लीका इति विश्रुताः ॥ १२.३३६.३० ॥
हरिपासून दूर असलेले बाह्लीक कधीही हरीचे स्मरण करत नाहीत. इहलोकीचा मोक्ष शोधून, मांस व रक्त वाढवतात; व्यर्थ जन्मलेले ते बाह्लीक म्हणून प्रसिद्ध होतील.
12.336.31
पुष्कराहारनिरताः पिशाचा यदभाषते ।
मुसुण्ठीं परिगृह्योग्रां तच्छृणुष्व महामुने ॥ १२.३३६.३१ ॥
पुष्करातील कमळाहारात रमलेले पिशाच जे म्हणतात, ते भयंकर मुसुण्ठी हाती घेऊन, ऐका, हे महामुने.
12.336.32
ब्राह्मणीं बहुपुत्रां तां पुष्करे स्नातुमागताम् ।
युगन्धरे पयः पीत्वा ह्युचिता ह्यच्युतस्थले ॥ १२.३३६.३२ ॥
बहुपुत्र असलेली ती ब्राह्मणी, पुष्करात स्नानाला आलेली, युगंधरात पाणी पिऊन, अच्युतस्थळी योग्य होऊन.
12.336.33
तथा भूतिलके स्नात्वा बाह्लीकांश्च निरीक्ष्य वै ।
आगताऽसि तथा स्नातुं कथं स्वर्गं न गच्छसि ॥ १२.३३६.३३ ॥
तसेच भूतिलकात स्नान करून, बाह्लीकांना पाहून, तू स्नानासाठी आलीस; मग स्वर्गाला का जात नाहीस?
12.336.34
इत्युक्त्वा ब्राह्मणीभाण्डं पोथयित्वा मुसुण्ठिना ।
उवाच क्रोधताम्राक्षी पिशाची तीर्थपालिका ॥ १२.३३६.३४ ॥
असे बोलून, ब्राह्मणीच्या भांड्यावर मुसुण्ठीने प्रहार करून, क्रोधाने लाल डोळ्यांची तीर्थपालिका पिशाची म्हणाली.
12.336.35
एतत्तु ते दिवावृत्तं रात्रौ वृत्तमथान्यथा ।
गच्छ बाह्लीकसंसर्गादशुचित्वं न संशयः ॥ १२.३३६.३५ ॥
हे तुझे दिवसाचे आचरण; रात्री वेगळे आचरण. जा, बाह्लीकांच्या संसर्गाने अशुद्धता आली आहे, यात संशय नाही.
12.336.36
यद्द्विषन्ति महात्मानं न स्मरन्ति जनार्दनम् ।
न तेषां पुण्यतीर्थेषु गतिः संसर्गिणामपि ॥ १२.३३६.३६ ॥
जे महात्म्याचा द्वेष करतात आणि जनार्दनाचे स्मरण करत नाहीत—त्यांची पुण्यतीर्थांत गती नाही; त्यांच्या संसर्गात असणाऱ्यांचीही नाही.
12.336.37
उद्युक्ता ब्राह्मणी भीता प्रतियाता सुतैः सह ।
स्वदेहस्था जजापैवं सपुत्रा ध्यानतत्परा ॥ १२.३३६.३७ ॥
भयभीत झालेली ब्राह्मणी, निश्चय करून पुत्रांसह परत आली. स्वतःच्या देहातच राहून, ध्यानात तत्पर होऊन, पुत्रांसह ती असा जप करू लागली.
12.336.38
अनन्तस्य हरेः शुद्धं नाम वै द्वादशाक्षरम् ।
वत्सरत्रितये पूर्णे ब्राह्मणी पुनरागता ॥ १२.३३६.३८ ॥
अनंत हरीचे शुद्ध, बारा अक्षरी नाम — तीन वर्षे पूर्ण झाल्यावर ब्राह्मणी पुन्हा आली.
12.336.39
सपुत्रा पुष्करद्वारं पिशाच्याह तथागतम् ।
नमस्ते ब्राह्मणि शुभे पूताऽहं तव दर्शनात् ॥ १२.३३६.३९ ॥
पुष्कर-द्वारी पुत्रांसह अशा प्रकारे आलेल्या ब्राह्मणीला पिशाची म्हणाली — हे ब्राह्मणी, हे शुभे, तुला नमस्कार; तुझ्या दर्शनाने मी पवित्र झाले आहे.
12.336.40
कुरु तीर्थाभिषेकं च सपुत्रा पापवर्जिता ।
हरेर्नाम्ना च मां साध्वी जलेन स्प्रष्टुमर्हसि ॥ १२.३३६.४० ॥
हे पापरहित, पुत्रांसह तीर्थात स्नान कर; आणि हे साध्वी, हरीच्या नामाने पाण्याने मला स्पर्श कर.
12.336.41
इत्युक्ता ब्राह्मणी हृष्टा पुत्रैः सह शुभव्रता ।
जलेन प्रोक्षयामास द्वादशाक्षरसंयुतम् ॥ १२.३३६.४१ ॥
असे सांगितल्यावर शुभव्रता ब्राह्मणी आनंदाने पुत्रांसह बारा अक्षरी नामासह पाण्याने तिच्यावर प्रोक्षण करू लागली.
12.336.42
तत्क्षणादभवच्छुद्धा पिशाची दिव्यरूपिणी ।
अप्सरा ह्यभवद्दिव्या गता स्वर्लोकमुत्तभम् ॥ १२.३३६.४२ ॥
त्याच क्षणी पिशाची शुद्ध होऊन दिव्य रूप धारण करती झाली; ती दिव्य अप्सरा होऊन उत्तम स्वर्गलोकाला गेली.
12.336.43
ब्राह्मणी चैव कालेन वासुदेवपरायणा ।
सपुत्रा चागता स्थानमच्युतस्य शुभं परम् ॥ १२.३३६.४३ ॥
एक ब्राह्मणीही कालांतराने वासुदेवपरायण होऊन आपल्या पुत्रासह अच्युताच्या शुभ आणि परम स्थानी गेली.
12.336.44
एतत्ते कथितं विद्वन्मुने कालोऽयमागतः ॥ १२.३३६.४४ ॥
हे विद्वान मुनी, हे तुम्हाला सांगितले; आता ही वेळ आली आहे.
12.336.45
गमिष्येऽहं महाप्राज्ञ आगमिष्यामि वै पुनः ।
इत्युक्त्वा स जगामाथ नारदो वदतांवरः ॥ १२.३३६.४५ ॥
"हे महाप्राज्ञा, मी जातो, पुन्हा नक्की येईन." असे बोलून वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले नारद निघून गेले.
12.336.46
द्वैपायनस्तु भगवांस्तच्छ्रुत्वा मुनिसत्तमात् ।
शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत्।
स्वरेणोच्चैः सशैक्ष्येण लोकानापूरयन्निव ॥ १२.३३६.४६ ॥
भगवान द्वैपायनांनी मुनिश्रेष्ठांकडून हे ऐकून, पुत्र शुकासह वेदाभ्यास केला; शिष्याच्या पठणासह मोठ्या स्वराने जणू लोक भरून टाकीत.
12.336.47
तयोरभ्यसतोरेव नानाधर्मप्रवादिनोः ।
वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः ॥ १२.३३६.४७ ॥
विविध धर्मांचे प्रवचन करीत ते दोघे अभ्यास करीत असताना, समुद्रवाऱ्याने चाळवलेला वारा अतिशय जोरात वाहू लागला.
12.336.48
ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् ।
शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ १२.३३६.४८ ॥
तेव्हा व्यासांनी "हा अनध्याय काळ आहे" असे म्हणून पुत्राला अडवले. परंतु अडवले गेल्यावरही शुक कुतूहलाने भरलेला होता.
12.336.49
अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुरभूदयम् ।
आख्यातुमर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम् ॥ १२.३३६.४९ ॥
त्याने पित्याला विचारले, 'हे ब्रह्मन्, हा वायू कुठून उत्पन्न झाला? वायूच्या सर्व हालचाली सांगण्यास आपण योग्य आहात.'
12.336.50
शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित् ।
अनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ १२.३३६.५० ॥
शुकाचे हे बोल ऐकून परमधर्मज्ञ व्यास अनध्यायाच्या या प्रसंगी हे वचन म्हणाले.
12.336.51
दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः ।
तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्वे व्यवस्थितः ॥ १२.३३६.५१ ॥
तुला दिव्य दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तुझे मन स्वस्थ आणि निश्चल आहे; तम आणि रज यांचा त्याग करून तू सत्त्वात स्थित आहेस.
12.336.52
आदर्शे रस्वामिव च्छायां पश्यस्यात्मानमात्मना ।
न्यस्यात्मनि स्वयं चेतो बुद्ध्या समनुचिन्तय ॥ १२.३३६.५२ ॥
आरशात आपली छाया पाहावी तसे तू स्वतःच्या द्वारे स्वतःला पाहतोस; आपले चित्त आपल्यात स्थिर करून बुद्धीने नीट चिंतन कर.
12.336.53
देवयानपथो विष्णुः पितृयानपथो रविः ।
द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः ॥ १२.३३६.५३ ॥
देवयानमार्ग विष्णू आणि पितृयानमार्ग रवी; मृत्यूनंतर हे दोन्ही मार्ग स्वर्गाकडे आणि खाली जातात.
12.336.54
पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः ।
सप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः ॥ १२.३३६.५४ ॥
पृथ्वीवर आणि अंतरिक्षात जिथे वारे एकत्र वाहतात, ते हे सात वायुमार्ग आहेत; त्यांना क्रमाने जाणून घे.
12.336.55
तत्र देवगणाः साध्याः संबभूवुर्महाबलाः ।
तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः ॥ १२.३३६.५५ ॥
तेथे महाबलवान साध्य देवगण निर्माण झाले. त्यांनाही एक पुत्र झाला, ज्याचे नाव समान होते आणि जो जिंकणे कठीण होता.
12.336.56
उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतः ।
अपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि तताऽपरः ॥ १२.३३६.५६ ॥
त्याचा पुत्र उदान झाला. उदानाचा पुत्र व्यान झाला. मग अपान जाणावा, आणि त्याच्यापासून प्राण नावाचा आणखी एक झाला.
12.336.57
अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्घर्षः शत्रुतापनः ।
पृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥ १२.३३६.५७ ॥
प्राण अपत्यहीन राहिला; तो दुर्धर्ष आणि शत्रूंना तापवणारा होता. त्यांची वेगवेगळी कर्मे मी यथार्थपणे सांगेन.
12.336.58
प्राणिनां सर्वतो वायुश्रेष्टां वर्तयते पृथक् ।
प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते ॥ १२.३३६.५८ ॥
वायू सर्व प्राण्यांमध्ये वेगवेगळ्या रूपाने श्रेष्ठ जीवनक्रिया चालवतो; प्राण्यांच्या श्वसनामुळेच त्याला प्राण म्हटले जाते.
12.336.59
प्रेरयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यः ।
प्रथमः प्रथमे मार्गे आवहो नाम योऽनिलः ॥ १२.३३६.५९ ॥
धुरातून आणि उष्णतेतून जन्मलेल्या मेघसमूहांना प्रेरणा देणारा वारा—पहिल्या मार्गावरील पहिला—त्याचे नाव आवह.
12.336.60
अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तटिद्भ्यश्च महाद्युतिः ।
प्रवहो नाम संवाति द्वितीयश्च सतोयदः ॥ १२.३३६.६० ॥
आकाशात मेघांतून आणि विजांतून आर्द्रता वाहवणारा महातेजस्वी वारा—त्याचे नाव प्रवह; तो दुसरा असून पाऊस देणाराही आहे.
12.336.61
उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ।
अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति मनीषिणः ॥ १२.३३६.६१ ॥
जो सदैव सोम आदी ज्योतींचा उदय घडवितो आणि देहांत्यर्गत ज्ञानी ज्याला उदान म्हणतात.
12.336.62
यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम् ।
उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरेऽनिलः ॥ १२.३३६.६२ ॥
चार समुद्रांतून जल धारण करणारा वायू; आकाशात मेघांमधून जल उचलून घेणारा अनिल तोच.
12.336.63
योऽद्भिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छति ।
उद्वहो नाम वर्षिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः ॥ १२.३३६.६३ ॥
पाण्याशी मेघ जोडून पर्जन्याला देणारा; तो उद्वह नावाचा तिसरा, सदागती, अतिवर्षणशील वायू.
12.336.64
समुह्यमाना बहुधा येन नीताः पृथग्घनाः ।
वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः ॥ १२.३३६.६४ ॥
ज्याच्या योगे अनेक प्रकारे वाहून नेले जाणारे वेगवेगळे मेघ आणले जातात, आणि वर्षाव सुरू करणारे ते घनाघन होतात.
12.336.65
संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदनान्तराः ।
रक्षणार्थाय संभूता मेघत्वमुपश्यान्ति च ॥ १२.३३६.६५ ॥
ज्याच्या योगे एकत्र होऊन छिद्र न पडलेले, ज्यांच्या मधे गर्जना होतात असे ते, रक्षणासाठी उत्पन्न होऊन मेघत्व प्राप्त करतात.
12.336.66
योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ।
चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः ॥ १२.३३६.६६ ॥
जो देवांची विमाने आकाशात वाहून नेतो, तो संवह नावाचा चौथा वायू; तोच गिरिमर्दन.
12.336.67
येन वेगवता तूर्णं रूक्षेणारुजता रसान् ।
वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः ॥ १२.३३६.६७ ॥
ज्या वेगवान आणि रूक्ष वाऱ्याने रस त्वरित तुटतो, त्या वाऱ्याने हाकललेले मेघ बलाहक होत नाहीत.
12.336.68
दारुणोत्पातसंचारो नभसः स्तनयित्नुमान् ।
पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः ॥ १२.३३६.६८ ॥
आकाशात भयंकर उत्पातासह संचार करणारा, गर्जनायुक्त, पाचवा, महावेगवान तो वायू विवह नावाचा आहे.
12.336.69
यस्मिन्पारिप्लवा दिव्या भवन्त्यापो विहायसा ।
पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति ॥ १२.३३६.६९ ॥
ज्यात आकाशमार्गे वाहणारे दिव्य जल असते, आणि आकाशगंगेचे पवित्र जल धारण करून तो उभा राहतो.
12.336.70
दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ।
यो निरंशुः सहस्रस्य येन भाति वसुंधरा ॥ १२.३३६.७० ॥
ज्यात दुरूनच अडवला गेलेला एक-किरणी सूर्य असतो, जो सहस्रकिरणाचा निरंशु आहे, आणि ज्याच्याने वसुंधरा प्रकाशते.
12.336.71
यस्मादाप्यायते सोमो योनिर्दिव्योऽमृतस्य यः ।
षष्ठः पिरवहो नाम स वायुर्जयतांवरः ॥ १२.३३६.७१ ॥
ज्याच्याने सोम पोषला जातो, जो अमृताचे दिव्य मूळ आहे — सहावा, परिवह नावाचा तो वायू, विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ.
12.336.72
सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽनुकाले निरस्यति ।
यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ ॥ १२.३३६.७२ ॥
योग्य वेळी सर्व प्राणिमात्रांचे प्राण बाहेर काढतो; ज्याच्या मार्गाचे मृत्यू आणि वैवस्वत — दोघेही अनुसरण करतात.
12.336.73
सम्यगन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाऽध्यात्मचिन्तकाः ।
ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२.३३६.७३ ॥
शांत बुद्धीने नीट विचार करणाऱ्या अध्यात्मचिंतकांना आणि ध्यानाभ्यासात रमणाऱ्यांना हे अमृतत्वास योग्य ठरते.
12.336.74
यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे ।
दक्षस्य दशपुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः ॥ १२.३३६.७४ ॥
ज्याला वेगाने गाठून दिशांच्या टोकापर्यंत गेले, त्या प्रजापती दक्षाच्या दहा पुत्रांचे हजारो.
12.336.75
येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्तते ।
परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः ॥ १२.३३६.७५ ॥
ज्याने पाठवलेला पराभूत होऊन जातो, परत येत नाही; तो परावह नावाचा श्रेष्ठ वायू आहे, ज्याला ओलांडणे कठीण आहे.
12.336.76
एवमेतेऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः ।
अनारतं ते संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः ॥ १२.३३६.७६ ॥
अशा प्रकारे अदितीचे हे पुत्र मरुत् अत्यंत अद्भुत आहेत; ते सतत वाहतात, सर्वत्र संचार करतात आणि सर्वांना धारण करतात.
12.336.77
एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ।
कम्पितः सहसा तेन वायुनाऽतिप्रवायता ॥ १२.३३६.७७ ॥
ही मोठी आश्चर्याची गोष्ट आहे की हा श्रेष्ठ पर्वत त्या वाऱ्याच्या अत्यंत जोरदार वाहण्याने अचानक कंपित झाला.
12.336.78
विष्णोर्निः श्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ।
सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा ॥ १२.३३६.७८ ॥
विष्णूचा निःश्वास-वायू वेगाने प्रेरित होऊन अचानक उठतो, हे तात, तेव्हा जग कंपित होते.
12.336.79
तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्तेऽतिवायति ।
वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत् ॥ १२.३३६.७९ ॥
म्हणूनच ब्रह्मज्ञानी लोक वारा अतिशय वाहत असताना वेदाध्ययन करीत नाहीत. वार्‍यापासून वार्‍यालाच भय असते असे सांगितले आहे; तेव्हा ते ब्रह्म पीडित होते.
12.336.80
एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ।
उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामगात्तदा ॥ १२.३३६.८० ॥
एवढे बोलून पराशराचा पुत्र प्रभू, पुत्राला 'अध्ययन कर' असे सांगून तेव्हा आकाशगंगेकडे गेला.