મહાભારત · અધ્યાય 12.342
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.342.1
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
य इच्छेत्सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः ॥ १२.३४२.१ ॥
ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ કે ભિક્ષુ — જે સિદ્ધિ મેળવવા ઇચ્છે, તેણે કઈ દેવતાની પૂજા કરવી?
12.342.2
कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम् ।
विधिना केन जुहुयाद्दैवं पित्र्यं तथैव च ॥ १२.३४२.२ ॥
તેને ધ્રુવ સ્વર્ગ કેવી રીતે મળે, પરમ કલ્યાણ કેવી રીતે મળે? કઈ વિધિથી દેવો અને પિતૃઓ માટે હોમ કરવો?
12.342.3
मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः ।
स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते दिवः ॥ १२.३४२.३ ॥
મુક્ત પુરુષ કઈ ગતિ પામે છે, મોક્ષ કયા સ્વરૂપનો છે? સ્વર્ગ પામ્યા પછી શું કરવું, જેથી સ્વર્ગથી ચ્યુત ન થાય?
12.342.4
देवतानां च को देवः पितॄणां च पिता तथा ।
तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३४२.४ ॥
દેવોમાં દેવ કોણ છે, અને પિતૃઓના પિતા કોણ છે? તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ જે હોય તે મને કહો, હે પિતામહ.
12.342.5
गूढं मां प्रश्नवित्प्रश्नं पृच्छसे त्वमिहानघ ।
न ह्येतत्तर्कया शक्यं वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ १२.३४२.५ ॥
હે નિષ્પાપ, પ્રશ્નોના જાણકાર તું અહીં મને એક ગૂઢ પ્રશ્ન પૂછે છે. આ તર્કથી સો વર્ષમાં પણ કહી શકાય તેમ નથી.
12.342.6
ऋते देवप्रसादाद्वा राजञ्ज्ञानागमेन वा ।
गहनं ह्येतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन् ॥ १२.३४२.६ ॥
દેવોની કૃપા વિના, અથવા જ્ઞાનપ્રાપ્તિ વિના, હે રાજન — આ આખ્યાન ગહન છે. હે શત્રુહંતા, એની વ્યાખ્યા તમારે જ કરવી.
12.342.7
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च ॥ १२.३४२.७ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે — નારદ અને ઋષિ નારાયણનો સંવાદ.
12.342.8
नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः ।
धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत ॥ १२.३४२.८ ॥
નારાયણ વિશ્વાત્મા છે, ચાર મૂર્તિવાળા, સનાતન. ધર્માત્માથી તેઓ ઉત્પન્ન થયા — એમ મારા પિતાએ મને કહ્યું.
12.342.9
कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवेऽन्तरे ।
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ॥ १२.३४२.९ ॥
હે મહારાજ, કૃતયુગમાં, પૂર્વકાળમાં, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં — નર અને નારાયણ, અને હરિ તથા કૃષ્ણ પણ.
12.342.10
तेषां नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ ।
बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये ॥ १२.३४२.१० ॥
તેમનામાં નારાયણ અને નર, અવિનાશી બંને, બદરી આશ્રમે પહોંચી તપ કરતા હતા — સોનાના રથમાં.
12.342.11
अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोरमम् ।
तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ ॥ १२.३४२.११ ॥
તે વાહન આઠ પૈડાંવાળું હતું, ભૂતોથી જોડાયેલું, અતિ મનોહર. ત્યાં તે બે આદિ લોકનાથ કૃશ, નસોથી ઢંકાયેલા હતા.
12.342.12
तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्ष्यौ सुरैरपि ।
यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुमर्हति ॥ १२.३४२.१२ ॥
તપ અને તેજથી તે બંને દેવોને પણ દુર્દર્શ છે. જેના પર તેઓ કૃપા કરે, તે જ તે દેવોને જોવાને યોગ્ય છે.
12.342.13
नूनं तयोरनुमते हृदि हृच्छपचोदितः ।
महामेरोगिंरेः शृङ्गात्प्रत्युतो गन्धमादनम् ॥ १२.३४२.१३ ॥
ચોક્કસપણે તેમની બંનેની અનુમતિથી, હૃદયમાં હૃચ્છાપથી પ્રેરાઈને, મહામેરુ પર્વતના શિખરથી પાછા ફરીને ગન્ધમાદન તરફ.
12.342.14
नारदः सुमहद्भूतं सर्वलोकानचीचरत् ।
तं देशमगमद्राजन्वदर्याश्रममाशुगः ॥ १२.३४२.१४ ॥
અતિ મહાન નારદ સર્વ લોકોમાં વિચર્યા; હે રાજન્, વેગથી તેઓ તે પ્રદેશમાં બદરીના આશ્રમે ગયા.
12.342.15
तयोराह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत् ।
इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिँल्लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १२.३४२.१५ ॥
તેમના દૈનિક કર્મના સમયે તેને કુતૂહલ થયું — આ તે સંપૂર્ણ આધાર છે જેમાં સર્વ લોક પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.342.16
सदेवासुरगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः ।
एका मूर्तिरियं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा ॥ १२.३४२.१६ ॥
દેવો, અસુરો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાનાગો સહિત — આ એક રૂપ પહેલાં જન્મ્યું, પછી ચાર પ્રકારનું થયું.
12.342.17
धर्मस्य कुलसंताने धर्मादेभिर्विवर्धितः ।
अहो ह्यनुगृहीतोऽद्य धर्म एभिः सुरैरिह ॥ १२.३४२.१७ ॥
ધર્મના કુળ-સંતાનમાં, ધર્મથી આમના દ્વારા વર્ધિત — અહો! આજે અહીં આ દેવો વડે ધર્મ ખરેખર અનુગૃહીત થયો છે.
12.342.18
नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा ।
अत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ॥ १२.३४२.१८ ॥
નર અને નારાયણ દ્વારા, અને કૃષ્ણ તથા હરિ દ્વારા પણ એમ જ — અહીં કૃષ્ણ અને હરિ કોઈ અન્ય કારણસર.
12.342.19
स्थितौ धर्मसुतावेतौ तथा तपसि धिष्ठितौ ।
एतौ हि परमं धाम काऽनयोराह्निकक्रिया ॥ १२.३४२.१९ ॥
ધર્મના આ બે પુત્રો તપમાં સ્થિત છે. આ જ પરમ ધામ છે. આમની દૈનિક ક્રિયા શી છે?
12.342.20
पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ ।
कां देवतां तु यजतः पितॄन्वा कान्महामती ॥ १२.३४२.२० ॥
આ યશસ્વી બંને સર્વ ભૂતોના માતાપિતા અને દેવ છે. યજ્ઞ કરનારે કઈ દેવતાનું યજન કરવું, કે પિતૃઓનું? હે મહામતિ!
12.342.21
इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य तु ।
सहसा प्रादुरभवत्समीपे देवयोस्तदा ॥ १२.३४२.२१ ॥
આમ મનમાં વિચારી, નારાયણ પ્રત્યેની ભક્તિથી, ત્યારે એ બે દેવોની સમીપે અચાનક તેઓ પ્રગટ થયા.
12.342.22
कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितः ।
पूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः ॥ १२.३४२.२२ ॥
દૈવ અને પિતૃ કર્મ થયા પછી, ત્યારે તે બંનેએ તેમને જોયા અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે કહ્યા મુજબ વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરી.
12.342.23
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम् ।
उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवानृषिः ॥ १२.३४२.२३ ॥
એ મહા આશ્ચર્ય અને અપૂર્વ વિધિનો વિસ્તાર જોઈને, અત્યંત પ્રસન્ન થઈને ભગવાન ઋષિ નારદ સમીપે બેઠા.
12.342.24
नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना ।
नमस्कृत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२.३४२.२४ ॥
પ્રસન્ન અંતરાત્માથી નારાયણને સારી રીતે જોઈને, મહાદેવને નમસ્કાર કરીને તેમણે આ વચન કહ્યું.
12.342.25
वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे ।
त्वमजः शाश्वतो धाता माता मृतमनुत्तमम् ॥ १२.३४२.२५ ॥
તું વેદોમાં, પુરાણોમાં અને તેમના અંગોપાંગોમાં ગવાય છે. તું અજન્મા, શાશ્વત, ધારણ કરનાર, માતા અને પરમ અમૃત છે.
12.342.26
प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥ १२.३४२.२६ ॥
આ સમગ્ર જગત, ભૂત અને ભવિષ્ય, તારામાં પ્રતિષ્ઠિત છે. હે દેવ, ચારેય આશ્રમો ગૃહસ્થાશ્રમ પર આધારિત છે.
12.342.27
यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम् ।
पिता माता च सर्वस्य देवतानां च शाश्वतम्।
कं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे ॥ १२.३४२.२७ ॥
તેઓ દરરોજ અનેક રૂપોમાં સ્થિત તારી પૂજા કરે છે. તું સર્વનો, દેવોનો પણ શાશ્વત પિતા અને માતા છે. આજે તું કયા દેવની પૂજા કરે છે? આપણે કયા પિતાને નથી જાણતા?
12.342.28
कमर्चसि महाभाग तन्मे प्रब्रूहि पृच्छतः ॥ १२.३४२.२८ ॥
હે મહાભાગ, તું કોની પૂજા કરે છે? પૂછનાર મને તે કહે.
12.342.29
अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम् ।
तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामि तु यथातथम् ॥ १२.३४२.२९ ॥
આ અવાચ્ય છે, છતાં કહેવા યોગ્ય છે, આત્માનું શાશ્વત ગુહ્ય. હે બ્રાહ્મણ, તું ભક્ત હોવાથી તને યથાર્થ કહીશ.
12.342.30
यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् ।
इन्द्रियैन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम् ॥ १२.३४२.३० ॥
જે સૂક્ષ્મ, અવિજ્ઞેય, અવ્યક્ત, અચલ, ધ્રુવ છે, જે ઇન્દ્રિયો, ઇન્દ્રિયવિષયો અને સર્વ ભૂતોથી રહિત છે.
12.342.31
स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते ।
त्रिगुणव्यतिरिक्तो वै पुरुषश्चेति कल्पितः ॥ १२.३४२.३१ ॥
તેઓ જ પ્રાણીઓનો અંતરાત્મા છે; તેમને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવામાં આવે છે. ત્રિગુણોથી પર પુરુષ તરીકે તેમની કલ્પના કરવામાં આવી છે.
12.342.32
तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम ।
अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया ॥ १२.३४२.३२ ॥
તેથી, હે દ્વિજોત્તમ, અવ્યક્તમાંથી ત્રિગુણાત્મક વ્યક્ત ઉત્પન્ન થયું. અવ્યક્ત અને વ્યક્ત અવસ્થાઓમાં રહેલી તે જ અવ્યય પ્રકૃતિ છે.
12.342.33
तां योनिमावयोर्विद्धि योसौ सदसदात्मकः ।
आवाभ्यां पूज्यते यो हि दैवे पित्र्ये च कल्प्यते ॥ १२.३४२.३३ ॥
તેને આપણા બંનેનું યોનિ જાણો. તે સત્-અસત્ સ્વરૂપ છે; આપણે બંને જેની પૂજા કરીએ છીએ, અને દેવકાર્ય તથા પિતૃકાર્યમાં જે વિહિત છે તે જ.
12.342.34
नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता देवोऽथवा द्विज ।
आत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे ॥ १२.३४२.३४ ॥
હે દ્વિજ, તેથી શ્રેષ્ઠ બીજો કોઈ પિતા કે દેવ નથી. તે જ આપણા બંનેનો આત્મા જાણવો; તેથી આપણે બંને તેની પૂજા કરીએ.
12.342.35
तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकमाविनी ।
दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम् ॥ १२.३४२.३५ ॥
તેના દ્વારા જ આ મર્યાદા સ્થાપિત થઈ છે, હે બ્રહ્મન્, જે લોકોમાં વ્યાપેલી છે. દેવકાર્ય અને પિતૃકાર્ય કરવાં જોઈએ, એ જ તેનો આદેશ છે.
12.342.36
ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तथा यमः ।
मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १२.३४२.३६ ॥
બ્રહ્મા, સ્થાણુ, મનુ, દક્ષ, ભૃગુ, ધર્મ તથા યમ, મરીચિ, અંગિરા, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ.
12.342.37
वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव च ।
कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च ॥ १२.३४२.३७ ॥
વસિષ્ઠ, પરમેષ્ઠી, વિવસ્વાન, સોમ, કર્દમ, અને ક્રોધ તથા વિક્રીત નામે જેમનો ઉલ્લેખ થયો છે.
12.342.38
एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः ।
तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्तः सनातनीम् ॥ १२.३४२.३८ ॥
એકવીસ પ્રજાપતિઓ ઉત્પન્ન થયા હોવાનું સ્મરણ કરાય છે; તેઓ તે દેવની સનાતન મર્યાદાનું પૂજન કરે છે.
12.342.39
दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः ।
आत्मप्राप्तानि च ततो जानन्ति द्विजसत्तमाः ॥ १२.३४२.३९ ॥
તેમને તત્ત્વતઃ જાણીને, દૈવ અને પિતૃ કર્મો સતત કરીને, આત્મપ્રાપ્ત બાબતો પણ દ્વિજશ્રેષ્ઠો જાણે છે.
12.342.40
स्वर्गस्था अपि ये केचित्तान्नमस्यन्ति देहिनः ।
ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम् ॥ १२.३४२.४० ॥
સ્વર્ગમાં રહેલા કેટલાકને દેહધારીઓ નમે છે; તેમની કૃપાથી, તેમણે નિર્ધારિત ફળવાળી ગતિ તેઓ પામે છે.
12.342.41
ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव च ।
कलाः पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः ॥ १२.३४२.४१ ॥
સત્તર ગુણો અને કર્મોથી રહિત, પંદર કલાઓને ત્યજનારા તેઓ મુક્ત છે — એ જ નિશ્ચય છે.
12.342.42
मुक्तानां तु गतिर्ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कल्पिता ।
स हि सर्वगतिश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते ॥ १२.३४२.४२ ॥
હે બ્રહ્મન્, મુક્તોની ગતિ 'ક્ષેત્રજ્ઞ' કલ્પાઈ છે; તે જ સર્વવ્યાપી અને નિર્ગુણ કહેવાય છે.
12.342.43
दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततः ।
एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयावः सनातनम् ॥ १२.३४२.४३ ॥
જ્ઞાનયોગથી તે દેખાય છે; આપણે બંને ત્યાંથી જ પ્રગટ્યા. આ રીતે તે સનાતન આત્માને જાણીને આપણે તેની પૂજા કરીએ.
12.342.44
तं वेदाश्चाश्रमाश्चैव नानातनुसमाश्रितम् ।
भक्त्या संपूजयन्त्यद्य गतिं चैषां ददाति सः ॥ १२.३४२.४४ ॥
અનેક શરીરોમાં આશ્રિત એવા તેને જ વેદો અને આશ્રમો આજે ભક્તિથી પૂજે છે; તે જ તેમને ગતિ આપે છે.
12.342.45
ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।
एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं प्रविशन्त्युत ॥ १२.३४२.४५ ॥
પરંતુ જગતમાં જેઓ તેનામાં ભાવિત થઈને એકાંત ભક્તિમાં સ્થિત છે, તેમના માટે આ વધુ છે: તેઓ ખરેખર તેનામાં પ્રવેશે છે.
12.342.46
इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः ।
भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः ॥ १२.३४२.४६ ॥
હે નારદ, આ રીતે ગુહ્ય વિષયનું વર્ણન તને કહેવામાં આવ્યું. હે વિપ્રર્ષિ, ભક્તિ અને પ્રેમથી, તથા અમારા પ્રત્યેની તારી ભક્તિથી તેં આ સાંભળ્યું છે.