महाभारत · अध्याय 12.342
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.342.1
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
य इच्छेत्सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः ॥ १२.३४२.१ ॥
गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ किंवा भिक्षू — जो सिद्धी मिळवू इच्छितो, त्याने कोणत्या देवतेची उपासना करावी?
12.342.2
कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम् ।
विधिना केन जुहुयाद्दैवं पित्र्यं तथैव च ॥ १२.३४२.२ ॥
याला अक्षय स्वर्ग कसा मिळतो, परम कल्याण कसे मिळते? कोणत्या विधीने देवांसाठी व पितरांसाठी होम करावा?
12.342.3
मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः ।
स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते दिवः ॥ १२.३४२.३ ॥
मुक्त पुरुष कोणती गती प्राप्त करतो, मोक्ष कोणत्या स्वरूपाचा आहे? स्वर्गात गेल्यावर काय करावे, ज्यामुळे तो स्वर्गातून च्युत होत नाही?
12.342.4
देवतानां च को देवः पितॄणां च पिता तथा ।
तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३४२.४ ॥
देवांमध्ये देव कोण, आणि पितरांचा पिता कोण? त्याहूनही श्रेष्ठ जे असेल ते मला सांगा, हे पितामह.
12.342.5
गूढं मां प्रश्नवित्प्रश्नं पृच्छसे त्वमिहानघ ।
न ह्येतत्तर्कया शक्यं वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ १२.३४२.५ ॥
हे निष्पाप, प्रश्न जाणणारा तू येथे मला एक गूढ प्रश्न विचारतोस. हे तर्काने शेकडो वर्षांतही सांगता येणार नाही.
12.342.6
ऋते देवप्रसादाद्वा राजञ्ज्ञानागमेन वा ।
गहनं ह्येतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन् ॥ १२.३४२.६ ॥
देवांच्या कृपेशिवाय किंवा ज्ञानप्राप्तीशिवाय, हे राजा — हे आख्यान गहन आहे. हे शत्रुहंता, याचे व्याख्यान तुम्हीच करावे.
12.342.7
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च ॥ १२.३४२.७ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात — नारद आणि ऋषी नारायण यांचा संवाद.
12.342.8
नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः ।
धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत ॥ १२.३४२.८ ॥
नारायण हे विश्वात्मा आहेत, चार मूर्ती असलेले, सनातन. धर्मात्म्यापासून ते प्रकट झाले — असे माझे पिता मला म्हणाले.
12.342.9
कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवेऽन्तरे ।
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ॥ १२.३४२.९ ॥
हे महाराजा, कृतयुगात, पूर्वी, स्वायंभुव मन्वंतरात — नर आणि नारायण, तसेच हरी आणि कृष्ण.
12.342.10
तेषां नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ ।
बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये ॥ १२.३४२.१० ॥
त्यांच्यापैकी नारायण आणि नर, अविनाशी दोघे, बदरी आश्रमात पोहोचून तप करीत होते — सोन्याच्या रथात.
12.342.11
अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोरमम् ।
तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ ॥ १२.३४२.११ ॥
ते यान आठ चाकांचे होते, भूतांनी जोडलेले, अत्यंत मनोहर. तेथे ते दोघे आदि लोकनाथ कृश, नसांनी व्यापलेले होते.
12.342.12
तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्ष्यौ सुरैरपि ।
यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुमर्हति ॥ १२.३४२.१२ ॥
तप आणि तेजाने ते दोघे देवांनाही दुर्दर्श आहेत. ज्याच्यावर ते दोघे प्रसन्न होतात, तोच त्या देवांना पाहण्यास योग्य.
12.342.13
नूनं तयोरनुमते हृदि हृच्छपचोदितः ।
महामेरोगिंरेः शृङ्गात्प्रत्युतो गन्धमादनम् ॥ १२.३४२.१३ ॥
निश्चितच त्या दोघांच्या संमतीने, हृदयातील हृच्छापाने प्रेरित होऊन, महामेरु पर्वताच्या शिखरावरून परत फिरून गन्धमादनाकडे.
12.342.14
नारदः सुमहद्भूतं सर्वलोकानचीचरत् ।
तं देशमगमद्राजन्वदर्याश्रममाशुगः ॥ १२.३४२.१४ ॥
अति महान नारद सर्व लोकांत संचार करीत होते; हे राजन्, वेगाने ते त्या प्रदेशात बदरीच्या आश्रमात गेले.
12.342.15
तयोराह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत् ।
इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिँल्लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १२.३४२.१५ ॥
त्यांच्या नित्यकर्माच्या वेळी त्याला कुतूहल निर्माण झाले — हेच ते संपूर्ण आश्रयस्थान आहे ज्यात सर्व लोक स्थिर आहेत.
12.342.16
सदेवासुरगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः ।
एका मूर्तिरियं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा ॥ १२.३४२.१६ ॥
देव, असुर, गंधर्व, किन्नर आणि महानागांसह — हेच एक रूप पूर्वी जन्मले, नंतर चार प्रकारचे झाले.
12.342.17
धर्मस्य कुलसंताने धर्मादेभिर्विवर्धितः ।
अहो ह्यनुगृहीतोऽद्य धर्म एभिः सुरैरिह ॥ १२.३४२.१७ ॥
धर्माच्या कुलसंततीत, धर्मापासून यांनी वाढवलेला — अहो! आज येथे या देवांनी धर्म खरोखर अनुगृहीत झाला आहे.
12.342.18
नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा ।
अत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ॥ १२.३४२.१८ ॥
नर आणि नारायण यांनी, आणि कृष्ण व हरि यांनीही तसेच — येथे कृष्ण व हरि कोणत्या तरी अन्य कारणाने.
12.342.19
स्थितौ धर्मसुतावेतौ तथा तपसि धिष्ठितौ ।
एतौ हि परमं धाम काऽनयोराह्निकक्रिया ॥ १२.३४२.१९ ॥
धर्माचे हे दोन पुत्र तपात स्थित आहेत. हेच परम धाम आहेत. यांची नित्यक्रिया कोणती?
12.342.20
पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ ।
कां देवतां तु यजतः पितॄन्वा कान्महामती ॥ १२.३४२.२० ॥
हे यशस्वी दोघे सर्व भूतांचे माता-पिता आणि दैवत आहेत. यज्ञ करणाऱ्याने कोणत्या देवतेचे यजन करावे, की पितरांचे? हे महामती!
12.342.21
इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य तु ।
सहसा प्रादुरभवत्समीपे देवयोस्तदा ॥ १२.३४२.२१ ॥
असा मनात विचार करून, नारायणाच्या भक्तीने, तेव्हा त्या दोन देवांच्या समीप अचानक ते प्रकट झाले.
12.342.22
कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितः ।
पूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः ॥ १२.३४२.२२ ॥
दैव आणि पित्र्य कर्म झाल्यावर, तेव्हा त्या दोघांनी त्यांना पाहिले आणि शास्त्रानुसार सांगितल्याप्रमाणे विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली.
12.342.23
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम् ।
उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवानृषिः ॥ १२.३४२.२३ ॥
तो महान आश्चर्य आणि अपूर्व विधीचा विस्तार पाहून, अत्यंत प्रसन्न होऊन भगवान ऋषी नारद जवळ बसले.
12.342.24
नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना ।
नमस्कृत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२.३४२.२४ ॥
प्रसन्न अंतःकरणाने नारायणाकडे नीट पाहून, महादेवाला नमस्कार करून त्याने हे वचन सांगितले.
12.342.25
वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे ।
त्वमजः शाश्वतो धाता माता मृतमनुत्तमम् ॥ १२.३४२.२५ ॥
तू वेदांमध्ये, पुराणांमध्ये आणि त्यांच्या अंगोपांगांमध्ये गायिला जातोस. तू अजन्मा, शाश्वत, धारक, माता आणि परम अमृत आहेस.
12.342.26
प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥ १२.३४२.२६ ॥
हे संपूर्ण जग, भूत आणि भविष्य, तुझ्यात प्रतिष्ठित आहे. हे देवा, चारही आश्रम गृहस्थाश्रमावर आधारित आहेत.
12.342.27
यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम् ।
पिता माता च सर्वस्य देवतानां च शाश्वतम्।
कं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे ॥ १२.३४२.२७ ॥
ते दररोज अनेक रूपांत स्थित असलेल्या तुझी पूजा करतात. तू सर्वांचा, देवतांचाही शाश्वत पिता व माता आहेस. आज तू कोणत्या देवाची पूजा करतोस? आपण कोणत्या पित्याला ओळखत नाही?
12.342.28
कमर्चसि महाभाग तन्मे प्रब्रूहि पृच्छतः ॥ १२.३४२.२८ ॥
हे महाभागा, तू कोणाची पूजा करतोस? विचारणाऱ्या मला ते सांग.
12.342.29
अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम् ।
तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामि तु यथातथम् ॥ १२.३४२.२९ ॥
हे अवाच्य आहे, तरीही सांगणे आवश्यक आहे, आत्म्याचे शाश्वत गुह्य. हे ब्राह्मणा, तू भक्त असल्याने तुला यथार्थ सांगेन.
12.342.30
यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् ।
इन्द्रियैन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम् ॥ १२.३४२.३० ॥
जे सूक्ष्म, अविज्ञेय, अव्यक्त, अचल, ध्रुव आहे, जे इंद्रिये, इंद्रियविषय आणि सर्व भूते यांपासून रहित आहे.
12.342.31
स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते ।
त्रिगुणव्यतिरिक्तो वै पुरुषश्चेति कल्पितः ॥ १२.३४२.३१ ॥
तोच प्राण्यांचा अंतरात्मा आहे; त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात. त्रिगुणांच्या पलीकडील पुरुष म्हणून त्याची कल्पना केली जाते.
12.342.32
तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम ।
अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया ॥ १२.३४२.३२ ॥
म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठा, अव्यक्तापासून त्रिगुणात्मक व्यक्त उत्पन्न झाले. अव्यक्त आणि व्यक्त अवस्थांमध्ये असलेली जी आहे, तीच अविनाशी प्रकृती.
12.342.33
तां योनिमावयोर्विद्धि योसौ सदसदात्मकः ।
आवाभ्यां पूज्यते यो हि दैवे पित्र्ये च कल्प्यते ॥ १२.३४२.३३ ॥
त्याला आपल्या दोघांचे मूळ म्हणून जाणा. तो सत्-असत् स्वरूप आहे; आपण दोघे ज्याची पूजा करतो, आणि देव व पितृकार्यात जे विहित आहे तेच.
12.342.34
नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता देवोऽथवा द्विज ।
आत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे ॥ १२.३४२.३४ ॥
हे द्विजा, त्याहून श्रेष्ठ दुसरा कोणी पिता किंवा देव नाही. तोच आपल्या दोघांचा आत्मा म्हणून जाणावा; म्हणून आपण दोघे त्याची पूजा करू.
12.342.35
तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकमाविनी ।
दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम् ॥ १२.३४२.३५ ॥
त्यामुळेच हे मर्यादा प्रस्थापित झाली आहे, हे ब्रह्मन्, जी लोकांमध्ये व्यापलेली आहे. देवकार्य आणि पितृकार्य करावे, हाच त्याचा उपदेश आहे.
12.342.36
ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तथा यमः ।
मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १२.३४२.३६ ॥
ब्रह्मा, स्थाणू, मनू, दक्ष, भृगू, धर्म तसेच यम, मरीची, अंगिरा, अत्री, पुलस्त्य, पुलह आणि क्रतू.
12.342.37
वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव च ।
कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च ॥ १२.३४२.३७ ॥
वसिष्ठ, परमेष्ठी, विवस्वान, सोम, कर्दम, आणि क्रोध व विक्रीत म्हणून ज्यांचा उल्लेख केला जातो.
12.342.38
एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः ।
तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्तः सनातनीम् ॥ १२.३४२.३८ ॥
एकवीस प्रजापती उत्पन्न झाले असे स्मरले जाते; ते त्या देवाच्या सनातन मर्यादेची पूजा करतात.
12.342.39
दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः ।
आत्मप्राप्तानि च ततो जानन्ति द्विजसत्तमाः ॥ १२.३४२.३९ ॥
त्याला तत्त्वतः जाणून, दैव आणि पित्र्य कर्म सतत करून, आत्मप्राप्त गोष्टीही द्विजश्रेष्ठ जाणतात.
12.342.40
स्वर्गस्था अपि ये केचित्तान्नमस्यन्ति देहिनः ।
ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम् ॥ १२.३४२.४० ॥
स्वर्गात वास्तव्य करणाऱ्या कोणाला देहधारी नमस्कार करतात; त्याच्या प्रसादाने, त्याने ठरवलेल्या फलाची गती ते प्राप्त करतात.
12.342.41
ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव च ।
कलाः पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः ॥ १२.३४२.४१ ॥
सतरा गुण व कर्मांपासून रहित, पंधरा कला त्यागलेले ते मुक्त होत — हाच निश्चय.
12.342.42
मुक्तानां तु गतिर्ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कल्पिता ।
स हि सर्वगतिश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते ॥ १२.३४२.४२ ॥
हे ब्रह्मन्, मुक्तांची गती 'क्षेत्रज्ञ' असे मानली आहे; तोच सर्वव्यापी आणि निर्गुण असे सांगितले जातो.
12.342.43
दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततः ।
एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयावः सनातनम् ॥ १२.३४२.४३ ॥
ज्ञानयोगाने तो दिसतो; आम्ही दोघे तेथूनच प्रकट झालो. अशा प्रकारे त्या सनातन आत्म्याला जाणून आपण त्याची पूजा करू.
12.342.44
तं वेदाश्चाश्रमाश्चैव नानातनुसमाश्रितम् ।
भक्त्या संपूजयन्त्यद्य गतिं चैषां ददाति सः ॥ १२.३४२.४४ ॥
अनेक देहांत आश्रित असलेल्या त्यालाच वेद आणि आश्रम आज भक्तीने पूजतात; तोच त्यांना गती देतो.
12.342.45
ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।
एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं प्रविशन्त्युत ॥ १२.३४२.४५ ॥
पण जगात जे त्याच्या ठायी भावलेले, एकान्त भक्तीत स्थिर झालेले आहेत, त्यांच्यासाठी हे अधिक आहे: ते खरोखर त्यातच प्रवेश करतात.
12.342.46
इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः ।
भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः ॥ १२.३४२.४६ ॥
हे नारदा, अशा प्रकारे गुह्य विषयाचे विवरण तुला सांगितले गेले. हे विप्रर्षे, भक्तीने आणि प्रेमाने, तसेच आमच्यावरील तुझ्या भक्तीने तू हे ऐकले आहेस.