महाभारत · अध्याय 12.345
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.345.1
यदा भक्तो भगवति आसीद्राजा महान्वसुः ।
किमर्थं स परिभ्रष्टो विवेश विवरं भुवः ॥ १२.३४५.१ ॥
भगवंताचा भक्त असलेला महान राजा वसू कोणत्या कारणाने पतित होऊन पृथ्वीच्या विवरात शिरला?
12.345.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत ॥ १२.३४५.२ ॥
हे भारता, येथे ऋषी आणि देव यांच्यातील हा प्राचीन इतिहास-संवाद लोक सांगतात.
12.345.3
इयं वै कर्मभूमिः स्यात्स्वर्गो भोगाय कल्पितः ।
तस्मादिन्द्रो महीं प्राप्य यजनाप तु दीक्षितः ॥ १२.३४५.३ ॥
ही पृथ्वीच कर्मभूमी आहे; स्वर्ग भोगासाठी निश्चित केला आहे. म्हणून इंद्र पृथ्वीवर येऊन यज्ञासाठी दीक्षित झाला.
12.345.4
सवनीयपशोः काल आगते तु बृहस्पतिः ।
पिष्टमानीयतामत्र पश्वर्थमिति भाषत ॥ १२.३४५.४ ॥
सवनीय पशूचा काळ आल्यावर बृहस्पती म्हणाला, 'पशूसाठी येथे पिष्ट आणावे.'
12.345.5
तच्छ्रुत्वा देवताः सर्वा इदमूचुर्द्विजोत्तमम् ।
बृहस्पतिं मांसगृद्धाः पृथक्पृथगिदं पुनः ॥ १२.३४५.५ ॥
हे ऐकून सर्व देव, मांसलोभी होऊन, त्या श्रेष्ठ द्विज बृहस्पतीला वेगवेगळे पुन्हा असे म्हणाले.
12.345.6
अजेन यष्टव्यमिति प्राहुर्देवा द्विजोत्तमान् ।
स च छागोप्यजो ज्ञेयो नान्यः पशुरिति स्थितिः ॥ १२.३४५.६ ॥
'अजाने यज्ञ करावा' असे देवांनी श्रेष्ठ द्विजांना सांगितले. तो अज म्हणजे शेळीच समजावा; दुसरा पशू नाही, अशी रीत आहे.
12.345.7
बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिः ।
अजसंज्ञानि बीजानि च्छागं नो हन्तुमर्हथ ॥ १२.३४५.७ ॥
यज्ञांमध्ये बीजांनी यजन करावे, असे वैदिक श्रुती सांगते. 'अज' नावाच्या बीजांनी यज्ञ करावा; शेळीला आमच्यासाठी मारू नये.
12.345.8
नैष धर्मः सतां देवा यत्र बध्येत वै पशुः ।
इदं कृतयुगं श्रेष्ठं कथं वध्येत वै पशुः ॥ १२.३४५.८ ॥
हे देवांनो, जिथे पशूचा वध होतो तो सत्पुरुषांचा धर्म नाही. हे श्रेष्ठ कृतयुग आहे; मग पशूचा वध कसा व्हावा?
12.345.9
तेषां संवदतामेवमृषीणां विबुधैः सह ।
मार्गागतो नृपश्रेष्ठस्तं देशं प्राप्तवान्वसुः ॥ १२.३४५.९ ॥
देवांशी असे संवाद करीत असलेल्या त्या ऋषींजवळ, राजांमध्ये श्रेष्ठ असा वसु मार्गाने येऊन त्या ठिकाणी पोहोचला.
12.345.10
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्सहस्रबलवाहनः ।
तं दृष्ट्वा सहसाऽऽयान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम् ॥ १२.३४५.१० ॥
आकाशात संचार करणारा, तेजस्वी, हजारो सैन्य व वाहनांसह असलेला वसु अचानक येताना पाहून ते आकाशगामी होते.
12.345.11
ऊचुर्द्विजातयो देवानेष च्छेत्स्यति संशयम् ।
यज्वा दानपतिः श्रेष्ठः सर्वभूतहितप्रियः।
कथंस्विदन्यथा ब्रूयादेष वाक्यं महान्वसुः ॥ १२.३४५.११ ॥
द्विजांनी देवांना सांगितले: 'हा संशय दूर करील. हा यज्ञ करणारा, दानपती, श्रेष्ठ आणि सर्वभूतहितप्रिय आहे. हा महान वसु अन्यथा कसा बोलेल?'
12.345.12
एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा ।
अपृच्छन्सहिताऽभ्येत्य वसुं राजानमन्तिकात् ॥ १२.३४५.१२ ॥
अशा प्रकारे करार करून देव आणि ऋषी एकत्र होऊन वसु राजाजवळ जाऊन विचारू लागले.
12.345.13
भो राजन्केन यष्टव्यमजेनाहोस्विदौषधैः ।
एतन्नः संशयं छिन्धि प्रमाणं नो भवान्मतः ॥ १२.३४५.१३ ॥
हे राजा, यज्ञ कशाने करावा—अजाने की औषधींनी? आमचा हा संशय दूर करा; आपणच आम्हांस प्रमाण मानले आहे.
12.345.14
स तान्कृताञ्जलिर्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुः ।
कस्य वै को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं द्विजोत्तमाः ॥ १२.३४५.१४ ॥
हात जोडून वसूने त्यांना विचारले—'कोणाचे मत कोणत्या पक्षाचे? हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सत्य सांगा.'
12.345.15
धान्यैर्यष्टव्यमित्येव पक्षोऽस्माकं नराधिप ।
देवानां तु पशुः पक्षो मतो राजन्वदस्व नः ॥ १२.३४५.१५ ॥
'आमचा पक्ष असा की धान्यांनीच यज्ञ करावा, हे नराधिपा. देवांचा पक्ष पशू आहे; हे राजा, आपले मत आम्हांस सांगा.'
12.345.16
देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात् ।
छागेनाजेन यष्टव्यमेवमुक्तं वचस्तदा ॥ १२.३४५.१६ ॥
देवांचे मत जाणून घेऊन, त्या पक्षाचा आश्रय करून वसू तेव्हा म्हणाला—'छाग (बोकड) आणि अज यांनी यज्ञ करावा.'
12.345.17
कुपितास्ते ततः सर्वे मुनयः सूर्यवर्चसः ।
ऊचुर्वसुं विमानस्थं देवपक्षार्थवादिनम् ॥ १२.३४५.१७ ॥
तेव्हा सूर्यासारखे तेजस्वी ते सर्व मुनी कुपित झाले आणि विमानात बसलेल्या, देवपक्षाचे बोलणारे वसू यांना म्हणाले.
12.345.18
सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात्तस्माद्दिवः पत ।
अद्यप्रभृति ते राजन्नाकाशे विहता गतिः ॥ १२.३४५.१८ ॥
'तू देवपक्ष स्वीकारलास म्हणून स्वर्गातून खाली पड. हे राजा, आजपासून आकाशात तुझी गती अडवली जावो.'
12.345.19
अस्माच्छापाभिघातेन महीं भित्त्वा प्रवेक्ष्यसि ।
विरुद्धं वेदसूत्राणामुक्तं यदि भवेन्नृप।
वयं विरुद्धवचना यदि तत्र पतामहे ॥ १२.३४५.१९ ॥
या शापाच्या आघाताने तू पृथ्वी भंगून तिच्यात प्रवेश करशील. हे राजा, वेदसूत्रांच्या विरुद्ध काही सांगितले गेले असेल, किंवा आम्ही विरुद्ध वचने बोललो असू, तर आम्ही तेथेच पडू.
12.345.20
ततस्तस्मिन्मुहूर्तेऽथ राजोपरिचरस्तदा ।
अधो वै संबभूवाशु भूमेर्विवरगो नृप ॥ १२.३४५.२० ॥
तेव्हा त्याच क्षणी राजा उपरिचर त्वरित खाली, पृथ्वीच्या विवरात गेला. हे राजा.
12.345.21
स्मृतिस्त्वेवं न विजहौ तदा नारायणाज्ञया ॥ १२.३४५.२१ ॥
परंतु नारायणाच्या आज्ञेने तेव्हा त्याची स्मृती अशी सुटली नाही.
12.345.22
देवास्तु सहिताः सर्वे वमोः शापविमोक्षणम् ।
चिन्तयामासुरव्यग्राः सुकृतं हि नृपस्य तत् ॥ १२.३४५.२२ ॥
देव सर्वजण एकत्र होऊन वसूच्या शापमोचनाचा विचार शांत मनाने करू लागले, कारण ते त्या राजाचे सत्कृत्य होते.
12.345.23
अनेनास्मत्कृते राज्ञा शापः प्राप्तो महात्मना ।
अस्य प्रतिप्रियं कार्यं सहितैर्नो दिवौकसः ॥ १२.३४५.२३ ॥
या राजाने आमच्यासाठी, त्या महात्म्याने, हा शाप प्राप्त करून घेतला. हे देवांनो, आपण सर्वांनी मिळून याचे प्रत्युपकार करायला हवेत.
12.345.24
इति बुद्ध्या व्यवस्याशु गत्वा निश्चयमीश्वराः ।
ऊचुः संहृष्टमनसो राजोपरिचरं तदा ॥ १२.३४५.२४ ॥
अशा बुद्धीने निश्चय करून ते ईश्वर त्वरित जाऊन, आनंदित मनाने तेव्हा राजा उपरिचराला म्हणाले.
12.345.25
ब्रह्मण्य देवभक्तस्त्वं सुरासुरगुरुर्हरिः ।
कामं स तव तुष्टात्मा कुर्याच्छापविभोक्षणम् ॥ १२.३४५.२५ ॥
हे ब्राह्मणप्रिय, तू देवभक्त आहेस; देव-असुरांचा गुरु हरी प्रसन्नमनाने तुला शापमुक्त करील.
12.345.26
मानना तु द्विजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम् ।
अवश्यं तपसा तेषां फलितव्यं नृपोत्तम ॥ १२.३४५.२६ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, द्विजांचा व महात्म्यांचा सन्मान अवश्य करावा; त्यांच्या तपाचे फळ अवश्य मिळते.
12.345.27
यतस्त्वं सहसा भ्रष्ट आकाशान्मेदिनीतलम् ।
विरुद्धं वेदसूत्राणां न वक्तव्यं हितार्थिना ॥ १२.३४५.२७ ॥
तू आकाशातून अचानक पृथ्वीवर पडलास, म्हणून हित इच्छिणाऱ्याने वेदसूत्रांविरुद्ध बोलू नये.
12.345.28
अस्मत्पक्षनिमित्तेन व्यसनं प्राप्तमीदृशम् ।
एकं त्वनुग्रहं तुभ्यं दद्मो वै नृप्रसत्तम।
यावत्त्वं शापदोषेण कालमासिप्यसेऽनघ ॥ १२.३४५.२८ ॥
आमच्या पक्षामुळे तुझ्यावर असे संकट आले; तरीही हे नरश्रेष्ठा, आम्ही तुला एक अनुग्रह देतो. हे निष्पापा, शापदोषाने तू जितका काळ राहशील...
12.345.29
भूमेर्विवरगो भूत्वा तावत्त्वं कालमाप्स्यसि ।
यज्ञेषु सुहुतां विप्रैर्वसोर्धारां समाहितैः ॥ १२.३४५.२९ ॥
पृथ्वीच्या विवरात राहून, एकाग्र ब्राह्मणांनी यज्ञांत वसूची सुहुत धारा अर्पण करेपर्यंत तू तोवर काळ घालवशील.
12.345.30
प्राप्स्यसेऽस्मदनुध्यानान्मा च त्वां ग्लानिराविशेत् ।
न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यतः ॥ १२.३४५.३० ॥
आमच्या ध्यानाने तू (मुक्ती) प्राप्त करशील; तुला ग्लानी येऊ नये. हे राजेंद्रा, पृथ्वीच्या विवरात तुला भूक-तहान लागणार नाही.
12.345.31
वसोर्धारामिपीतत्वात्तेजसाऽऽप्यायितेन च ।
स देवोऽस्मद्वरात्प्रीतो ब्रह्मलोकं हि नेष्यति ॥ १२.३४५.३१ ॥
वसूने ती धारा प्राशन केल्यामुळे आणि तेजाने तृप्त झाल्यामुळे, तो देव आमच्या वराने प्रसन्न होऊन त्याला ब्रह्मलोकाला नेईल.
12.345.32
एवं दत्त्वा वरं राज्ञे सर्वे ते च दिवौकसः ।
ऋतुं समाप्य पिष्टेन मुनीनां वचनात्तदा ॥ १२.३४५.३२ ॥
अशा प्रकारे राजाला वर देऊन ते सर्व देव मुनींच्या वचनाने तेव्हा पिष्टाहुतींनी यज्ञकाल पूर्ण करते झाले.
12.345.33
गताः धमवनं देवा ऋषगश्च तपोधनाः ।
गृहीत्वा दक्षिणां सर्वे गतः स्वानाश्रमान्पुनः ॥ १२.३४५.३३ ॥
देव धर्मवनाकडे गेले; तपोधन ऋषीही गेले; सर्वांनी दक्षिणा घेऊन पुन्हा आपापल्या आश्रमांकडे प्रयाण केले.
12.345.34
वसुं विचिन्त्य शक्रश्च प्रविनेशामरावतीम् ।
वसुर्विवरगस्तत्र व्यलीकस्य फलं गुरोः ॥ १२.३४५.३४ ॥
वसूचा विचार करून इंद्र अमरावतीत प्रवेशला; वसू पृथ्वीच्या विवरात गेला, गुरूच्या असत्याचे फळ भोगत.
12.345.35
चक्रे वसुस्ततः पूजां विष्वक्सेनाय भारत ।
जप्यं जगौ च सततं नारायणमुखोद्गवम् ॥ १२.३४५.३५ ॥
हे भारता! मग वसूने विष्वक्सेनाची पूजा केली; नारायणाच्या मुखातून उद्भवलेला जप तो सतत गात असे.
12.345.36
तत्रापि पञ्चभिर्यज्ञैः पञ्चकालानरिंदम् ।
अयजद्धरिं सुरपतिं भूमेर्विवरगोऽपि सन् ॥ १२.३४५.३६ ॥
हे शत्रुदमन! तेथेही पृथ्वीच्या विवरात असूनही वसूने पाच यज्ञांनी पाच कालांत सुरपती हरीची आराधना केली.
12.345.37
ततोऽस्य तुष्टो भगवान्भक्त्या नारायणो हरिः ।
अनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मनः ॥ १२.३४५.३७ ॥
तेव्हा भक्तीने संतुष्ट झालेला भगवान नारायण हरी, अनन्य भक्त, सज्जन, त्यातच निष्ठ आणि जितात्मा अशा त्याच्यावर प्रसन्न झाला.
12.345.38
वरदो भगवान्विष्णुः समीपस्थं द्विजोत्तमम् ।
गरुत्मन्तं महावेगमावभाषेऽप्सितं तदा ॥ १२.३४५.३८ ॥
वरदाता भगवान विष्णू तेव्हा जवळ उभ्या असलेल्या, महावेगवान द्विजोत्तम गरुडाला इष्ट असे बोलले.
12.345.39
द्विजोत्तम महाभाग पश्यतां वचनान्मम ।
सम्राड्राजा वसुर्नाम धर्मात्मा संशितव्रतः ॥ १२.३४५.३९ ॥
हे द्विजोत्तमा, महाभागा, माझे वचन ऐका. वसू नावाचा धर्मात्मा सम्राट राजा, कठोर व्रताचा.
12.345.40
ब्राह्मणानां प्रकोपेन प्रविष्टो वसुधातलम् ।
मानितास्ते तु विप्रेन्द्रास्त्वं तु गच्छ द्विजोत्तम् ॥ १२.३४५.४० ॥
ब्राह्मणांच्या क्रोधामुळे तो पृथ्वीच्या तळाशी शिरला. पण ते श्रेष्ठ विप्र सन्मानित आहेत; हे द्विजोत्तमा, तू जा.
12.345.41
भूमेर्विवरसंगुप्तं गरुडेह ममाज्ञया ।
अधश्चरं नृपश्रेष्ठं खेचरं कुरु माचिरम् ॥ १२.३४५.४१ ॥
हे गरुडा, माझ्या आज्ञेने पृथ्वीच्या भेगेत लपलेल्या, खाली संचार करणाऱ्या त्या श्रेष्ठ राजाला आकाशचारी कर; उशीर करू नकोस.
12.345.42
गरुत्मानथ विक्षिप्य पक्षौ मारुतवेगवान् ।
विवेश विवरं भूमेर्यत्रास्ते वाग्यतो वसुः ॥ १२.३४५.४२ ॥
तेव्हा वाऱ्याच्या वेगाचा गरुत्मान पंख पसरून, वाणी संयमित ठेवलेला वसू जिथे होता त्या पृथ्वीच्या भेगेत शिरला.
12.345.43
तत एनं समुत्क्षिप्य सहसा विनतासुतः ।
उत्पपात नभस्तूर्णं तत्र चैनममुञ्चत ॥ १२.३४५.४३ ॥
मग विनतेच्या पुत्राने त्याला अचानक उचलून घेतले, वेगाने आकाशात उड्डाण केले आणि तेथेच त्याला सोडले.
12.345.44
अस्मिन्मुहुर्ते संजज्ञे राजोपरिचरः पुनः ।
सशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोकं नृपोत्तमः ॥ १२.३४५.४४ ॥
याच क्षणी राजा उपरिचर पुन्हा प्रकट झाला; श्रेष्ठ राजा सशरीर ब्रह्मलोकास गेला.
12.345.45
एवं तेनापि कौन्तेय वाग्दोषाद्देवताज्ञया ।
प्राप्ता गतिरधस्तात्तु द्विजशापान्महात्मना ॥ १२.३४५.४५ ॥
हे कौन्तेया, याचप्रमाणे त्यानेही वाणीच्या दोषामुळे, देवांच्या आज्ञेने, एका ब्राह्मणाच्या शापामुळे त्या महात्म्याने खालची गती प्राप्त केली.
12.345.46
केवलं पुरुषस्तेन सेवितो हरिरीश्वरः ।
ततः शीघ्रं जहौ शापं ब्रह्मलोकमवाप च ॥ १२.३४५.४६ ॥
त्याने केवळ पुरुष हरी ईश्वराची उपासना केली; त्यानंतर लवकरच शाप सोडून त्याने ब्रह्मलोक प्राप्त केला.
12.345.47
एतत्ते सर्वमाख्यातं संभूता मानवा यथा ।
नारदोऽपि यथा श्वेतं द्वीपं स गतवानृषिः।
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥ १२.३४५.४७ ॥
मानव कसे उत्पन्न झाले आणि नारद ऋषी श्वेतद्वीपास कसे गेले, हे सर्व मी तुला सांगितले. आता ते सर्व मी सांगेन; हे राजा, एकाग्र मनाने ऐक.