મહાભારત · અધ્યાય 12.347
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.347.1
एवं स्तुतः स भगवान् गुह्यैस्तथ्यैश्च नामभिः ।
भगवान्विश्वसृक्सिंहः सर्वमूर्तिमयः प्रभुः।
दर्शयामास मुनये रूपं तत्परमं हरिः ॥ १२.३४७.१ ॥
આ રીતે સ્તુતિ પામીને તે ભગવાને ગુહ્ય અને સત્ય નામો વડે, વિશ્વસર્જક, સિંહ સમાન, સર્વરૂપમય પ્રભુ હરિએ મુનિને પોતાનું તે પરમ રૂપ બતાવ્યું.
12.347.2
किंचिच्चन्द्राद्विशुद्धात्मा किंचिच्चन्द्राद्विशेषवान् ।
कृशानुवर्णः किंचिच्च किंचिद्धिष्ण्याकृतिः प्रभुः ॥ १२.३४७.२ ॥
તે પ્રભુ ક્યારેક ચંદ્રથી પણ વધુ શુદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવતા, ક્યારેક ચંદ્રથી પણ વિશેષ તેજસ્વી, ક્યારેક અગ્નિ જેવા વર્ણના અને ક્યારેક ગ્રહાકૃતિવાળા હતા.
12.347.3
शुकपत्रनिभः किंचित्किंचित्स्फटिकसन्निभः ।
नीलाञ्जनचयप्रख्यो जातरूपप्रभः क्वचित् ॥ १२.३४७.३ ॥
તે ક્યારેક પોપટની પાંખ જેવા, ક્યારેક સ્ફટિક જેવા, ક્યારેક વાદળી કાજળના ઢગલા જેવા અને ક્યારેક સોનાની પ્રભા જેવા હતા.
12.347.4
प्रबालाङ्कुरवर्णश्च श्वेतवर्णस्तथा क्वचित् ।
क्वचित्सुवर्णवर्णाभो वैदूर्यसदृशः क्वचित् ॥ १२.३४७.४ ॥
તે ક્યારેક પરવાળાના અંકુર જેવા વર્ણના, ક્યારેક શ્વેત વર્ણના, ક્યારેક સુવર્ણ વર્ણની આભાવાળા અને ક્યારેક વૈડૂર્ય મણિ જેવા હતા.
12.347.5
नीलवैर्दूर्यसदृश इन्द्रनीलनिभः क्वचित् ।
मयूरग्रीववर्णाभो मुक्ताहारनिभः क्वचित् ॥ १२.३४७.५ ॥
તે ક્યારેક વાદળી વૈડૂર્ય જેવા, ક્યારેક ઇન્દ્રનીલ જેવા, ક્યારેક મોરની ડોક જેવા વર્ણની આભાવાળા અને ક્યારેક મોતીના હાર જેવા હતા.
12.347.6
एतान्बहुधान्वर्णान्रूपैर्बिभ्रत्सनातनः ।
सहस्रनयनः श्रीमाञ्छतशीर्षः सहस्रपात् ॥ १२.३४७.६ ॥
આ અનેક પ્રકારના વર્ણોને રૂપોમાં ધારણ કરતા સનાતન, સહસ્ર નેત્રોવાળા, શ્રીમાન, શત મસ્તકવાળા અને સહસ્ર ચરણોવાળા હતા.
12.347.7
सहस्रोदरबाहुश्च अव्यक्त इति च क्वचित् ।
ओंकारमुद्गिरन्वक्रात्सावित्रीं च तदन्वयाम् ॥ १२.३४७.७ ॥
હજાર પેટ અને હજાર ભુજાવાળા, ક્યારેક અવ્યક્ત કહેવાતા તેઓ પોતાના મુખમાંથી ઓંકાર અને તેની પાછળની સાવિત્રીનો ઉચ્ચાર કરતા.
12.347.8
शेषेभ्यश्चैव वक्रेभ्यश्चतुर्वेदान्गिरन्बहून् ।
आरण्यकं जगौ देवो हरिर्नारायणो वशी ॥ १२.३४७.८ ॥
બાકીના મુખોમાંથી પણ ચાર વેદના ઘણા મંત્રો ઉચ્ચાર્યા; દેવ હરિ નારાયણ, જિતેન્દ્રિય, આરણ્યક ગાયું.
12.347.9
वेदिं कमण्डलुं दर्भान्मणिरूपांस्तथा कुशान् ।
अजिनं दण्डकाष्ठं च ज्वलितं च हुताशनम्।
धारयामास देवेशो हस्तैर्यज्ञपतिस्तदा ॥ १२.३४७.९ ॥
વેદી, કમંડળ, દર્ભ, મણિરૂપ કુશ, મૃગચર્મ, દંડકાષ્ઠ અને પ્રજ્વલિત હુતાશન—આ બધું ત્યારે દેવેશ યજ્ઞપતિએ પોતાના હાથે ધારણ કર્યું.
12.347.10
तं प्रसन्नं प्रसन्नात्मा नारदो द्विजसत्तमः ।
वाग्यतः प्रणतो भूत्वा ववन्दे परमेश्वरम् ॥ १२.३४७.१० ॥
પ્રસન્ન મનના દ્વિજશ્રેષ્ઠ નારદે, પ્રસન્ન થયેલા તેમને, વાણી સંયમિત કરીને, પ્રણામ કરીને પરમેશ્વરને વંદન કર્યું.
12.347.11
तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः ॥ १२.३४७.११ ॥
મસ્તક નમાવીને પ્રણામ કરતા તેમને દેવોના આદિ અને અવ્યયે કહ્યું.
12.347.12
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ।
इमं देशमनुप्राप्ता मम दर्शनलालसाः ॥ १२.३४७.१२ ॥
એકત, દ્વિત અને ત્રિત—આ મહર્ષિઓ મારા દર્શનની લાલસાથી આ સ્થાને આવ્યા છે.
12.347.13
न च मां ते ददृशिरे न च द्रक्ष्यति कश्चन ।
ऋते ह्यैकान्तिकश्रेष्ठात्त्वं चैवैकान्तिकोत्तम ॥ १२.३४७.१३ ॥
તેમણે મને જોયો નહોતો, અને કોઈ પણ જોશે નહિ, એકાન્તિકોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તારા સિવાય, હે એકાન્તિકોત્તમ.
12.347.14
ममैतास्तनवः श्रेष्ठा जाता धर्मगृहे द्विज ।
तास्त्वं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम् ॥ १२.३४७.१४ ॥
હે દ્વિજ, મારાં આ શ્રેષ્ઠ રૂપો ધર્મગૃહમાં જન્મ્યાં છે. તું સતત તેમની સેવા કર, અને જેમ આવ્યો તેમ કાર્ય સિદ્ધ કર.
12.347.15
वृणीष्व च वरं प्रिय मत्तस्त्वं यदिहेच्छसि ।
प्रसन्नोऽहं तवाद्येह विश्वमूर्तिरिहाव्ययः ॥ १२.३४७.१५ ॥
પ્રિય, અહીં તું જે ઇચ્છે છે તે વર મારી પાસેથી પસંદ કર. આજે હું તારા પર પ્રસન્ન છું; અહીં હું વિશ્વમૂર્તિ અવ્યય છું.
12.347.16
अद्य मे तपसो देव यमस्य नियमस्य च ।
सद्यः फलमवाप्तं वै दृष्टो यद्भगवान्मया ॥ १२.३४७.१६ ॥
હે દેવ, આજે મારા તપ, યમ અને નિયમનું ફળ તરત જ પ્રાપ્ત થયું, કારણ કે મેં ભગવાનનાં દર્શન કર્યાં.
12.347.17
वर एष ममात्यन्तं दृष्टस्त्वं यत्सनातनः ।
भगवन्विश्वदृक् सिंहः सर्वमूर्तिर्महान्प्रभुः ॥ १२.३४७.१७ ॥
તને જોવો એ જ મારો આ પરમ વર છે; હે સનાતન. હે ભગવાન, વિશ્વદૃક્, સિંહ, સર્વમૂર્તિ, મહાન પ્રભુ.
12.347.18
एवं संदर्शयित्वा तु नारदं परमेष्ठिजम् ।
उवाच वचनं भूयो गच्छ नारद माचिरम् ॥ १२.३४७.१८ ॥
આ રીતે દર્શન આપીને, પરમેષ્ઠીથી જન્મેલા નારદને તેમણે ફરી કહ્યું: હે નારદ, વિલંબ ન કર, જા.
12.347.19
इमे ह्यनिन्द्रियाहारा मद्भक्ताश्चन्द्रवर्चसः ।
एकाग्राश्चिन्तयेयुर्मां नैषां विघ्नो भवेदिति ॥ १२.३४७.१९ ॥
ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખી, અલ્પાહાર કરી, મારા ભક્ત બનેલા આ ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી લોકો એકાગ્રતાથી મારું જ ધ્યાન કરશે; તેમને કોઈ વિઘ્ન નહીં આવે.
12.347.20
सिद्धा ह्येते महाभागाः पुरा ह्येकान्तिनोऽभवन् ।
तमोरजोभिर्निर्मुक्ता मां प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम् ॥ १२.३४७.२० ॥
આ સિદ્ધો, મહાભાગ્યશાળી છે; પૂર્વે પણ આ એકનિષ્ઠ ભક્ત હતા. તમ અને રજથી મુક્ત થઈને તેઓ નિઃસંશય મારામાં પ્રવેશ કરશે.
12.347.21
न दृश्यश्चक्षुषा योऽसौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च ।
न घ्रेयश्चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः ॥ १२.३४७.२१ ॥
જે આંખે દેખાતો નથી, સ્પર્શે સ્પર્શાતો નથી, ગંધે સૂંઘાતો નથી અને રસથી રહિત છે, તે એવો છે.
12.347.22
सत्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्तं भजन्ति वै ।
यश्च सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते ॥ १२.३४७.२२ ॥
સત્ત્વ, રજ અને તમ એ ગુણો તેને વળગતા નથી. જે સર્વવ્યાપી સાક્ષી છે, તે લોકનો આત્મા કહેવાય છે.
12.347.23
भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यति ।
अजो नित्यः शाश्वतश्च निर्गुणो निष्कलस्तथा ॥ १२.३४७.२३ ॥
પ્રાણીઓના શરીરો નષ્ટ થાય ત્યારે પણ તે નષ્ટ થતો નથી. તે અજન્મા, નિત્ય, શાશ્વત, નિર્ગુણ અને નિષ્કલ છે.
12.347.24
द्विर्द्वादशेभ्यस्तत्त्वेभ्यः ख्यातो यः पञ्चविंशकः ।
पुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्च कथ्यते ॥ १२.३४७.२४ ॥
ચોવીસ તત્ત્વોથી પર પ્રસિદ્ધ એવો પચીસમો પુરુષ નિષ્ક્રિય છે; જ્ઞાનથી જ દેખાનાર કહેવાય છે.
12.347.25
यं प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता वै द्विजसत्तमाः ।
स वासुदेवो विज्ञेयः परमात्मा सनातनः ॥ १२.३४७.२५ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, જેમાં પ્રવેશીને અહીં ખરેખર મુક્ત થાય છે, તે જ વાસુદેવ જાણવા યોગ્ય છે; તે સનાતન પરમાત્મા છે.
12.347.26
पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारद ।
शुभाशुभैः कर्मभिर्यो न लिप्यति कदाचन ॥ १२.३४७.२६ ॥
હે નારદ, દેવની મહાનતા અને મહિમા જુઓ; શુભ-અશુભ કર્મોથી તે ક્યારેય લિપ્ત થતો નથી.
12.347.27
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणानेतान्प्रचक्षते ।
एते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च ॥ १२.३४७.२७ ॥
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ એ ગુણો કહેવાય છે; આ બધા શરીરોમાં રહે છે અને વિચરે પણ છે.
12.347.28
एतान्गुणांस्तु क्षेत्रज्ञो भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यते ।
निर्गुणो गुणभुक्चैव गुणस्रष्टा गुणातिगः ॥ १२.३४७.२८ ॥
ક્ષેત્રજ્ઞ આ ગુણોને ભોગવે છે, પરંતુ તે આમના દ્વારા ભોગવાતો નથી. તે નિર્ગુણ, ગુણભોક્તા, ગુણસ્રષ્ટા અને ગુણાતીત છે.
12.347.29
जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते ।
ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ॥ १२.३४७.२९ ॥
હે દેવર્ષિ, જગતનો આધાર પૃથ્વી છે; તે જળમાં લીન થાય છે. જળ જ્યોતિ (અગ્નિ)માં લીન થાય છે, જ્યોતિ વાયુમાં લીન થાય છે.
12.347.30
खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव च ।
मनो हि परमं भूतं तदव्यक्ते प्रलीयते ॥ १२.३४७.३० ॥
વાયુ આકાશમાં લય પામે છે; આકાશ મનમાં લય પામે છે. મન જ પરમ ભૂત છે; તે અવ્યક્તમાં લય પામે છે.
12.347.31
अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्क्रिये संप्रलीयते ।
नास्ति तस्मात्परतरः पुरुषाद्वै सनातनात् ॥ १२.३४७.३१ ॥
હે બ્રહ્મન્, અવ્યક્ત નિષ્ક્રિય પુરુષમાં લીન થાય છે. તે સનાતન પુરુષથી શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી.
12.347.32
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् ।
ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम्।
सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो महाबलः ॥ १२.३४७.३२ ॥
જગતમાં સ્થાવર-જંગમ કોઈ ભૂત નિત્ય નથી, તે એક સનાતન પુરુષ વાસુદેવ સિવાય. મહાબલી વાસુદેવ જ સર્વભૂતોનો આત્મા છે.
12.347.33
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
ते समेता महात्मानः शरीरमिति संज्ञितम् ॥ १२.३४७.३३ ॥
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ અને પાંચમું તેજ — આ મહાતત્ત્વો ભેગાં થાય ત્યારે તેને શરીર કહેવાય છે.
12.347.34
तदाविशति यो ब्रह्मन्न दृश्यो लघुविक्रमः ।
उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन्प्रभुः ॥ १२.३४७.३४ ॥
હે બ્રહ્મન્, ત્યારે જે અદૃશ્ય અને ઝડપી પરાક્રમી છે, તે તેમાં પ્રવેશે છે. તે પ્રભુ શરીરને ચેષ્ટા કરાવતા સ્વયં ઉત્પન્ન થાય છે.
12.347.35
न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्वचित् ।
न च जीवं विना ब्रह्मन्वायवश्चेष्टयन्त्युत ॥ १२.३४७.३५ ॥
હે બ્રહ્મન્, ધાતુઓના સંઘાત વિના શરીર ક્યારેય બનતું નથી; જીવ વિના વાયુઓ પણ તેને ચલાવતા નથી.
12.347.36
स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः प्रभुः ।
तस्मात्सनत्कुमारत्वं योऽलभत्स्वेन कर्मणा ॥ १२.३४७.३६ ॥
તે જીવ ગણાય છે — શેષ, પ્રભુ સંકર્ષણ. તેથી જેણે પોતાના કર્મથી સનત્કુમારત્વ મેળવ્યું.
12.347.37
यस्मिंश्च सर्वभूतानि प्रद्युम्नः परिपठ्यते ।
तस्मात्प्रसूतो यः कर्ता कारणं कार्यमेव च ॥ १२.३४७.३७ ॥
જેમનામાં સર્વ ભૂતો છે અને જેમને પ્રદ્યુમ્ન કહેવામાં આવે છે, તેમનાથી ઉત્પન્ન થયેલ તે કર્તા, કારણ અને કાર્ય પણ છે.
12.347.38
तस्मत्सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
सोऽनिरुद्धः स ईशानो व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु ॥ १२.३४७.३८ ॥
તેમનાથી જ સ્થાવર-જંગમ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થાય છે. તેઓ અનિરુદ્ધ છે, તેઓ ઈશાન છે; સર્વ કર્મોમાં પ્રગટ થતું રૂપ પણ તેઓ જ છે.
12.347.39
यो वासुदेवो भगवान्क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
ज्ञेयः स एव राजेन्द्र जीवः संकर्षणः प्रभुः ॥ १२.३४७.३९ ॥
જે ભગવાન વાસુદેવ ક્ષેત્રજ્ઞ અને નિર્ગુણ સ્વરૂપ છે, હે રાજેન્દ્ર, તેમને જ જાણવા જોઈએ; તેઓ જ જીવ અને પ્રભુ સંકર્ષણ છે.
12.347.40
संकर्षणाच्च प्रद्युम्नो मनोभूतः स उच्यते ।
प्रद्युम्नाद्योऽनिरूद्धस्तु सोहंकारः स ईश्वरः ॥ १२.३४७.४० ॥
સંકર્ષણથી પ્રદ્યુમ્ન ઉત્પન્ન થાય છે; તેમને મનરૂપ કહેવામાં આવે છે. પ્રદ્યુમ્નથી અનિરુદ્ધ; તેઓ અહંકાર અને ઈશ્વર છે.
12.347.41
मत्तः सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
अक्षरं च क्षरं चैव सच्चासच्चैव नारद ॥ १२.३४७.४१ ॥
મારાથી જ સ્થાવર-જંગમ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થાય છે; અક્ષર અને ક્ષર, સત્ અને અસત્ પણ, હે નારદ.
12.347.42
मां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास्तु ये मम ।
अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः ॥ १२.३४७.४२ ॥
મારામાં પ્રવેશીને મારા ભક્તો અહીં જ મુક્ત થાય છે; હું જ જાણવા યોગ્ય પુરુષ છું — નિષ્ક્રિય, પચ્ચીસમું તત્ત્વ.
12.347.43
निर्गुणो निष्कलश्चैव निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
एतत्त्वया न विज्ञेयं रूपवानिति दृश्यते ॥ १२.३४७.४३ ॥
તે નિર્ગુણ, નિષ્કલ, નિર્દ્વંદ્વ અને નિષ્પરિગ્રહ છે. તે રૂપવાન દેખાય છે એટલા માટે તારે તેને એ રીતે ન જાણવો.
12.347.44
इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयमीशोऽहं जगतो गुरुः ।
माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद ॥ १२.३४७.४४ ॥
હું ઇચ્છું તો એક ક્ષણમાં નાશ પામી શકું; હું જગતનો ઈશ્વર અને ગુરુ છું. હે નારદ, તું મને જે જુએ છે તે મારી જ રચેલી માયા છે.
12.347.45
सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि ।
मयैतत्कथितं सम्यक्तव मूर्तिचतुष्टयम् ॥ १२.३४७.४५ ॥
સર્વ ભૂતોના ગુણોથી યુક્ત એવું તેને તું આ રીતે ન જાણ. આ ચાર મૂર્તિઓનું સ્વરૂપ મેં તને સારી રીતે કહ્યું છે.
12.347.46
अहं हि जीवसंज्ञो वै मयि जीवः समाहितः ।
मैवं ते बुद्धिरत्राभूर्द्दृषो जीवो मयेति वै ॥ १२.३४७.४६ ॥
હું જ જીવ નામે ઓળખાઉં છું; જીવ મારામાં જ સ્થિર છે. તારી બુદ્ધિ આમ ન થાય. જીવ મારા દ્વારા જ જોવાય છે.
12.347.47
अहं सर्वत्रगो ब्रह्मन्भूतग्रामान्तरात्मकः ।
भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यहम् ॥ १२.३४७.४७ ॥
હું સર્વવ્યાપી છું, હે બ્રાહ્મણ; સમસ્ત ભૂતસમૂહનો અંતરાત્મા છું. ભૂતસમૂહનાં શરીરો નાશ પામે ત્યારે પણ હું નાશ પામતો નથી.
12.347.48
सिद्धा हि ते महाभागा नरा ह्येकान्तिनोऽभवन् ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः प्रवेक्ष्यन्ति च मां मुने ॥ १२.३४७.४८ ॥
તે મહાભાગ્યશાળી મનુષ્યો સિદ્ધ થયા; તેઓ એકાંતિક ભક્ત બન્યા. તમસ અને રજસથી મુક્ત થઈને, હે મુનિ, તેઓ મારામાં પ્રવેશ કરશે.
12.347.49
अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नराद ।
न दृश्यश्चक्षुषा देवः स्पृश्यो न स्पर्शनेन च।
आघ्रेयो नैव गन्धेन रसेन च विसर्जितः ॥ १२.३४७.४९ ॥
હું કર્તા, કાર્ય અને કારણ પણ છું, હે નરશ્રેષ્ઠ. તે દેવ આંખે દેખાતો નથી, સ્પર્શે સ્પર્શાતો નથી, ગંધે સૂંઘાતો નથી અને રસે ચખાતો નથી.
12.347.50
सत्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्ते भवन्ति हि ।
स हि सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते ॥ १२.३४७.५० ॥
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ એ તેના ગુણો નથી. તે સર્વવ્યાપી સાક્ષી છે, જગતનો આત્મા કહેવાય છે.
12.347.51
हिरण्यगर्भो लोकादिश्चतुर्वक्रोऽनिरुक्तगः ।
ब्रह्मा सनातनो देवो मम बह्वर्थचिन्तकः ॥ १२.३४७.५१ ॥
હિરણ્યગર્ભ, લોકોના આદિ, ચાર મુખવાળા, અવર્ણનીય માર્ગે ગમન કરનારા, સનાતન દેવ બ્રહ્મા, મારા અનેક હેતુઓનો વિચાર કરનારા.
12.347.52
ललाटाच्चैव मे रुद्रो देवः क्रोधाद्विनिःसृतः ।
पश्यैकादश मे रुद्रान्दक्षिणं पार्श्वमास्थितान् ॥ १२.३४७.५२ ॥
મારા કપાળમાંથી ક્રોધથી પ્રગટ થયેલા રુદ્ર દેવને જુઓ. મારી જમણી બાજુએ ઊભેલા અગિયાર રુદ્રોને જુઓ.
12.347.53
द्वादशैव तथाऽऽदित्यान्वामपार्श्वे समास्थितान् ।
अग्रतश्चैव मे पश्य वसूनष्टौ सुरोत्तमान् ॥ १२.३४७.५३ ॥
મારી ડાબી બાજુએ ઊભેલા બાર આદિત્યોને જુઓ. અને મારી સામે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા આઠ વસુઓને જુઓ.
12.347.54
नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः ।
सर्वान्प्रजापतीन्पश्य पश्य सप्तऋर्षीस्तथा ॥ १२.३४७.५४ ॥
પાછળ નાસત્ય અને દસ્ર, બે વૈદ્યોને જુઓ. સર્વ પ્રજાપતિઓને જુઓ, અને સપ્તર્ષિઓને પણ જુઓ.
12.347.55
वेदान्यज्ञांश्च शतशः पश्यामृतमथौषधीः ।
तपांसि नियमांश्चैव यमानपि पृथग्विधान् ॥ १२.३४७.५५ ॥
વેદો અને સેંકડો યજ્ઞો જુઓ; અમૃત અને ઔષધિઓ જુઓ; તપ અને નિયમો, તથા વિવિધ પ્રકારના યમો પણ જુઓ.
12.347.56
तथाऽष्टगुणमैश्वर्यमेकस्थं पश्य मूर्तिमत् ।
श्रियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनी ॥ १२.३४७.५६ ॥
એ જ રીતે અષ્ટગુણ ઐશ્વર્યને એક સ્થાને મૂર્તિમાન રૂપે જુઓ; શ્રી, લક્ષ્મી, કીર્તિ, પૃથ્વી અને ककुद्मिनी ને પણ જુઓ.
12.347.57
वेदानां मातरं पश्य मत्स्थां देवीं सरस्वतीम् ।
ध्रुवं च ज्योतिषां श्रेष्ठं पश्य नारद खेचरम् ॥ १२.३४७.५७ ॥
વેદોની માતા, મારામાં સ્થિત દેવી સરસ્વતીને જુઓ; જ્યોતિઓમાં શ્રેષ્ઠ, આકાશમાં વિચરતા ધ્રુવને જુઓ, હે નારદ.
12.347.58
अम्भोधरान्समुद्रांश्च सरांसि सरितस्तथा ।
मूर्तिमन्तः पितृगणांश्चतुरः पश्य सत्तम ॥ १२.३४७.५८ ॥
મેઘો, સમુદ્રો, સરોવરો અને નદીઓ જુઓ; મૂર્તિમાન ચાર પિતૃગણો જુઓ, હે સત્તમ.
12.347.59
त्रींश्चैवेमान्गुणान्पश्य मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान् ।
देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते ॥ १२.३४७.५९ ॥
મારામાં સ્થિત, રૂપરહિત આ ત્રણ ગુણોને પણ જુઓ; હે મુનિ, દેવકાર્યથી પણ પિતૃકાર્ય વિશેષ ગણાય છે.
12.347.60
देवानां च पितृणां च पिता ह्येकोऽहमादितः ।
अहं हयशिरा भूत्वा समुद्रे पश्चिमोत्तरे ॥ १२.३४७.६० ॥
દેવો અને પિતૃઓનો આદિથી એકમાત્ર પિતા હું જ છું. હયશીર્ષ થઈને હું પશ્ચિમોત્તર સમુદ્રમાં રહું છું.
12.347.61
पिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च श्रद्धयाऽन्वितम् ।
मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मां यज्ञमयजत्स्वयम् ॥ १२.३४७.६१ ॥
શ્રદ્ધાથી યુક્ત, સારી રીતે અર્પિત હવ્ય અને કવ્ય હું પીઉં છું. પૂર્વે મારાથી સર્જાયેલા બ્રહ્માએ પોતે મારો યજ્ઞ કર્યો હતો.
12.347.62
ततस्तस्मै वरान्प्रीतो दत्तवानस्म्यनुत्तमान् ।
मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोकाध्यक्षत्वमेव च ॥ १२.३४७.६२ ॥
પછી પ્રસન્ન થઈને મેં તેને ઉત્તમ વરદાન આપ્યાં: કલ્પના આરંભે મારો પુત્ર થવું અને લોકોનું અધ્યક્ષપદ.
12.347.63
अहंकारकृतं चैव नामपर्यायवाचकम् ।
त्वया कृतां च मर्यादां नातिक्रंस्यति कश्चन ॥ १२.३४७.६३ ॥
અહંકારથી રચાયેલું, નામોનું પર્યાયવાચક વચન. તારી સ્થાપેલી મર્યાદાને કોઈ પણ ઓળંગશે નહીં.
12.347.64
त्वं चैव वरदो ब्रह्मन्वरेप्सूनां भविष्यसि ।
सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपोधन ॥ १२.३४७.६४ ॥
હે બ્રહ્મન્, તું પણ વર ઇચ્છનારાઓને વરદાન આપનાર થઈશ; સુર-અસુરગણો અને ઋષિઓને પણ. હે તપોધન!
12.347.65
पितृणां च महाभाग सततं संशितव्रत ।
विविधानां च भूतानां त्वमुपास्यो भविष्यसि ॥ १२.३४७.६५ ॥
પિતૃઓના પણ, હે મહાભાગ, સદા દૃઢવ્રતી! વિવિધ ભૂતોના પણ તું જ ઉપાસ્ય થઈશ.
12.347.66
प्रादुर्भावगतश्चाहं सुरकार्येषु नित्यदा ।
अनुशास्यस्त्वया ब्रह्मन्नियोज्यश्च सुतो यथा ॥ १२.३४७.६६ ॥
હું પણ દેવકાર્યોમાં સદા પ્રગટ થઈને, હે બ્રહ્મન્, તારા વડે આજ્ઞા પામેલો અને નિયુક્ત થયેલો રહીશ, પુત્રની જેમ.
12.347.67
एतांश्चान्यांश्च रुचिरान्ब्रह्मणेऽमिततेजसे ।
एवं रुद्राय मनवे इन्द्रायामिततेजसे।
अहं दत्त्वा वरान्प्रीतो निवृत्तिपरमोऽभवम् ॥ १२.३४७.६७ ॥
આ અને બીજા સુંદર વરદાન મેં અમિત તેજસ્વી બ્રહ્માને આપ્યા. એ જ રીતે રુદ્ર, મનુ અને અમિત તેજસ્વી ઇન્દ્રને આપ્યા. વરદાન આપી પ્રસન્ન થઈ હું નિવૃત્તિપરાયણ થયો.
12.347.68
निर्वाणं सर्वधर्माणां निवृत्तिः परमा स्मृता ।
तस्मान्निवृत्तिमापन्नश्चरेत्सर्वाङ्गनिर्वृतः ॥ १२.३४७.६८ ॥
બધા ધર્મોનું નિર્વાણ એ જ છે; નિવૃત્તિને પરમ કહેવામાં આવી છે. તેથી નિવૃત્તિ પામેલાએ સર્વાંગે શાંત થઈ આચરણ કરવું.
12.347.69
विद्यासहायवन्तं मामादित्यस्थं सनातनम् ।
कपिलं प्राहुराचार्याः साङ्ख्यनिश्चितनिश्चयाः ॥ १२.३४७.६९ ॥
વિદ્યાને સહાયક રાખનાર, સૂર્યમાં સ્થિત, સનાતન એવા મને સાંખ્ય-નિશ્ચયમાં દૃઢ આચાર્યો કપિલ કહે છે.
12.347.70
हिरण्यगर्भो भगवानेष च्छन्दसि संस्तुतः ।
सोहं योगगतिर्ब्रह्मन्योगशास्त्रेषु शब्दितः ॥ १२.३४७.७० ॥
આ ભગવાન હિરણ્યગર્ભ પણ છંદોમાં સ્તુત થયેલા છે. એ જ હું, હે બ્રાહ્મણ, જેની ગતિ યોગ છે; યોગશાસ્ત્રોમાં હું કહેવાયો છું.
12.347.71
एषोऽहं व्यक्तिमाश्रित्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतः ।
ततो युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत्पुनः ॥ १२.३४७.७१ ॥
આ હું વ્યક્ત રૂપનો આશ્રય લઈને સ્વર્ગમાં શાશ્વત રૂપે રહું છું. પછી હજાર યુગના અંતે હું ફરી જગતનો સંહાર કરીશ.
12.347.72
कृत्वाऽऽत्मस्थानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये जगत्पुनः ॥ १२.३४७.७२ ॥
સ્થાવર અને ચર સર્વ ભૂતોને પોતાનામાં સ્થિત કરીને, એકલો, વિદ્યા સાથે, હું ફરી જગતમાં વિહાર કરીશ.
12.347.73
ततो भूयो जगत्सर्वं करिष्यामीह विद्यया ।
अस्मिन्मूर्तिश्चतुर्थी या साऽसृजच्छेषमव्ययम् ॥ १२.३४७.७३ ॥
પછી હું વિદ્યાથી અહીં ફરીથી સમસ્ત જગતની રચના કરીશ. આમાં જે ચોથી મૂર્તિ છે તેણે અવ્યય શેષનું સર્જન કર્યું.
12.347.74
स हि संकर्षणः प्रोक्तः प्रद्युम्नः सोप्यजीजनत् ।
प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽहं सर्गो मम पुनः पुनः ॥ १२.३४७.७४ ॥
તેને સંકર્ષણ કહેવામાં આવ્યા છે; તેમણે પણ પ્રદ્યુમ્નને જન્મ આપ્યો. પ્રદ્યુમ્નથી હું અનિરુદ્ધ છું; મારી સૃષ્ટિ વારંવાર થાય છે.
12.347.75
अनिरुद्धात्तथा ब्रह्मा तन्नाभिकमलोद्भवः ।
ब्रह्मणः सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च ॥ १२.३४७.७५ ॥
અનિરુદ્ધથી એ જ રીતે બ્રહ્મા જન્મ્યા; તેઓ તેમની નાભિકમળમાંથી ઉદ્ભવ્યા. બ્રહ્માથી ચર અને સ્થાવર સર્વ ભૂતો ઉત્પન્ન થયાં.
12.347.76
एतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः ।
यथा सूर्यस्य गगनादुदयास्तमने इह।
नष्टे पुनर्वलात्काल आनयत्यमितद्युते ॥ १२.३४७.७६ ॥
આ સૃષ્ટિ કલ્પોના આરંભમાં વારંવાર થાય છે એમ જાણ; જેમ આકાશથી સૂર્યનો ઉદય અને અસ્ત થાય છે. નાશ પામતાં કાળ બળપૂર્વક તેને ફરી લાવે છે, હે અમિતતેજ.