Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.347

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.347.1

एवं स्तुतः स भगवान् गुह्यैस्तथ्यैश्च नामभिः ।
भगवान्विश्वसृक्सिंहः सर्वमूर्तिमयः प्रभुः।
दर्शयामास मुनये रूपं तत्परमं हरिः ॥ १२.३४७.१ ॥

इस प्रकार स्तुति किए जाने पर उन भगवान ने गुह्य और सत्य नामों से युक्त होकर, विश्वस्रष्टा, सिंह के समान, सर्वरूपमय प्रभु हरि ने मुनि को अपना वह परम रूप दिखाया।

12.347.2

किंचिच्चन्द्राद्विशुद्धात्मा किंचिच्चन्द्राद्विशेषवान् ।
कृशानुवर्णः किंचिच्च किंचिद्धिष्ण्याकृतिः प्रभुः ॥ १२.३४७.२ ॥

वह प्रभु कुछ चन्द्रमा से भी अधिक शुद्ध स्वरूप वाले थे, कुछ चन्द्रमा से भी विशेष तेजस्वी थे, कुछ अग्नि के समान वर्ण वाले थे और कुछ ग्रह के आकार वाले थे।

12.347.3

शुकपत्रनिभः किंचित्किंचित्स्फटिकसन्निभः ।
नीलाञ्जनचयप्रख्यो जातरूपप्रभः क्वचित् ॥ १२.३४७.३ ॥

वह कुछ तोते के पंख के समान, कुछ स्फटिक के समान, नीले अंजन के ढेर के समान और कभी स्वर्ण जैसी कांति वाले थे।

12.347.4

प्रबालाङ्कुरवर्णश्च श्वेतवर्णस्तथा क्वचित् ।
क्वचित्सुवर्णवर्णाभो वैदूर्यसदृशः क्वचित् ॥ १२.३४७.४ ॥

वह कभी मूंगे के अंकुर जैसे रंग वाले, कभी श्वेत वर्ण वाले, कभी स्वर्ण वर्ण की आभा वाले और कभी वैदूर्य मणि के समान थे।

12.347.5

नीलवैर्दूर्यसदृश इन्द्रनीलनिभः क्वचित् ।
मयूरग्रीववर्णाभो मुक्ताहारनिभः क्वचित् ॥ १२.३४७.५ ॥

वह कभी नीले वैदूर्य के समान, कभी इन्द्रनीलमणि के समान, कभी मोर की गर्दन जैसी आभा वाले और कभी मुक्ताहार के समान थे।

12.347.6

एतान्बहुधान्वर्णान्रूपैर्बिभ्रत्सनातनः ।
सहस्रनयनः श्रीमाञ्छतशीर्षः सहस्रपात् ॥ १२.३४७.६ ॥

इन अनेक प्रकार के विभिन्न वर्णों को रूपों में धारण करते हुए सनातन, सहस्र नेत्रों वाले, श्रीमान, सौ सिरों वाले और सहस्र चरणों वाले (वह प्रभु थे)।

12.347.7

सहस्रोदरबाहुश्च अव्यक्त इति च क्वचित् ।
ओंकारमुद्गिरन्वक्रात्सावित्रीं च तदन्वयाम् ॥ १२.३४७.७ ॥

हज़ार पेट और हज़ार भुजाओं वाले, कभी अव्यक्त कहे जाने वाले वे अपने मुख से ओंकार और उसके पीछे आने वाली सावित्री मन्त्र का उच्चारण करते थे।

12.347.8

शेषेभ्यश्चैव वक्रेभ्यश्चतुर्वेदान्गिरन्बहून् ।
आरण्यकं जगौ देवो हरिर्नारायणो वशी ॥ १२.३४७.८ ॥

शेष मुखों से भी उन्होंने चारों वेदों के अनेक मन्त्रों का उच्चारण किया; देव हरि नारायण, संयमी, ने आरण्यक गाया।

12.347.9

वेदिं कमण्डलुं दर्भान्मणिरूपांस्तथा कुशान् ।
अजिनं दण्डकाष्ठं च ज्वलितं च हुताशनम्।
धारयामास देवेशो हस्तैर्यज्ञपतिस्तदा ॥ १२.३४७.९ ॥

वेदी, कमण्डलु, दर्भ तथा मणिरूप कुश, मृगचर्म, दण्डकाष्ठ और प्रज्वलित हुताशन को देवेश यज्ञपति ने उस समय अपने हाथों में धारण किया।

12.347.10

तं प्रसन्नं प्रसन्नात्मा नारदो द्विजसत्तमः ।
वाग्यतः प्रणतो भूत्वा ववन्दे परमेश्वरम् ॥ १२.३४७.१० ॥

प्रसन्न आत्मा वाले द्विजश्रेष्ठ नारद ने प्रसन्न हुए उन्हें मौन रहकर, प्रणत होकर परमेश्वर की वन्दना की।

12.347.11

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः ॥ १२.३४७.११ ॥

सिर झुकाए हुए उन्हें देवों के आदि, अव्यय ने कहा।

12.347.12

एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ।
इमं देशमनुप्राप्ता मम दर्शनलालसाः ॥ १२.३४७.१२ ॥

एकत, द्वित और त्रित—ये महर्षि, मेरे दर्शन की लालसा से इस स्थान पर आए हैं।

12.347.13

न च मां ते ददृशिरे न च द्रक्ष्यति कश्चन ।
ऋते ह्यैकान्तिकश्रेष्ठात्त्वं चैवैकान्तिकोत्तम ॥ १२.३४७.१३ ॥

वे मुझे नहीं देख पाए, और कोई भी मुझे नहीं देखेगा, एकान्तिकों में श्रेष्ठ तुम्हारे सिवा, हे एकान्तिकोत्तम।

12.347.14

ममैतास्तनवः श्रेष्ठा जाता धर्मगृहे द्विज ।
तास्त्वं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम् ॥ १२.३४७.१४ ॥

हे द्विज, मेरे ये श्रेष्ठ रूप धर्म के गृह में उत्पन्न हुए हैं। तुम निरन्तर उनकी सेवा करो, और जैसे आए थे वैसे ही कार्य सिद्ध करो।

12.347.15

वृणीष्व च वरं प्रिय मत्तस्त्वं यदिहेच्छसि ।
प्रसन्नोऽहं तवाद्येह विश्वमूर्तिरिहाव्ययः ॥ १२.३४७.१५ ॥

हे प्रिय, जो भी वर तुम यहाँ चाहते हो, मुझसे माँग लो। आज मैं तुम पर प्रसन्न हूँ, मैं यहाँ विश्व-रूप अविनाशी हूँ।

12.347.16

अद्य मे तपसो देव यमस्य नियमस्य च ।
सद्यः फलमवाप्तं वै दृष्टो यद्भगवान्मया ॥ १२.३४७.१६ ॥

हे देव, आज मेरे तप, यम और नियम का फल तत्काल प्राप्त हो गया, क्योंकि मैंने भगवान के दर्शन किए।

12.347.17

वर एष ममात्यन्तं दृष्टस्त्वं यत्सनातनः ।
भगवन्विश्वदृक् सिंहः सर्वमूर्तिर्महान्प्रभुः ॥ १२.३४७.१७ ॥

यह मेरा सबसे बड़ा वर है कि मैंने तुम्हें देखा, सनातन। हे भगवान, विश्वदर्शी, सिंहरूप, सर्वरूप, महान प्रभु।

12.347.18

एवं संदर्शयित्वा तु नारदं परमेष्ठिजम् ।
उवाच वचनं भूयो गच्छ नारद माचिरम् ॥ १२.३४७.१८ ॥

इस प्रकार दर्शन देकर, परमेष्ठी से उत्पन्न नारद से उन्होंने फिर कहा: हे नारद, देर मत करो, जाओ।

12.347.19

इमे ह्यनिन्द्रियाहारा मद्भक्ताश्चन्द्रवर्चसः ।
एकाग्राश्चिन्तयेयुर्मां नैषां विघ्नो भवेदिति ॥ १२.३४७.१९ ॥

ये निराहार इन्द्रियों को वश में रखने वाले, मेरे भक्त, चन्द्रमा के समान तेजस्वी, एकाग्र मन से मेरा चिंतन करते हैं; उनके लिए कोई बाधा नहीं होगी।

12.347.20

सिद्धा ह्येते महाभागाः पुरा ह्येकान्तिनोऽभवन् ।
तमोरजोभिर्निर्मुक्ता मां प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम् ॥ १२.३४७.२० ॥

ये सिद्ध, महाभाग्यशाली हैं; पूर्वकाल में भी ये एकनिष्ठ भक्त थे। तम और रजोगुण से मुक्त होकर ये निश्चय ही मुझमें प्रवेश करेंगे।

12.347.21

न दृश्यश्चक्षुषा योऽसौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च ।
न घ्रेयश्चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः ॥ १२.३४७.२१ ॥

जो नेत्रों से दिखाई नहीं देता, स्पर्श से छुआ नहीं जाता, गंध से सूंघा नहीं जाता, और रस से वर्जित है, वह (परमात्मा) ऐसा ही है।

12.347.22

सत्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्तं भजन्ति वै ।
यश्च सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते ॥ १२.३४७.२२ ॥

सत्त्व, रज और तम — ये गुण उसे नहीं छूते। जो सर्वव्यापी साक्षी है, वह लोक का आत्मा कहलाता है।

12.347.23

भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यति ।
अजो नित्यः शाश्वतश्च निर्गुणो निष्कलस्तथा ॥ १२.३४७.२३ ॥

प्राणियों के शरीरों के नष्ट होने पर भी वह नष्ट नहीं होता। वह अजन्मा, नित्य, शाश्वत, निर्गुण और निष्कल है।

12.347.24

द्विर्द्वादशेभ्यस्तत्त्वेभ्यः ख्यातो यः पञ्चविंशकः ।
पुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्च कथ्यते ॥ १२.३४७.२४ ॥

जो बारह-बारह तत्त्वों से परे प्रसिद्ध पच्चीसवाँ पुरुष है, वह निष्क्रिय है और ज्ञान से ही देखा जाता है, ऐसा कहा जाता है।

12.347.25

यं प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता वै द्विजसत्तमाः ।
स वासुदेवो विज्ञेयः परमात्मा सनातनः ॥ १२.३४७.२५ ॥

हे द्विजश्रेष्ठो, जिसमें प्रवेश करके यहाँ सचमुच मुक्त हो जाते हैं, वही वासुदेव जानने योग्य है, वह सनातन परमात्मा है।

12.347.26

पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारद ।
शुभाशुभैः कर्मभिर्यो न लिप्यति कदाचन ॥ १२.३४७.२६ ॥

हे नारद, देव की महानता और महिमा को देखो, जो शुभ और अशुभ कर्मों से कभी लिप्त नहीं होता।

12.347.27

सत्वं रजस्तमश्चेति गुणानेतान्प्रचक्षते ।
एते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च ॥ १२.३४७.२७ ॥

सत्त्व, रज और तम — इन्हें गुण कहा जाता है। ये सभी शरीरों में स्थित रहते हैं और विचरण भी करते हैं।

12.347.28

एतान्गुणांस्तु क्षेत्रज्ञो भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यते ।
निर्गुणो गुणभुक्चैव गुणस्रष्टा गुणातिगः ॥ १२.३४७.२८ ॥

क्षेत्रज्ञ इन गुणों का भोग करता है, परन्तु वह इनसे भोगा नहीं जाता। वह निर्गुण है, गुणों का भोक्ता है, गुणों का स्रष्टा है और गुणों से परे है।

12.347.29

जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते ।
ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ॥ १२.३४७.२९ ॥

हे देवर्षि, जगत् की प्रतिष्ठा पृथ्वी है; वह जल में विलीन होती है। जल ज्योति (अग्नि) में विलीन होते हैं, और ज्योति वायु में विलीन होती है।

12.347.30

खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव च ।
मनो हि परमं भूतं तदव्यक्ते प्रलीयते ॥ १२.३४७.३० ॥

वायु आकाश में प्रलय को प्राप्त होता है, और आकाश मन में। मन ही परम भूत है; वह अव्यक्त में विलीन होता है।

12.347.31

अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्क्रिये संप्रलीयते ।
नास्ति तस्मात्परतरः पुरुषाद्वै सनातनात् ॥ १२.३४७.३१ ॥

हे ब्रह्मन्, अव्यक्त निष्क्रिय पुरुष में लीन हो जाता है। उस सनातन पुरुष से परे कुछ नहीं है।

12.347.32

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् ।
ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम्।
सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो महाबलः ॥ १२.३४७.३२ ॥

संसार में स्थावर और जंगम कोई भी प्राणी सदा नहीं रहता, केवल उस एक सनातन पुरुष वासुदेव को छोड़कर। वह महाबली वासुदेव ही सब प्राणियों की आत्मा हैं।

12.347.33

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
ते समेता महात्मानः शरीरमिति संज्ञितम् ॥ १२.३४७.३३ ॥

पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और पाँचवाँ तेज — ये महान तत्त्व जब मिलते हैं, तब उन्हें शरीर कहा जाता है।

12.347.34

तदाविशति यो ब्रह्मन्न दृश्यो लघुविक्रमः ।
उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन्प्रभुः ॥ १२.३४७.३४ ॥

हे ब्रह्मन्, तब जो अदृश्य और शीघ्र पराक्रमी है, वह उसमें प्रवेश करता है। वह प्रभु शरीर को चेष्टा कराते हुए स्वयं उत्पन्न होकर उसमें रहता है।

12.347.35

न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्वचित् ।
न च जीवं विना ब्रह्मन्वायवश्चेष्टयन्त्युत ॥ १२.३४७.३५ ॥

हे ब्रह्मन्, धातुओं के संघात के बिना शरीर कभी नहीं होता, और जीव के बिना वायु भी उसे चेष्टा नहीं कराते।

12.347.36

स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः प्रभुः ।
तस्मात्सनत्कुमारत्वं योऽलभत्स्वेन कर्मणा ॥ १२.३४७.३६ ॥

वह जीव गिना गया है — शेष संकर्षण प्रभु। इसलिए जिसने अपने कर्म से सनत्कुमारत्व प्राप्त किया।

12.347.37

यस्मिंश्च सर्वभूतानि प्रद्युम्नः परिपठ्यते ।
तस्मात्प्रसूतो यः कर्ता कारणं कार्यमेव च ॥ १२.३४७.३७ ॥

जिसमें सब प्राणी हैं और जिसे प्रद्युम्न कहा जाता है, उसी से जो उत्पन्न हुआ वह कर्ता है, कारण है और कार्य भी वही है।

12.347.38

तस्मत्सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
सोऽनिरुद्धः स ईशानो व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु ॥ १२.३४७.३८ ॥

उससे ही सम्पूर्ण जगत्, चर और अचर, उत्पन्न होता है। वह अनिरुद्ध है, वह ईशान है, और सबके कर्मों में प्रकट रूप वही है।

12.347.39

यो वासुदेवो भगवान्क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
ज्ञेयः स एव राजेन्द्र जीवः संकर्षणः प्रभुः ॥ १२.३४७.३९ ॥

जो भगवान् वासुदेव क्षेत्रज्ञ और निर्गुण स्वरूप हैं, हे राजेन्द्र, उन्हें ही जानना चाहिए; वही जीव और प्रभु संकर्षण हैं।

12.347.40

संकर्षणाच्च प्रद्युम्नो मनोभूतः स उच्यते ।
प्रद्युम्नाद्योऽनिरूद्धस्तु सोहंकारः स ईश्वरः ॥ १२.३४७.४० ॥

संकर्षण से प्रद्युम्न उत्पन्न होते हैं, जिन्हें मन-रूप कहा जाता है; प्रद्युम्न से जो अनिरुद्ध हैं, वही अहंकार और ईश्वर हैं।

12.347.41

मत्तः सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
अक्षरं च क्षरं चैव सच्चासच्चैव नारद ॥ १२.३४७.४१ ॥

मुझसे ही सम्पूर्ण जगत्, चर और अचर, उत्पन्न होता है; अक्षर और क्षर भी, और सत् तथा असत् भी, हे नारद।

12.347.42

मां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास्तु ये मम ।
अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः ॥ १२.३४७.४२ ॥

जो मेरे भक्त मुझमें प्रवेश करके यहीं मुक्त हो जाते हैं; और मैं ही वह पुरुष जानने योग्य हूँ — निष्क्रिय, पच्चीसवाँ तत्त्व।

12.347.43

निर्गुणो निष्कलश्चैव निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
एतत्त्वया न विज्ञेयं रूपवानिति दृश्यते ॥ १२.३४७.४३ ॥

वह निर्गुण, निष्कल, निर्द्वन्द्व और निष्परिग्रह है। तुम्हें यह नहीं समझना चाहिए कि वह रूपवान दिखता है।

12.347.44

इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयमीशोऽहं जगतो गुरुः ।
माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद ॥ १२.३४७.४४ ॥

यदि मैं चाहूँ तो एक क्षण में नष्ट हो सकता हूँ; मैं जगत का ईश्वर और गुरु हूँ। हे नारद, जो तुम मुझे देख रहे हो, वह मेरी ही रची हुई माया है।

12.347.45

सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि ।
मयैतत्कथितं सम्यक्तव मूर्तिचतुष्टयम् ॥ १२.३४७.४५ ॥

सब भूतों के गुणों से युक्त (रूप) को तुम इस प्रकार नहीं जान सकते। मैंने तुम्हें चार मूर्तियों का यह स्वरूप भली-भाँति बता दिया है।

12.347.46

अहं हि जीवसंज्ञो वै मयि जीवः समाहितः ।
मैवं ते बुद्धिरत्राभूर्द्दृषो जीवो मयेति वै ॥ १२.३४७.४६ ॥

मैं ही जीव नाम से जाना जाता हूँ; जीव मुझमें ही स्थित है। ऐसी बुद्धि तुम्हारे मन में न आए। जीव मेरे द्वारा ही देखा जाता है।

12.347.47

अहं सर्वत्रगो ब्रह्मन्भूतग्रामान्तरात्मकः ।
भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यहम् ॥ १२.३४७.४७ ॥

मैं सर्वव्यापी हूँ, हे ब्रह्मन्, सभी प्राणियों के समूह का अंतरात्मा हूँ। प्राणियों के समूह के शरीर नष्ट होने पर भी मैं नष्ट नहीं होता।

12.347.48

सिद्धा हि ते महाभागा नरा ह्येकान्तिनोऽभवन् ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः प्रवेक्ष्यन्ति च मां मुने ॥ १२.३४७.४८ ॥

वे महाभाग्यशाली नर सिद्ध हो गए, जो एकान्तिक भक्त बने। तमस और रजस से मुक्त होकर, हे मुनि, वे मुझमें ही प्रवेश करेंगे।

12.347.49

अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नराद ।
न दृश्यश्चक्षुषा देवः स्पृश्यो न स्पर्शनेन च।
आघ्रेयो नैव गन्धेन रसेन च विसर्जितः ॥ १२.३४७.४९ ॥

मैं कर्ता हूँ, कार्य हूँ और कारण भी हूँ, हे नरों में श्रेष्ठ। वह देव आँखों से दिखाई नहीं देता, स्पर्श से छुआ नहीं जाता, गंध से सूँघा नहीं जाता और रस से चखा नहीं जाता।

12.347.50

सत्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्ते भवन्ति हि ।
स हि सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते ॥ १२.३४७.५० ॥

सत्त्व, रज और तम, ये उसके गुण नहीं होते। वह सर्वव्यापी साक्षी है, संसार की आत्मा कहलाता है।

12.347.51

हिरण्यगर्भो लोकादिश्चतुर्वक्रोऽनिरुक्तगः ।
ब्रह्मा सनातनो देवो मम बह्वर्थचिन्तकः ॥ १२.३४७.५१ ॥

हिरण्यगर्भ, लोकों का आदि, चार मुख वाला, अनिर्वचनीय पथ पर चलने वाला, सनातन देव ब्रह्मा, मेरे अनेक प्रयोजनों का चिंतन करने वाला है।

12.347.52

ललाटाच्चैव मे रुद्रो देवः क्रोधाद्विनिःसृतः ।
पश्यैकादश मे रुद्रान्दक्षिणं पार्श्वमास्थितान् ॥ १२.३४७.५२ ॥

मेरे ललाट से ही क्रोध से प्रकट हुए देव रुद्र को देखो। मेरे दाहिने पार्श्व में खड़े ग्यारह रुद्रों को देखो।

12.347.53

द्वादशैव तथाऽऽदित्यान्वामपार्श्वे समास्थितान् ।
अग्रतश्चैव मे पश्य वसूनष्टौ सुरोत्तमान् ॥ १२.३४७.५३ ॥

बारह आदित्यों को भी देखो जो मेरे बाएँ पार्श्व में खड़े हैं। और मेरे आगे देवों में श्रेष्ठ आठ वसुओं को देखो।

12.347.54

नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः ।
सर्वान्प्रजापतीन्पश्य पश्य सप्तऋर्षीस्तथा ॥ १२.३४७.५४ ॥

नासत्य और दस्र, दोनों वैद्यों को पीछे देखो। सभी प्रजापतियों को देखो, और सप्तर्षियों को भी देखो।

12.347.55

वेदान्यज्ञांश्च शतशः पश्यामृतमथौषधीः ।
तपांसि नियमांश्चैव यमानपि पृथग्विधान् ॥ १२.३४७.५५ ॥

वेदों, यज्ञों को सैकड़ों प्रकार से देखो; अमृत और औषधियों को देखो, तपों और नियमों को भी देखो, और अनेक प्रकार के यमों को भी।

12.347.56

तथाऽष्टगुणमैश्वर्यमेकस्थं पश्य मूर्तिमत् ।
श्रियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनी ॥ १२.३४७.५६ ॥

उसी प्रकार अष्टगुण ऐश्वर्य को एक स्थान पर मूर्तिमान रूप में देखो; श्री, लक्ष्मी, कीर्ति, पृथ्वी और ककुद्मिनी को भी देखो।

12.347.57

वेदानां मातरं पश्य मत्स्थां देवीं सरस्वतीम् ।
ध्रुवं च ज्योतिषां श्रेष्ठं पश्य नारद खेचरम् ॥ १२.३४७.५७ ॥

वेदों की माता, मुझमें स्थित देवी सरस्वती को देखो; ज्योतियों में श्रेष्ठ ध्रुव को देखो, हे नारद, जो आकाश में विचरता है।

12.347.58

अम्भोधरान्समुद्रांश्च सरांसि सरितस्तथा ।
मूर्तिमन्तः पितृगणांश्चतुरः पश्य सत्तम ॥ १२.३४७.५८ ॥

मेघों को, समुद्रों को, सरोवरों और नदियों को भी देखो; और हे सत्तम, मूर्तिमान चारों पितृगणों को देखो।

12.347.59

त्रींश्चैवेमान्गुणान्पश्य मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान् ।
देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते ॥ १२.३४७.५९ ॥

और इन तीन गुणों को भी देखो, जो मुझमें स्थित हैं और निराकार हैं; हे मुनि, पितृकार्य देवकार्य से भी श्रेष्ठ माना जाता है।

12.347.60

देवानां च पितृणां च पिता ह्येकोऽहमादितः ।
अहं हयशिरा भूत्वा समुद्रे पश्चिमोत्तरे ॥ १२.३४७.६० ॥

देवों और पितरों का पिता एकमात्र मैं ही आदि से हूँ। मैं ही हयशीर्ष होकर पश्चिमोत्तर समुद्र में (रहता हूँ)।

12.347.61

पिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च श्रद्धयाऽन्वितम् ।
मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मां यज्ञमयजत्स्वयम् ॥ १२.३४७.६१ ॥

मैं श्रद्धा से युक्त, भली-भाँति अर्पित हव्य और कव्य को ग्रहण करता हूँ। पूर्वकाल में मेरे द्वारा उत्पन्न ब्रह्मा ने स्वयं मेरा यज्ञ किया।

12.347.62

ततस्तस्मै वरान्प्रीतो दत्तवानस्म्यनुत्तमान् ।
मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोकाध्यक्षत्वमेव च ॥ १२.३४७.६२ ॥

तब मैं प्रसन्न होकर उसे उत्तम वर दे चुका हूँ: कल्प के आरंभ में मेरा पुत्र होना और लोकों का अध्यक्ष होना।

12.347.63

अहंकारकृतं चैव नामपर्यायवाचकम् ।
त्वया कृतां च मर्यादां नातिक्रंस्यति कश्चन ॥ १२.३४७.६३ ॥

अहंकार से निर्मित और नामों के पर्याय का सूचक (यह नाम)। तुम्हारे द्वारा बनाई गई मर्यादा का कोई भी उल्लंघन नहीं करेगा।

12.347.64

त्वं चैव वरदो ब्रह्मन्वरेप्सूनां भविष्यसि ।
सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपोधन ॥ १२.३४७.६४ ॥

और तुम, हे ब्रह्मन्, वर चाहने वालों को वर देने वाले होगे, सुरों और असुरों के समूहों के तथा ऋषियों के भी। हे तपोधन!

12.347.65

पितृणां च महाभाग सततं संशितव्रत ।
विविधानां च भूतानां त्वमुपास्यो भविष्यसि ॥ १२.३४७.६५ ॥

और पितरों के भी, हे महाभाग, हे निरंतर कठोर व्रत वाले! विविध प्राणियों के लिए भी तुम्हीं उपास्य होगे।

12.347.66

प्रादुर्भावगतश्चाहं सुरकार्येषु नित्यदा ।
अनुशास्यस्त्वया ब्रह्मन्नियोज्यश्च सुतो यथा ॥ १२.३४७.६६ ॥

और मैं भी सुरों के कार्यों में सदा प्रकट होकर, हे ब्रह्मन्, तुम्हारे द्वारा शासित और नियुक्त होऊँगा, जैसे पुत्र (पिता द्वारा)।

12.347.67

एतांश्चान्यांश्च रुचिरान्ब्रह्मणेऽमिततेजसे ।
एवं रुद्राय मनवे इन्द्रायामिततेजसे।
अहं दत्त्वा वरान्प्रीतो निवृत्तिपरमोऽभवम् ॥ १२.३४७.६७ ॥

इन्हें और अन्य सुंदर वरों को मैंने अमित तेज वाले ब्रह्मा को, इसी प्रकार रुद्र, मनु और अमित तेज वाले इंद्र को दिया। वर देकर प्रसन्न होकर मैं निवृत्ति-परायण हो गया।

12.347.68

निर्वाणं सर्वधर्माणां निवृत्तिः परमा स्मृता ।
तस्मान्निवृत्तिमापन्नश्चरेत्सर्वाङ्गनिर्वृतः ॥ १२.३४७.६८ ॥

सभी धर्मों का निर्वाण है; निवृत्ति को परम कहा गया है। इसलिए निवृत्ति को प्राप्त व्यक्ति सर्वांग से शांत होकर आचरण करे।

12.347.69

विद्यासहायवन्तं मामादित्यस्थं सनातनम् ।
कपिलं प्राहुराचार्याः साङ्ख्यनिश्चितनिश्चयाः ॥ १२.३४७.६९ ॥

विद्या को सहायक रखने वाला, सूर्य में स्थित, सनातन मुझे साङ्ख्य-निश्चय में दृढ़ आचार्य कपिल कहते हैं।

12.347.70

हिरण्यगर्भो भगवानेष च्छन्दसि संस्तुतः ।
सोहं योगगतिर्ब्रह्मन्योगशास्त्रेषु शब्दितः ॥ १२.३४७.७० ॥

यह भगवान हिरण्यगर्भ भी छन्दों में स्तुत हैं। वही मैं, हे ब्राह्मण, जिसकी गति योग है, योगशास्त्रों में कहा गया हूँ।

12.347.71

एषोऽहं व्यक्तिमाश्रित्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतः ।
ततो युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत्पुनः ॥ १२.३४७.७१ ॥

यह मैं व्यक्त रूप का आश्रय लेकर स्वर्ग में शाश्वत रूप से स्थित हूँ। फिर सहस्र युगों के अंत में मैं जगत का पुनः संहार करूँगा।

12.347.72

कृत्वाऽऽत्मस्थानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये जगत्पुनः ॥ १२.३४७.७२ ॥

स्थावर और चर सभी भूतों को अपने में स्थित करके, अकेला, विद्या के साथ, मैं फिर से जगत में विचरूँगा।

12.347.73

ततो भूयो जगत्सर्वं करिष्यामीह विद्यया ।
अस्मिन्मूर्तिश्चतुर्थी या साऽसृजच्छेषमव्ययम् ॥ १२.३४७.७३ ॥

फिर मैं विद्या के द्वारा यहाँ पुनः समस्त जगत की रचना करूँगा। इस (रूप) में जो चौथी मूर्ति है, उसने अविनाशी शेष (जगत) को रचा।

12.347.74

स हि संकर्षणः प्रोक्तः प्रद्युम्नः सोप्यजीजनत् ।
प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽहं सर्गो मम पुनः पुनः ॥ १२.३४७.७४ ॥

वह संकर्षण कहा गया है; प्रद्युम्न ने भी (उसी से) जन्म लिया। प्रद्युम्न से मैं अनिरुद्ध हूँ, मेरी सृष्टि बार-बार होती है।

12.347.75

अनिरुद्धात्तथा ब्रह्मा तन्नाभिकमलोद्भवः ।
ब्रह्मणः सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च ॥ १२.३४७.७५ ॥

अनिरुद्ध से वैसे ही ब्रह्मा उत्पन्न हुए, जो उनकी नाभि के कमल से निकले। ब्रह्मा से समस्त प्राणी उत्पन्न हुए, चर और अचर भी।

12.347.76

एतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः ।
यथा सूर्यस्य गगनादुदयास्तमने इह।
नष्टे पुनर्वलात्काल आनयत्यमितद्युते ॥ १२.३४७.७६ ॥

इस सृष्टि को कल्पों के आरंभ में बार-बार (होती हुई) जानो, जैसे यहाँ आकाश से सूर्य का उदय और अस्त होता है। नष्ट होने पर काल बलपूर्वक उसे फिर ले आता है, हे अमित तेज वाले।