महाभारत · अध्याय 12.347
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.347.1
एवं स्तुतः स भगवान् गुह्यैस्तथ्यैश्च नामभिः ।
भगवान्विश्वसृक्सिंहः सर्वमूर्तिमयः प्रभुः।
दर्शयामास मुनये रूपं तत्परमं हरिः ॥ १२.३४७.१ ॥
अशा प्रकारे स्तुती केली गेल्यावर त्या भगवंतांनी गुह्य आणि सत्य नामांनी युक्त होऊन, विश्वाचा निर्माता, सिंहासारखा, सर्वरूपमय प्रभू हरी याने मुनीला आपले ते परम रूप दाखवले.
12.347.2
किंचिच्चन्द्राद्विशुद्धात्मा किंचिच्चन्द्राद्विशेषवान् ।
कृशानुवर्णः किंचिच्च किंचिद्धिष्ण्याकृतिः प्रभुः ॥ १२.३४७.२ ॥
तो प्रभू कधी चंद्रापेक्षाही शुद्ध स्वरूपाचा, कधी चंद्रापेक्षाही विशेष तेजस्वी, कधी अग्नीसारख्या वर्णाचा, तर कधी ग्रहाकृतीचा होता.
12.347.3
शुकपत्रनिभः किंचित्किंचित्स्फटिकसन्निभः ।
नीलाञ्जनचयप्रख्यो जातरूपप्रभः क्वचित् ॥ १२.३४७.३ ॥
तो कधी पोपटाच्या पंखासारखा, कधी स्फटिकासारखा, निळ्या काजळाच्या राशीसारखा, तर कधी सोन्याच्या प्रभेसारखा होता.
12.347.4
प्रबालाङ्कुरवर्णश्च श्वेतवर्णस्तथा क्वचित् ।
क्वचित्सुवर्णवर्णाभो वैदूर्यसदृशः क्वचित् ॥ १२.३४७.४ ॥
तो कधी प्रवाळाच्या अंकुरासारख्या वर्णाचा, कधी श्वेतवर्णाचा, कधी सुवर्णवर्णाच्या प्रभेचा, तर कधी वैडूर्यमण्यासारखा होता.
12.347.5
नीलवैर्दूर्यसदृश इन्द्रनीलनिभः क्वचित् ।
मयूरग्रीववर्णाभो मुक्ताहारनिभः क्वचित् ॥ १२.३४७.५ ॥
तो कधी निळ्या वैडूर्यासारखा, कधी इंद्रनीलासारखा, कधी मोराच्या मानेच्या वर्णाच्या प्रभेचा, तर कधी मुक्ताहारासारखा होता.
12.347.6
एतान्बहुधान्वर्णान्रूपैर्बिभ्रत्सनातनः ।
सहस्रनयनः श्रीमाञ्छतशीर्षः सहस्रपात् ॥ १२.३४७.६ ॥
ही अनेक प्रकारची वर्णरूपे धारण करणारा सनातन, सहस्र नेत्रांचा, श्रीमान, शतशीर्ष आणि सहस्रपाद असा तो होता.
12.347.7
सहस्रोदरबाहुश्च अव्यक्त इति च क्वचित् ।
ओंकारमुद्गिरन्वक्रात्सावित्रीं च तदन्वयाम् ॥ १२.३४७.७ ॥
हजार पोटे आणि हजार बाहू असलेला, कधी अव्यक्त म्हटला जाणारा तो आपल्या मुखातून ओंकार आणि त्यानंतर येणारी सावित्री उच्चारत असे.
12.347.8
शेषेभ्यश्चैव वक्रेभ्यश्चतुर्वेदान्गिरन्बहून् ।
आरण्यकं जगौ देवो हरिर्नारायणो वशी ॥ १२.३४७.८ ॥
उरलेल्या मुखांतूनही चार वेदांचे अनेक मंत्र उच्चारले; देव हरी नारायण, संयमी, आरण्यक गायले.
12.347.9
वेदिं कमण्डलुं दर्भान्मणिरूपांस्तथा कुशान् ।
अजिनं दण्डकाष्ठं च ज्वलितं च हुताशनम्।
धारयामास देवेशो हस्तैर्यज्ञपतिस्तदा ॥ १२.३४७.९ ॥
वेदी, कमंडलू, दर्भ, मणिरूप कुश, अजिन, दंडकाष्ठ आणि प्रज्वलित हुताशन—हे सर्व तेव्हा देवेश यज्ञपतींनी आपल्या हातांत धारण केले.
12.347.10
तं प्रसन्नं प्रसन्नात्मा नारदो द्विजसत्तमः ।
वाग्यतः प्रणतो भूत्वा ववन्दे परमेश्वरम् ॥ १२.३४७.१० ॥
प्रसन्न मनाचे द्विजश्रेष्ठ नारद, प्रसन्न झालेल्या त्यांना, वाणी संयमित करून, नमन करून परमेश्वराला वंदन केले.
12.347.11
तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः ॥ १२.३४७.११ ॥
मस्तक नमवून नमस्कार करणाऱ्या त्यांना देवांचा आदी व अव्यय म्हणाला.
12.347.12
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ।
इमं देशमनुप्राप्ता मम दर्शनलालसाः ॥ १२.३४७.१२ ॥
एकत, द्वित आणि त्रित हे महर्षी माझ्या दर्शनाच्या लालसेने या स्थानी आले आहेत.
12.347.13
न च मां ते ददृशिरे न च द्रक्ष्यति कश्चन ।
ऋते ह्यैकान्तिकश्रेष्ठात्त्वं चैवैकान्तिकोत्तम ॥ १२.३४७.१३ ॥
त्यांनी मला पाहिले नाही, आणि कोणीही पाहणार नाही, एकान्तिकांमध्ये श्रेष्ठ अशा तुझ्याशिवाय, हे एकान्तिकोत्तमा.
12.347.14
ममैतास्तनवः श्रेष्ठा जाता धर्मगृहे द्विज ।
तास्त्वं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम् ॥ १२.३४७.१४ ॥
हे द्विजा, माझी ही श्रेष्ठ रूपे धर्मगृहात जन्मली आहेत. तू सतत त्यांची सेवा कर, आणि जसा आलास तसेच कार्य साध.
12.347.15
वृणीष्व च वरं प्रिय मत्तस्त्वं यदिहेच्छसि ।
प्रसन्नोऽहं तवाद्येह विश्वमूर्तिरिहाव्ययः ॥ १२.३४७.१५ ॥
प्रिया, येथे तुला जे हवे ते वर माझ्याकडून निवड. आज मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; येथे मी विश्वमूर्ती अव्यय आहे.
12.347.16
अद्य मे तपसो देव यमस्य नियमस्य च ।
सद्यः फलमवाप्तं वै दृष्टो यद्भगवान्मया ॥ १२.३४७.१६ ॥
हे देवा, आज माझ्या तप, यम आणि नियम यांचे फळ तत्काल प्राप्त झाले, कारण मी भगवानांचे दर्शन घेतले.
12.347.17
वर एष ममात्यन्तं दृष्टस्त्वं यत्सनातनः ।
भगवन्विश्वदृक् सिंहः सर्वमूर्तिर्महान्प्रभुः ॥ १२.३४७.१७ ॥
तुला पाहणे हाच माझा हा सर्वोच्च वर आहे; हे सनातना. हे भगवन्, विश्वदृक्, सिंह, सर्वमूर्ती, महान प्रभो.
12.347.18
एवं संदर्शयित्वा तु नारदं परमेष्ठिजम् ।
उवाच वचनं भूयो गच्छ नारद माचिरम् ॥ १२.३४७.१८ ॥
अशा प्रकारे दर्शन देऊन, परमेष्ठीपासून जन्मलेल्या नारदाला ते पुन्हा म्हणाले: हे नारदा, विलंब करू नकोस, जा.
12.347.19
इमे ह्यनिन्द्रियाहारा मद्भक्ताश्चन्द्रवर्चसः ।
एकाग्राश्चिन्तयेयुर्मां नैषां विघ्नो भवेदिति ॥ १२.३४७.१९ ॥
इंद्रियांना संयमित ठेवून, अल्प आहार घेऊन, माझे भक्त असलेले हे चंद्रासारखे तेजस्वी एकाग्रपणे माझेच चिंतन करतील; त्यांना कोणताही अडथळा येणार नाही.
12.347.20
सिद्धा ह्येते महाभागाः पुरा ह्येकान्तिनोऽभवन् ।
तमोरजोभिर्निर्मुक्ता मां प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम् ॥ १२.३४७.२० ॥
हे सिद्ध, महाभाग्यवान आहेत; पूर्वीही हे एकनिष्ठ भक्त होते. तम आणि रज यांपासून मुक्त होऊन हे निःसंशय माझ्यात प्रवेश करतील.
12.347.21
न दृश्यश्चक्षुषा योऽसौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च ।
न घ्रेयश्चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः ॥ १२.३४७.२१ ॥
जो डोळ्यांनी दिसत नाही, स्पर्शाने जाणता येत नाही, गंधाने हुंगता येत नाही आणि रसापासून रहित आहे, तो असा आहे.
12.347.22
सत्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्तं भजन्ति वै ।
यश्च सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते ॥ १२.३४७.२२ ॥
सत्त्व, रज आणि तम हे गुण त्याला स्पर्श करत नाहीत. जो सर्वव्यापी साक्षी आहे, तो लोकाचा आत्मा म्हटला जातो.
12.347.23
भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यति ।
अजो नित्यः शाश्वतश्च निर्गुणो निष्कलस्तथा ॥ १२.३४७.२३ ॥
प्राण्यांची शरीरे नष्ट झाली तरी तो नष्ट होत नाही. तो अजन्मा, नित्य, शाश्वत, निर्गुण आणि निष्कल आहे.
12.347.24
द्विर्द्वादशेभ्यस्तत्त्वेभ्यः ख्यातो यः पञ्चविंशकः ।
पुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्च कथ्यते ॥ १२.३४७.२४ ॥
चोवीस तत्त्वांपलीकडे प्रसिद्ध असलेला पंचविसावा पुरुष निष्क्रिय आहे; ज्ञानानेच दिसणारा, असे म्हटले जाते.
12.347.25
यं प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता वै द्विजसत्तमाः ।
स वासुदेवो विज्ञेयः परमात्मा सनातनः ॥ १२.३४७.२५ ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो, ज्याच्यात प्रवेश करून येथे खरोखर मुक्त होतात, तोच वासुदेव जाणावा; तो सनातन परमात्मा आहे.
12.347.26
पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारद ।
शुभाशुभैः कर्मभिर्यो न लिप्यति कदाचन ॥ १२.३४७.२६ ॥
हे नारदा, देवाचे माहात्म्य आणि महिमा पाहा; शुभ-अशुभ कर्मांनी तो कधीही लिप्त होत नाही.
12.347.27
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणानेतान्प्रचक्षते ।
एते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च ॥ १२.३४७.२७ ॥
सत्त्व, रज आणि तम अशी हे गुण म्हटले जातात; हे सर्व शरीरांत राहतात आणि संचारही करतात.
12.347.28
एतान्गुणांस्तु क्षेत्रज्ञो भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यते ।
निर्गुणो गुणभुक्चैव गुणस्रष्टा गुणातिगः ॥ १२.३४७.२८ ॥
क्षेत्रज्ञ हे गुण भोगतो, परंतु त्याच्याद्वारे तो भोगला जात नाही. तो निर्गुण, गुणभोक्ता, गुणसृष्टा आणि गुणातीत आहे.
12.347.29
जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते ।
ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ॥ १२.३४७.२९ ॥
हे देवर्षे, जगताचा आधार पृथ्वी आहे; ती पाण्यात विलीन होते. पाणी तेजात (अग्नीत) विलीन होते, तेज वायूत विलीन होते.
12.347.30
खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव च ।
मनो हि परमं भूतं तदव्यक्ते प्रलीयते ॥ १२.३४७.३० ॥
वायू आकाशात विलीन होतो; आकाश मनात विलीन होते. मनच परम भूत आहे; ते अव्यक्तात विलीन होते.
12.347.31
अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्क्रिये संप्रलीयते ।
नास्ति तस्मात्परतरः पुरुषाद्वै सनातनात् ॥ १२.३४७.३१ ॥
हे ब्रह्मन्, अव्यक्त निष्क्रिय पुरुषात लीन होते. त्या सनातन पुरुषापेक्षा श्रेष्ठ असे काहीही नाही.
12.347.32
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् ।
ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम्।
सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो महाबलः ॥ १२.३४७.३२ ॥
जगतात स्थावर-जंगम कोणतेही भूत नित्य नाही, त्या एका सनातन पुरुष वासुदेवावाचून. महाबली वासुदेवच सर्वभूतांचा आत्मा आहे.
12.347.33
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
ते समेता महात्मानः शरीरमिति संज्ञितम् ॥ १२.३४७.३३ ॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, आप आणि पाचवे तेज — हे महात्मे एकत्र आले की त्यास शरीर म्हटले जाते.
12.347.34
तदाविशति यो ब्रह्मन्न दृश्यो लघुविक्रमः ।
उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन्प्रभुः ॥ १२.३४७.३४ ॥
हे ब्रह्मन्, तेव्हा जो अदृश्य आणि वेगवान पराक्रमी आहे, तो त्यात प्रवेश करतो. तो प्रभु शरीराला चालवत स्वतः उत्पन्न होतो.
12.347.35
न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्वचित् ।
न च जीवं विना ब्रह्मन्वायवश्चेष्टयन्त्युत ॥ १२.३४७.३५ ॥
हे ब्रह्मन्, धातूंच्या संघातावाचून शरीर कधीही होत नाही; जीवावाचून वायूही त्याला चालवत नाहीत.
12.347.36
स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः प्रभुः ।
तस्मात्सनत्कुमारत्वं योऽलभत्स्वेन कर्मणा ॥ १२.३४७.३६ ॥
तो जीव गणला गेला आहे — शेष, प्रभू संकर्षण. म्हणूनच ज्याने स्वकर्माने सनत्कुमारत्व मिळवले.
12.347.37
यस्मिंश्च सर्वभूतानि प्रद्युम्नः परिपठ्यते ।
तस्मात्प्रसूतो यः कर्ता कारणं कार्यमेव च ॥ १२.३४७.३७ ॥
ज्याच्यामध्ये सर्व भूते आहेत आणि ज्याला प्रद्युम्न म्हटले जाते, त्याच्यापासून जन्मलेला तोच कर्ता, कारण आणि कार्यही आहे.
12.347.38
तस्मत्सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
सोऽनिरुद्धः स ईशानो व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु ॥ १२.३४७.३८ ॥
त्याच्यापासूनच स्थावर-जंगम असे सर्व जग उत्पन्न होते. तो अनिरुद्ध, तो ईशान; सर्व कर्मांत प्रकट होणारे रूपही तोच.
12.347.39
यो वासुदेवो भगवान्क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
ज्ञेयः स एव राजेन्द्र जीवः संकर्षणः प्रभुः ॥ १२.३४७.३९ ॥
जो भगवान वासुदेव क्षेत्रज्ञ आणि निर्गुण स्वरूप आहे, हे राजेंद्रा, त्यालाच जाणले पाहिजे; तोच जीव आणि प्रभू संकर्षण आहे.
12.347.40
संकर्षणाच्च प्रद्युम्नो मनोभूतः स उच्यते ।
प्रद्युम्नाद्योऽनिरूद्धस्तु सोहंकारः स ईश्वरः ॥ १२.३४७.४० ॥
संकर्षणापासून प्रद्युम्न होतो, त्याला मनरूप म्हटले जाते. प्रद्युम्नापासून अनिरुद्ध; तोच अहंकार आणि ईश्वर आहे.
12.347.41
मत्तः सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
अक्षरं च क्षरं चैव सच्चासच्चैव नारद ॥ १२.३४७.४१ ॥
माझ्यापासूनच स्थावर-जंगम सर्व जग उत्पन्न होते; अक्षर आणि क्षर, सत् आणि असत् हेही, हे नारदा.
12.347.42
मां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास्तु ये मम ।
अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः ॥ १२.३४७.४२ ॥
माझ्यात प्रवेश करून माझे भक्त येथेच मुक्त होतात; मीच जाणण्यायोग्य पुरुष आहे — निष्क्रिय, पंचविसावे तत्त्व.
12.347.43
निर्गुणो निष्कलश्चैव निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
एतत्त्वया न विज्ञेयं रूपवानिति दृश्यते ॥ १२.३४७.४३ ॥
तो निर्गुण, निष्कल, निर्द्वंद्व आणि निष्परिग्रह आहे. तो रूपवान दिसतो म्हणून तुम्ही त्याला तसे समजू नये.
12.347.44
इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयमीशोऽहं जगतो गुरुः ।
माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद ॥ १२.३४७.४४ ॥
मी इच्छिले तर क्षणात नष्ट होऊ शकतो; मी जगाचा ईश्वर आणि गुरू आहे. हे नारदा, तू मला पाहतोस ती माझीच निर्माण केलेली माया आहे.
12.347.45
सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि ।
मयैतत्कथितं सम्यक्तव मूर्तिचतुष्टयम् ॥ १२.३४७.४५ ॥
सर्व भूतांच्या गुणांनी युक्त असे त्याला तुम्ही असे जाणू नये. ही चतुर्मूर्तीची रूपे मी तुम्हाला यथावत सांगितली आहेत.
12.347.46
अहं हि जीवसंज्ञो वै मयि जीवः समाहितः ।
मैवं ते बुद्धिरत्राभूर्द्दृषो जीवो मयेति वै ॥ १२.३४७.४६ ॥
मीच जीव नावाने ओळखला जातो; जीव माझ्यामध्येच स्थिर आहे. तुझी बुद्धी असे होऊ नये. जीव माझ्याकडूनच पाहिला जातो.
12.347.47
अहं सर्वत्रगो ब्रह्मन्भूतग्रामान्तरात्मकः ।
भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यहम् ॥ १२.३४७.४७ ॥
मी सर्वत्र व्यापलेला आहे, हे ब्राह्मणा; सर्व भूतसमूहांचा अंतरात्मा आहे. भूतसमूहांची शरीरे नष्ट झाली तरी मी नष्ट होत नाही.
12.347.48
सिद्धा हि ते महाभागा नरा ह्येकान्तिनोऽभवन् ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः प्रवेक्ष्यन्ति च मां मुने ॥ १२.३४७.४८ ॥
ते महाभाग्यवान नर सिद्ध झाले; ते एकांतिक भक्त झाले. तम आणि रजापासून मुक्त होऊन, हे मुने, ते माझ्यात प्रवेश करतील.
12.347.49
अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नराद ।
न दृश्यश्चक्षुषा देवः स्पृश्यो न स्पर्शनेन च।
आघ्रेयो नैव गन्धेन रसेन च विसर्जितः ॥ १२.३४७.४९ ॥
मी कर्ता, कार्य आणि कारणही आहे, हे नरश्रेष्ठा. तो देव डोळ्यांनी दिसत नाही, स्पर्शाने जाणवत नाही, गंधाने हुंगता येत नाही आणि रसाने चाखता येत नाही.
12.347.50
सत्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्ते भवन्ति हि ।
स हि सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते ॥ १२.३४७.५० ॥
सत्त्व, रज आणि तम हे त्याचे गुण नाहीत. तो सर्वव्यापी साक्षी असून जगाचा आत्मा म्हणून ओळखला जातो.
12.347.51
हिरण्यगर्भो लोकादिश्चतुर्वक्रोऽनिरुक्तगः ।
ब्रह्मा सनातनो देवो मम बह्वर्थचिन्तकः ॥ १२.३४७.५१ ॥
हिरण्यगर्भ, लोकांचा आदि, चतुर्मुख, अनिर्वचनीय मार्गाने जाणारा, सनातन देव ब्रह्मा, माझ्या अनेक हेतूंचा विचार करणारा.
12.347.52
ललाटाच्चैव मे रुद्रो देवः क्रोधाद्विनिःसृतः ।
पश्यैकादश मे रुद्रान्दक्षिणं पार्श्वमास्थितान् ॥ १२.३४७.५२ ॥
माझ्या कपाळातून क्रोधाने प्रकट झालेला रुद्र देव पाहा. माझ्या उजव्या बाजूला उभे असलेले अकरा रुद्र पाहा.
12.347.53
द्वादशैव तथाऽऽदित्यान्वामपार्श्वे समास्थितान् ।
अग्रतश्चैव मे पश्य वसूनष्टौ सुरोत्तमान् ॥ १२.३४७.५३ ॥
माझ्या डाव्या बाजूला उभे असलेले बारा आदित्य पाहा. आणि माझ्यासमोर देवांत श्रेष्ठ असे आठ वसू पाहा.
12.347.54
नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः ।
सर्वान्प्रजापतीन्पश्य पश्य सप्तऋर्षीस्तथा ॥ १२.३४७.५४ ॥
मागे नासत्य आणि दस्र, दोन वैद्यांना पाहा. सर्व प्रजापतींना पाहा, आणि सप्तर्षींनाही पाहा.
12.347.55
वेदान्यज्ञांश्च शतशः पश्यामृतमथौषधीः ।
तपांसि नियमांश्चैव यमानपि पृथग्विधान् ॥ १२.३४७.५५ ॥
वेद आणि शेकडो यज्ञ पाहा; अमृत आणि औषधी पाहा; तपे आणि नियम, तसेच विविध प्रकारचे यमही पाहा.
12.347.56
तथाऽष्टगुणमैश्वर्यमेकस्थं पश्य मूर्तिमत् ।
श्रियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनी ॥ १२.३४७.५६ ॥
तसेच अष्टगुणी ऐश्वर्य एकत्र मूर्तिमंत रूपात पाहा; श्री, लक्ष्मी, कीर्ती, पृथ्वी आणि ककुद्मिनी यांनाही पाहा.
12.347.57
वेदानां मातरं पश्य मत्स्थां देवीं सरस्वतीम् ।
ध्रुवं च ज्योतिषां श्रेष्ठं पश्य नारद खेचरम् ॥ १२.३४७.५७ ॥
वेदांची माता, माझ्यात स्थित असलेली देवी सरस्वती पाहा; ज्योतींमध्ये श्रेष्ठ, आकाशात संचार करणारा ध्रुव पाहा, हे नारदा.
12.347.58
अम्भोधरान्समुद्रांश्च सरांसि सरितस्तथा ।
मूर्तिमन्तः पितृगणांश्चतुरः पश्य सत्तम ॥ १२.३४७.५८ ॥
मेघ, समुद्र, सरोवरे आणि नद्या पाहा; मूर्तिमंत चार पितृगण पाहा, हे सत्तमा.
12.347.59
त्रींश्चैवेमान्गुणान्पश्य मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान् ।
देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते ॥ १२.३४७.५९ ॥
माझ्यात स्थित असलेले, मूर्तिरहित हे तीन गुणही पाहा; हे मुनी, देवकार्यापेक्षा पितृकार्य श्रेष्ठ ठरते.
12.347.60
देवानां च पितृणां च पिता ह्येकोऽहमादितः ।
अहं हयशिरा भूत्वा समुद्रे पश्चिमोत्तरे ॥ १२.३४७.६० ॥
देव आणि पितरांचा आदिपासून एकमेव पिता मीच आहे. हयशीर्ष होऊन मी पश्चिमोत्तर समुद्रात राहतो.
12.347.61
पिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च श्रद्धयाऽन्वितम् ।
मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मां यज्ञमयजत्स्वयम् ॥ १२.३४७.६१ ॥
श्रद्धेने युक्त, उत्तम प्रकारे अर्पिलेले हव्य व कव्य मी प्राशन करतो. पूर्वी माझ्याकडून निर्माण झालेल्या ब्रह्मदेवाने स्वतः मला यज्ञाने पूजले.
12.347.62
ततस्तस्मै वरान्प्रीतो दत्तवानस्म्यनुत्तमान् ।
मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोकाध्यक्षत्वमेव च ॥ १२.३४७.६२ ॥
नंतर प्रसन्न होऊन मी त्याला उत्तम वर दिले: कल्पाच्या आरंभी माझा पुत्र होणे आणि लोकाध्यक्षपद.
12.347.63
अहंकारकृतं चैव नामपर्यायवाचकम् ।
त्वया कृतां च मर्यादां नातिक्रंस्यति कश्चन ॥ १२.३४७.६३ ॥
अहंकाराने निर्माण झालेला, नामांचा पर्यायवाचक शब्द. तुझी घालून दिलेली मर्यादा कोणीही ओलांडणार नाही.
12.347.64
त्वं चैव वरदो ब्रह्मन्वरेप्सूनां भविष्यसि ।
सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपोधन ॥ १२.३४७.६४ ॥
हे ब्रह्मदेवा, तूही वर इच्छिणाऱ्यांना वर देणारा होशील; सुर-असुरगणांना आणि ऋषींनाही. हे तपोधना!
12.347.65
पितृणां च महाभाग सततं संशितव्रत ।
विविधानां च भूतानां त्वमुपास्यो भविष्यसि ॥ १२.३४७.६५ ॥
पितरांचाही, हे महाभागा, सतत दृढव्रता! विविध प्राण्यांचाही उपास्य तूच होशील.
12.347.66
प्रादुर्भावगतश्चाहं सुरकार्येषु नित्यदा ।
अनुशास्यस्त्वया ब्रह्मन्नियोज्यश्च सुतो यथा ॥ १२.३४७.६६ ॥
मीही देवकार्यांत नेहमी प्रकट होऊन, हे ब्रह्मदेवा, तुझ्याकडून आज्ञापिलेला व नियुक्त केलेला होईन, पुत्राप्रमाणे.
12.347.67
एतांश्चान्यांश्च रुचिरान्ब्रह्मणेऽमिततेजसे ।
एवं रुद्राय मनवे इन्द्रायामिततेजसे।
अहं दत्त्वा वरान्प्रीतो निवृत्तिपरमोऽभवम् ॥ १२.३४७.६७ ॥
हे आणि इतर सुंदर वर मी अमित तेजस्वी ब्रह्मदेवाला दिले. त्याचप्रमाणे रुद्र, मनू आणि अमित तेजस्वी इंद्र यांना दिले. वर देऊन प्रसन्न होऊन मी निवृत्तिपरायण झालो.
12.347.68
निर्वाणं सर्वधर्माणां निवृत्तिः परमा स्मृता ।
तस्मान्निवृत्तिमापन्नश्चरेत्सर्वाङ्गनिर्वृतः ॥ १२.३४७.६८ ॥
सर्व धर्मांचे निर्वाण हेच; निवृत्ती ही परम मानली आहे. म्हणून निवृत्ती प्राप्त झालेल्याने सर्वांगाने शांत राहून आचरण करावे.
12.347.69
विद्यासहायवन्तं मामादित्यस्थं सनातनम् ।
कपिलं प्राहुराचार्याः साङ्ख्यनिश्चितनिश्चयाः ॥ १२.३४७.६९ ॥
विद्या सहाय्यक असलेला, सूर्यात स्थित, सनातन अशा मला सांख्य-निश्चयात दृढ असलेले आचार्य कपिल म्हणतात.
12.347.70
हिरण्यगर्भो भगवानेष च्छन्दसि संस्तुतः ।
सोहं योगगतिर्ब्रह्मन्योगशास्त्रेषु शब्दितः ॥ १२.३४७.७० ॥
हा भगवान हिरण्यगर्भ छंदांमध्ये स्तुत झालेला आहे. तोच मी, हे ब्राह्मणा, योग ज्याची गती आहे; योगशास्त्रांत मी उल्लेखिला गेलो आहे.
12.347.71
एषोऽहं व्यक्तिमाश्रित्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतः ।
ततो युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत्पुनः ॥ १२.३४७.७१ ॥
हा मी व्यक्त रूपाचा आश्रय घेऊन स्वर्गात शाश्वतपणे स्थित आहे. मग सहस्र युगांच्या शेवटी मी पुन्हा जगाचा संहार करीन.
12.347.72
कृत्वाऽऽत्मस्थानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये जगत्पुनः ॥ १२.३४७.७२ ॥
स्थावर आणि जंगम सर्व भूतांना स्वतःमध्ये स्थित करून, एकटा, विद्येसह, मी पुन्हा जगात विहार करीन.
12.347.73
ततो भूयो जगत्सर्वं करिष्यामीह विद्यया ।
अस्मिन्मूर्तिश्चतुर्थी या साऽसृजच्छेषमव्ययम् ॥ १२.३४७.७३ ॥
नंतर मी विद्येच्या साहाय्याने येथे पुन्हा सर्व जग निर्माण करीन. यातील जी चौथी मूर्ती होती, तिने अव्यय शेष निर्माण केला.
12.347.74
स हि संकर्षणः प्रोक्तः प्रद्युम्नः सोप्यजीजनत् ।
प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽहं सर्गो मम पुनः पुनः ॥ १२.३४७.७४ ॥
त्याला संकर्षण म्हटले जाते; त्यानेही प्रद्युम्नाला जन्म दिला. प्रद्युम्नापासून मी अनिरुद्ध आहे; माझी सृष्टी पुन्हा पुन्हा होते.
12.347.75
अनिरुद्धात्तथा ब्रह्मा तन्नाभिकमलोद्भवः ।
ब्रह्मणः सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च ॥ १२.३४७.७५ ॥
अनिरुद्धापासून तसेच ब्रह्मदेव जन्मले; ते त्याच्या नाभिकमळातून उद्भवले. ब्रह्मदेवापासून चर आणि स्थावर सर्व भूते निर्माण झाली.
12.347.76
एतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः ।
यथा सूर्यस्य गगनादुदयास्तमने इह।
नष्टे पुनर्वलात्काल आनयत्यमितद्युते ॥ १२.३४७.७६ ॥
ही सृष्टी कल्पांच्या आरंभी पुन्हा पुन्हा होते, असे जाण; आकाशातून सूर्याचा उदय व अस्त होतो तसे. नष्ट झाल्यावर काल बलाने ती पुन्हा आणतो, हे अमितद्युते.