महाभारत · अध्याय 12.349
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.349.1
कथं स भगवान्देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुः ।
यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित्तथा ॥ १२.३४९.१ ॥
यज्ञांमध्ये प्रथम हविर्ग्रहण करणारा तो भगवान देव, प्रभू, यज्ञधारी, वेद व वेदांग सतत जाणणारा — तो कसा आहे?
12.349.2
निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतः प्रभुः ।
निवृत्तिधर्मान्विदधे स एव भगवान्प्रभुः ॥ १२.३४९.२ ॥
निवृत्ती धर्म स्वीकारलेला, कल्याणकारी भागवत प्रभू — त्याच भगवान प्रभूने निवृत्ती धर्मांचे विधान केले.
12.349.3
कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः ।
कथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः ॥ १२.३४९.३ ॥
प्रवृत्ती धर्मांत देवता भागार्ह कशा केल्या गेल्या? निवृत्ती धर्म आणि विमुख बुद्धी कशा केल्या गेल्या?
12.349.4
एतं नः संशयं सौते छिन्धि गुह्यं सनातनम् ।
त्वया नारायणकथाः श्रुता वै धर्मसंहिताः ॥ १२.३४९.४ ॥
हे सौते! आमचा हा संशय, जो गुह्य आणि सनातन आहे, तो छेदा; तुम्ही नारायणकथा आणि धर्मसंहिता ऐकल्या आहेत.
12.349.5
सौतिरुवाच ।
जनमेजयेन यत्पृष्टः शिष्यो व्यासस्य धीमतः।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि पौराणं शौनकोत्तम ॥ १२.३४९.५ ॥
जनमेजयाने बुद्धिमान व्यासांच्या शिष्याला जे विचारले, ते पुरातन वृत्तान्त मी तुम्हाला सांगेन, हे शौनकोत्तमा!
12.349.6
श्रुत्वा माहात्म्यमेतस्य देहिनां परमात्मनः ।
जनमेजयो महाप्राज्ञो वैशंपायनमब्रवीत् ॥ १२.३४९.६ ॥
देहधारींच्या परमात्म्याचे हे माहात्म्य ऐकून महाप्राज्ञ जनमेजय वैशंपायनांना म्हणाला.
12.349.7
इमे सब्रह्यका लोकाः ससुरासुरमानवाः ।
क्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः ॥ १२.३४९.७ ॥
ब्रह्मदेवासह हे लोक, देव, असुर आणि मानव — अभ्युदय देणाऱ्या म्हणून सांगितलेल्या कर्मांमध्ये आसक्त असलेले सर्वत्र दिसतात.
12.349.8
मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम् ।
ये तु मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः।
ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीह शुश्रुम् ॥ १२.३४९.८ ॥
हे ब्राह्मणा, आपण मोक्ष आणि परम सुख असलेले निर्वाण सांगितले. येथे पुण्यपापरहित होऊन जे मुक्त होतात ते सहस्रार्चि देवात प्रवेश करतात असे आम्ही ऐकले आहे.
12.349.9
अयं हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्मः सनातनः ।
यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजोऽभवन् ॥ १२.३४९.९ ॥
हा सनातन मोक्षधर्म आचरणात आणणे कठीण आहे; त्याचा त्याग करूनच सर्व देव हव्य-कव्याचे भोक्ते झाले.
12.349.10
किंच ब्रह्मा च रुद्रश्च बलभित्प्रभुः ।
सूर्यस्ताराधिपो वायुरग्निर्वरुण एव च ॥ १२.३४९.१० ॥
शिवाय, ब्रह्मा, रुद्र, बलासुराचा नाश करणारा प्रभु इंद्र, सूर्य, ताराधिपती चंद्र, वायू, अग्नी आणि वरुण हेही (याच्या अधीन आहेत).
12.349.11
आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः ।
प्रलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम् ॥ १२.३४९.११ ॥
आकाश, पृथ्वी आणि उरलेले स्वर्गवासी देखील स्वतःनेच निर्मिलेला प्रलय जाणत नाहीत.
12.349.12
ततस्तेनास्थिता मार्गं ध्रुवमक्षरमव्ययम् ।
स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः।
दोषः कालपरीमाणो महानेष क्रियावताम् ॥ १२.३४९.१२ ॥
नंतर त्याने स्थापिलेल्या ध्रुव, अक्षर, अव्यय मार्गाचा जे आश्रय घेतात; कालमर्यादेचे स्मरण करून जे प्रवृत्तीत राहतात — कर्म करणाऱ्यांना ही कालमर्यादाच मोठा दोष आहे.
12.349.13
एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यमिवार्पितम् ।
छिन्धीतिहासकथनात्परं कौतूहलं हि मे ॥ १२.३४९.१३ ॥
हे विप्रा, माझ्या हृदयात काट्यासारखा रुतलेला हा संशय छेदून टाका; इतिहासकथनापेक्षाही मला अधिक कुतूहल आहे.
12.349.14
कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विज ।
किमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः ॥ १२.३४९.१४ ॥
हे द्विजा, यज्ञांमध्ये देवांना भागहर कसे म्हटले गेले आहे? हे ब्रह्मन्, यज्ञात स्वर्गवासी देवांची पूजा कोणत्या हेतूने केली जाते?
12.349.15
ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तम ।
ते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै ॥ १२.३४९.१५ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, यज्ञांत जे भाग स्वीकारतात ते महायज्ञांनी यजन करताना कोणाचा भाग देतात?
12.349.16
अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वर ।
नातप्ततपसा ह्येष नावेदविदुषा तथा।
नापुराणविदा चैव शक्यो व्याहर्तुमञ्जसा ॥ १२.३४९.१६ ॥
अहो, हे जनेश्वरा, आपण विचारलेला प्रश्न किती गूढ आहे! तप न केलेल्याकडून, वेदज्ञ नसलेल्या विद्वानाकडून आणि पुराणज्ञ नसलेल्याकडून हे सहज सांगता येणार नाही.
12.349.17
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुः ।
कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महानृषिः ॥ १२.३४९.१७ ॥
ठीक आहे, पूर्वी मी माझ्या गुरूंना जे विचारले होते ते मी तुम्हाला सांगतो — कृष्णद्वैपायन, व्यास, वेदव्यास, महान ऋषी.
12.349.18
सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः ।
अहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः ॥ १२.३४९.१८ ॥
सुमन्तु, जैमिनी आणि दृढव्रती पैल; मी चौथा शिष्य होतो, आणि पाचवा शुक स्मरला जातो.
12.349.19
एतान्समागतान्सर्वान्पञ्च शिष्यान्दमान्वितान् ।
शौचाचारसमायुक्ताञ्जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान् ॥ १२.३४९.१९ ॥
येथे जमलेल्या या पाचही शिष्यांना — दमयुक्त, शुद्ध आचार असलेल्या, क्रोध व इंद्रिये जिंकलेल्या.
12.349.20
वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ।
मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते ॥ १२.३४९.२० ॥
सिद्ध-चारणांनी सेविलेल्या रम्य गिरिश्रेष्ठ मेरूवर त्यांनी वेद शिकवले, ज्यात महाभारत पाचवे होते.
12.349.21
तेषामभ्यस्यतां वेदान्कदाचित्संशयोऽभवत् ।
एष वै यस्त्वया पृष्टस्तेन तेषां प्रकीर्तितः ॥ १२.३४९.२१ ॥
वेदांचा अभ्यास करत असताना एकदा त्यांना संशय आला. तू विचारलेले हे त्यांनीच सांगितले होते.
12.349.22
ततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयोऽद्य भारत ॥ १२.३४९.२२ ॥
तेव्हा मीही हे ऐकले होते. हे भारता, आज ते तुला सांगण्यासारखे आहे.
12.349.23
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदः ।
पराशरसुतः श्रीमान्व्यासो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२.३४९.२३ ॥
शिष्यांचे बोल ऐकून, सर्व अज्ञानाचा अंधार दूर करणारे पराशरपुत्र श्रीमान व्यास मग म्हणाले.
12.349.24
मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् ।
भूतं भव्यं भविष्यं च जानीयामिति सत्तमाः ॥ १२.३४९.२४ ॥
मी अत्यंत कठोर महातप केले आहे — भूत, भविष्य आणि वर्तमान जाणावे म्हणून, हे सत्पुरुषांत श्रेष्ठांनो.
12.349.25
तस्य मे तप्ततपसो निगृहीतेन्द्रियस्य च ।
नारायणप्रसादेन क्षीरोदस्यानुकूलतः ॥ १२.३४९.२५ ॥
कठोर तपश्चर्या करून इंद्रियांचा निग्रह केलेल्या माझ्यावर नारायणाच्या प्रसादाने आणि क्षीरसागराच्या अनुकूलतेने.
12.349.26
त्रैकालिकमिदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम् ।
तच्छृणुध्वं यथान्यायं वक्ष्ये संशयमुत्तमम् ॥ १२.३४९.२६ ॥
त्रिकालज्ञान इच्छिल्याप्रमाणे प्रकट झाले. म्हणून ते यथान्याय ऐका; या उत्तम संशयाचे मी निरूपण करतो.
12.349.27
यथा वृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा ।
परमात्मेति यं प्राहुः साङ्ख्ययोगविदो जनाः ॥ १२.३४९.२७ ॥
कल्पाच्या आरंभी जे घडले ते मी ज्ञानचक्षूने पाहिले. सांख्य-योग जाणणारे ज्याला परमात्मा म्हणतात.
12.349.28
महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा ।
तस्मात्प्रसूतमव्यक्तं प्रधानं तं विदुर्बुधाः ॥ १२.३४९.२८ ॥
तो आपल्या कर्माने 'महापुरुष' हे नाव मिळवतो. म्हणून प्रसूत झालेल्या अव्यक्ताला ज्ञानी लोक प्रधान म्हणतात.
12.349.29
अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थमीश्वरात् ।
अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मेति कथ्यते ॥ १२.३४९.२९ ॥
लोकसृष्टीसाठी ईश्वरापासून अव्यक्तातून व्यक्त उत्पन्न झाले. लोकांत अनिरुद्धालाच 'महान आत्मा' म्हटले जाते.
12.349.30
योसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम् ।
योऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः ॥ १२.३४९.३० ॥
जो व्यक्त स्वरूप पावून पितामह ब्रह्मदेवाची निर्मिती करतो, त्याला अहंकार म्हटले आहे; तो सर्वतेजोमय आहे.
12.349.31
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि पञ्चधा ॥ १२.३४९.३१ ॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, आप आणि पाचवे तेज — अहंकारापासून उत्पन्न झालेली पाच प्रकारची महाभूते.
12.349.32
महाभूतानि सृष्ट्वैव तान्गुणान्निर्ममे पुनः ।
भूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तश्च ताञ्शृणु ॥ १२.३४९.३२ ॥
महाभूते निर्माण करून त्याने पुन्हा ते गुण निर्माण केले; याच भूतांपासून मूर्तिमंत पदार्थ उत्पन्न झाले — ते ऐक.
12.349.33
मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथा।
ज्ञेयाः प्रकृतयोऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १२.३४९.३३ ॥
मरीची, अंगिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतू, महात्मा वसिष्ठ आणि स्वायंभुव मनू — हे आठ प्रकृती म्हणून जाणावेत; ज्यांच्यावर लोक स्थिर आहेत.
12.349.34
वेदान्वेदाङ्गसंयुक्तान्यज्ञयज्ञाङ्गसंयुतान् ।
निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १२.३४९.३४ ॥
लोकसिद्धीसाठी लोकपितामह ब्रह्मदेवाने वेदांगांसह वेद आणि यज्ञ व त्यांच्या अंगांसह यज्ञ निर्माण केले.
12.349.35
अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वमिदं जगत् ॥ १२.३४९.३५ ॥
या आठ प्रकृतींपासून हे संपूर्ण विश्व — हे जग — उत्पन्न झाले.
12.349.36
रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान्सोसृजस्त्वयम् ।
एकादशैते रुद्रास्तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः ॥ १२.३४९.३६ ॥
रोषस्वरूप रुद्र उत्पन्न झाला; त्याने स्वतः आणखी दहा जणांना निर्माण केले. हे अकरा रुद्र विकारस्वरूप पुरुष म्हणून स्मरले जातात.
12.349.37
ते रुद्राः प्रकृरतिश्चैव सर्वे चैव सुरर्षयः ।
उत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः ॥ १२.३४९.३७ ॥
ते रुद्र, प्रकृती आणि सर्व देवर्षी लोकसिद्धीसाठी उत्पन्न होऊन ब्रह्मदेवांजवळ उपस्थित झाले.
12.349.38
वयं सृष्टा हि भगवंस्त्वया च प्रभविष्णुना ।
येन यस्मिन्नधीकारे वर्तितव्यं पितामह ॥ १२.३४९.३८ ॥
हे भगवन्, समर्थ अशा तुझ्याद्वारे आम्ही निर्माण झालो आहोत; हे पितामहा, कोणत्या अधिकारात कसे वागायचे.
12.349.39
योसौ त्वयाऽभिनिर्दिष्टो ह्यधिकारोऽर्थचिन्तकः ।
परिपाल्यः कथं तेन साहंकारेण कर्तृणा ॥ १२.३४९.३९ ॥
तुम्ही नेमून दिलेला, अर्थचिंतन करणारा तो अधिकार अहंकारी कर्त्याने कसा सांभाळावा?
12.349.40
प्रदिशस्व बलं तस्य योऽधिकारार्थचिन्तकः ।
एवमुक्तो महादेवो देवांस्तानिदमब्रवीत् ॥ १२.३४९.४० ॥
जो अधिकार आणि त्याचे कार्य सांभाळतो त्याला बल द्या. असे सांगितल्यावर महादेव त्या देवांना म्हणाले.
12.349.41
ब्रह्मोवाच ।
साध्वहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर्भद्रमस्तु वः।
ममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतामिह ॥ १२.३४९.४१ ॥
ब्रह्मदेव म्हणाले: हे देवांनो, तुम्ही मला चांगले कळवले आहे. तुमचे कल्याण असो. इथे तुम्हांला जी चिंता निर्माण झाली आहे, तीच चिंता माझ्याही मनात उत्पन्न झाली आहे.
12.349.42
लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः ।
कथं बलक्षयो न स्याद्युष्माकं ह्यात्मनश्च वै ॥ १२.३४९.४२ ॥
संपूर्ण लोकव्यवस्थेचे शासन कसे करावे? तुमचे आणि स्वतःचे बळ क्षीण होणार नाही असे कसे करावे?
12.349.43
इतः सर्वेऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम् ।
महापुरुषमव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद्धितम् ॥ १२.३४९.४३ ॥
आपण सर्वजण येथून लोकसाक्षी यांना शरण जाऊया. ते अव्यक्त महापुरुष आपल्याला जे हितकर आहे ते सांगतील.
12.349.44
ततस्ते ब्रह्मणा सार्धमृषयो विबुधास्तथा ।
क्षीरादस्योत्तरं कूलं जग्मूर्लोकहितार्थिनः ॥ १२.३४९.४४ ॥
नंतर ते ब्रह्मदेवांसह, ऋषी आणि देव, लोककल्याणाची इच्छा धरून क्षीरसागराच्या उत्तर तीरावर गेले.
12.349.45
ते तपः समुपातिष्ठन्ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम् ।
स महानियमो नाम तपश्चर्या सुदारुणा ॥ १२.३४९.४५ ॥
त्यांनी ब्रह्मदेवांनी सांगितलेले व वेदविहित तप आरंभले. ते महानियम नावाचे अत्यंत कठोर तपाचरण होते.
12.349.46
ऊर्ध्वदृग्बाहवश्चैव एकाग्रमनसोऽभवन् ।
एकपादस्थिताः सर्वे काष्ठभूताः समाहिताः ॥ १२.३४९.४६ ॥
वर दृष्टी व बाहू उंचावून, एकाग्र मनाने ते सर्व एका पायावर उभे राहिले; लाकडासारखे निश्चल व समाहित झाले.
12.349.47
दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस्तप्त्वा सुदारुणम् ।
शुश्रुवुर्मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम् ॥ १२.३४९.४७ ॥
दिव्य सहस्र वर्षे अतिकठोर तप केल्यानंतर त्यांनी वेद व वेदांगांनी शोभलेली मधुर वाणी ऐकली.
12.349.48
वागुवाच ।
भोभोः सब्रह्यका देवा ऋषयश्च तपोधनाः।
स्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ्श्रावये वाक्यमुत्तमम् ॥ १२.३४९.४८ ॥
वाणी म्हणाली: हे ब्रह्मदेवांसह असलेल्या देवांनो, तपच ज्यांचे धन आहे अशा ऋषींनो! तुमचे स्वागत करून मी तुम्हा सर्वांना श्रेष्ठ वचन ऐकवतो.
12.349.49
विज्ञातं वो मया कार्यं तच्च लोकहितं महत् ।
प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम् ॥ १२.३४९.४९ ॥
तुमचे ते कार्य मला ठाऊक आहे; ते लोकांसाठी महान हितकारक आहे. ते उत्साहाने करायला हवे; ते तुमच्या प्राणांना पोषक आहे.
12.349.50
सुतप्तं वस्तपो देवा ममाराधनकाम्यया ।
भोक्ष्यथास्य महासत्वास्तपसः फलमुत्तमम् ॥ १२.३४९.५० ॥
हे देवांनो, माझी आराधना करण्याच्या इच्छेने तुम्ही उत्तम तप केले आहे; हे महासत्त्वांनो, त्याचे उत्तम फल यातूनच तुम्हांला मिळेल.
12.349.51
एष ब्रह्मा लोकगुरुः सर्वलोकपितामहः ।
यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः ॥ १२.३४९.५१ ॥
हे ब्रह्मदेव, लोकांचे गुरू आणि सर्व लोकांचे पितामह आहेत. आणि तुम्ही, हे देवश्रेष्ठांनो, एकाग्र चित्ताने माझी पूजा करा.
12.349.52
सर्वे भागान्कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः ।
तत्र श्रेयोऽभिधास्यामि यथाऽधीकारमीश्वराः ॥ १२.३४९.५२ ॥
तुम्ही सर्वजण माझ्या यज्ञांमध्ये नेहमी आपापले भाग ठरवा. हे ईश्वरांनो, तेथे अधिकारानुसार श्रेय मी सांगेन.
12.349.53
श्रुत्वैतद्देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाः ।
ततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः ॥ १२.३४९.५३ ॥
देवदेवाचे हे वचन ऐकून, रोमांचित होऊन सर्व देव, ब्रह्मदेव आणि ते महर्षी,
12.349.54
वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुमाहरन् ।
तस्मिन्सत्रे सदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत् ॥ १२.३४९.५४ ॥
वेदात सांगितलेल्या विधीनुसार त्यांनी वैष्णव यज्ञ केला. त्या सत्रात ब्रह्मदेवांनी स्वतः नेहमी आपला भाग ठरवला.
12.349.55
देवा देवर्षयश्चैव स्वंस्वं भागमकल्पयम् ।
ते कार्तयुगधर्माणो भागाः परमसत्कृताः ॥ १२.३४९.५५ ॥
देवांनी आणि देवर्षींनी आपापला भाग निश्चित केला. कृतयुगधर्म असलेले ते भाग अत्यंत सन्मानित होते.
12.349.56
प्राहुरादित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम् ।
बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं प्रभुम् ॥ १२.३४९.५६ ॥
अंधाराच्या पलीकडील, सूर्यवर्ण, विशाल, सर्वव्यापी, देव, ईशान, वरदाता, प्रभू अशा त्या पुरुषाला त्यांनी म्हटले.
12.349.57
ततोऽथ वरदौ देवस्तान्सर्वानमरान्स्थितान् ।
अशरीरो बभापेदं वाक्यं स्वस्थो महेश्वरः ॥ १२.३४९.५७ ॥
तेव्हा वरदाता देव, अशरीरी आणि स्वस्थ महेश्वर, तेथे उभ्या असलेल्या सर्व अमरांना हे वचन बोलले.
12.349.58
येन यः कल्पितो भागः स तथा मामुपागतः ।
प्रीतोऽहं प्रदिशाम्यद्य फलमावृत्तिलक्षणम्।
एतद्वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम् ॥ १२.३४९.५८ ॥
ज्याने जो भाग निश्चित केला तो तसाच माझ्यापर्यंत पोहोचला. मी प्रसन्न आहे; आता आवृत्तिलक्षण फल देतो. हे देवांनो, हेच माझ्या प्रसादातून उत्पन्न झालेले तुमचे लक्षण आहे.
12.349.59
यूयं यज्ञैरिज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः ।
युगेयुगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभागिनः ॥ १२.३४९.५९ ॥
वर आणि दक्षिणा पूर्णपणे दिल्या गेलेल्या यज्ञांनी पूजिले जात असलेले तुम्ही युगोयुगी प्रवृत्तिफळाचे भागीदार व्हाल.
12.349.60
यज्ञैर्ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः ।
कल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान् ॥ १२.३४९.६० ॥
हे देवांनो, सर्व लोकांत यज्ञांनी यजन करणारे लोक वेदविहित रीतीने तुमचे भाग निश्चित करतील.
12.349.61
यो मे यथा कल्पितवान्भागमस्मिन्महाक्रतौ ।
स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः ॥ १२.३४९.६१ ॥
या महायज्ञात मी ज्याला जसा भाग ठरवला, तो तसाच यज्ञभागास पात्र आहे; वेदसूत्रात माझ्याकडून असेच केले गेले आहे.
12.349.62
यूयं लोकान्भावयध्वं यज्ञभागफलोचिताः ।
सर्वार्थचिन्तका लोके मयाऽधीकारनिर्मिताः ॥ १२.३४९.६२ ॥
तुम्ही यज्ञभागाच्या फलास योग्य होऊन लोकांचे पालन करा; तुम्ही जगात सर्व प्रयोजनांचा विचार करणारे आहात; माझ्याकडून अधिकार देऊन निर्माण केलेले आहात.
12.349.63
याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताः ।
ताभिराप्यायितबला लोकान्वै धारयिष्यथ ॥ १२.३४९.६३ ॥
प्रवृत्तिफलाने सन्मानित होऊन जी कर्मे चालतील, त्यांच्याने बल पुष्ट होऊन तुम्ही लोकांना धारण कराल.
12.349.64
यूयं हि भाविता यज्ञैः सर्वयज्ञेषु मानवैः ।
मां ततो भावयिष्यध्वमेषा वो भावना मम ॥ १२.३४९.६४ ॥
तुम्ही सर्व यज्ञांत मानवांकडून यज्ञांनी पोषित आहात; म्हणून तुम्ही मला पोषित कराल — हेच तुमचे पोषण आणि माझेही.
12.349.65
इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश्चौषधिभिः सह ।
एभिः सम्यक्प्रयुक्तैर्हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ ॥ १२.३४९.६५ ॥
यासाठीच वेद, यज्ञ आणि औषधींसह निर्माण केले गेले; हे योग्य प्रकारे प्रयुक्त केल्यावर पृथ्वीवर देवता प्रसन्न होतात.
12.349.66
निर्माणमेतद्युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम् ।
मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत्कल्पक्षयादिह।
चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारमीश्वराः ॥ १२.३४९.६६ ॥
ही तुमची निर्मिती आहे — प्रवृत्तिगुणांनी ठरवलेली, माझ्याकडून केलेली; हे देवश्रेष्ठांनो, कल्पक्षयापर्यंत येथे लोकहिताचा विचार करा, आपापल्या अधिकाराप्रमाणे, हे ईश्वरांनो.
12.349.67
मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठ इति सप्तैते मनसा निर्मिता हि ते ॥ १२.३४९.६७ ॥
मरीची, अंगिरा, अत्री, पुलस्त्य, पुलह, क्रतू आणि वसिष्ठ — हे सात मनापासून निर्माण झाले.
12.349.68
एते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याश्च कल्पिताः ।
प्रवृत्तिधर्मिणश्चैव प्राजापत्ये च कल्पिताः ॥ १२.३४९.६८ ॥
हे वेदज्ञांत श्रेष्ठ, वेदाचार्य म्हणून नेमलेले; प्रवृत्तिधर्माचे अनुयायी आणि प्रजापती वंशात स्थापित झालेले.
12.349.69
अयं क्रियावतां पन्था व्यक्तीभूतः सनातनः ।
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकसर्गकरः प्रभुः ॥ १२.३४९.६९ ॥
कर्म करणाऱ्यांचा हा सनातन मार्ग प्रकट झाला आहे. अनिरुद्ध म्हणून ओळखले जाणारे हे प्रभू लोकनिर्मिती करणारे आहेत.
12.349.70
सनः सनत्सुजातश्च सनकः ससनन्दनः ।
सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश्च सनातनः ॥ १२.३४९.७० ॥
सन, सनत्सुजात, सनक, सनंदनासह, सनत्कुमार, कपिल आणि सातवा सनातन.
12.349.71
सप्तैते मानसाः प्रोक्ता ऋषयो ब्रह्मणः सुताः ।
स्वयमागतविज्ञाना निवृत्तिं धर्ममास्थिताः ॥ १२.३४९.७१ ॥
हे सात मानस ऋषी ब्रह्मदेवाचे पुत्र म्हणून सांगितले आहेत; त्यांचे ज्ञान स्वयं प्रकटले; ते निवृत्तिधर्माचे अवलंबन करतात.
12.349.72
एते योगविदो मुख्याः साङ्ख्यशास्त्रविशारदाः ।
आचार्या धर्मशास्त्रेषु मोक्षधर्मप्रवर्तकाः ॥ १२.३४९.७२ ॥
हे योगज्ञांत श्रेष्ठ, सांख्यशास्त्रात निपुण; धर्मशास्त्रांचे आचार्य आणि मोक्षधर्माचे प्रवर्तक आहेत.
12.349.73
यतोऽहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात्रिगुणो महान् ।
तस्मात्परतरो योसौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः ॥ १२.३४९.७३ ॥
अव्यक्तापासून प्रथम त्रिगुणात्मक महान् असा मी प्रकट झालो; त्याहूनही श्रेष्ठ असा जो आहे त्याला क्षेत्रज्ञ म्हटले आहे.
12.349.74
सोहं क्रियावतां पन्थाः पुनरावृत्तिदुर्लभः ।
यो यथा निर्मितो जन्तुर्यस्मिन्यस्मिंश्च कर्मणि ॥ १२.३४९.७४ ॥
कर्म करणाऱ्यांचा तो मार्ग मीच आहे, ज्यातून पुन्हा परत येणे दुर्लभ आहे; जसा प्राणी ज्या ज्या कर्मात घडवला जातो.
12.349.75
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत्फलं सोश्नुतेऽवशः ।
एष लोकगुरुर्ब्रह्मा जगदादिकरः प्रभुः ॥ १२.३४९.७५ ॥
प्रवृत्तीत किंवा निवृत्तीत, त्याचे फळ तो अवश होऊन भोगतो. हा ब्रह्मा लोकांचा गुरु आहे; जगाचा आदिकर्ता व प्रभू आहे.
12.349.76
एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः ।
मयाऽनुशिष्टो भविता सर्वभूतवरप्रदः ॥ १२.३४९.७६ ॥
हाच तुमची माता, पिता आणि पितामहही आहे. माझ्याकडून अनुशासित होऊन हा सर्व प्राण्यांना वर देणारा होईल.
12.349.77
अस्य चैवात्मजो रुद्रो ललाटाद्यः समुत्थितः ।
ब्रह्मानुशिष्टो भविता सर्वभूतधरः प्रभुः ॥ १२.३४९.७७ ॥
याचा पुत्र रुद्रही, जो कपाळातून उत्पन्न झाला, ब्रह्म्याकडून अनुशासित होऊन सर्व प्राण्यांना धारण करणारा प्रभू होईल.
12.349.78
गच्छध्वं स्वानधीकारांश्चिन्तयध्वं यथाविधि ।
प्रवर्तन्तां क्रियाः सर्वाः सर्वलोकेषु माचिरम् ॥ १२.३४९.७८ ॥
जा, आपापल्या अधिकारांचा यथाविधी विचार करा; सर्व लोकांत सर्व क्रिया विलंब न लावता प्रवर्तू दे.
12.349.79
प्रदिश्यन्तां च कर्माणि प्राणिनां गतयस्तथा ।
परिनिष्ठितकालानि आयूंषीह सुरोत्तमाः ॥ १२.३४९.७९ ॥
प्राण्यांची कर्मे आणि त्यांच्या गती यांचीही त्याचप्रमाणे नेमणूक होवो; हे श्रेष्ठ देवांनो, येथे त्यांची आयुष्ये निश्चित कालासह नियत होवोत.
12.349.80
इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तितः ।
अहिंस्या यज्ञपशवो युगेऽस्मिन्न तदन्यथा ॥ १२.३४९.८० ॥
हा कृतयुग नावाचा श्रेष्ठ काळ प्रवर्तित झाला आहे. या युगात यज्ञपशू अहिंस्य आहेत; या युगात त्याच्या उलट घडत नाही.
12.349.81
चतुष्पात्सकलो धर्मो भविष्यत्यत्र वै सुराः ।
ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति ॥ १२.३४९.८१ ॥
हे देवांनो, येथे धर्म चार पादांसह परिपूर्ण राहील. नंतर त्रेतायुग नावाचा काळ येईल, ज्यात त्रयी (वेद) असेल.
12.349.82
प्रोक्षिता यत्र पशवो वधं प्राप्स्यन्ति वै मखे ।
यत्र पादश्चतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति ॥ १२.३४९.८२ ॥
यज्ञात प्रोक्षित पशूंचा वध होईल आणि जिथे धर्माचा चौथा पाद राहणार नाही.
12.349.83
ततो वै द्वापरं नाम मिश्रः कालो भविष्यति ।
द्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन्भविष्यति ॥ १२.३४९.८३ ॥
नंतर द्वापर नावाचा मिश्र काळ येईल; त्या युगात धर्म दोन पादांनी हीन असेल.
12.349.84
ततस्तिष्येऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते ।
एकपादस्थितो धर्मो यत्र तत्र भविष्यति ॥ १२.३४९.८४ ॥
नंतर तिष्य (कलि) आल्यावर, कलीला पुढे ठेवणाऱ्या त्या युगात धर्म एका पादावर उभा राहील; जिथे तो असेल तिथे.
12.349.85
देवा देवर्षयश्चोचुस्तमेवंवादिनं गुरुम् ।
एकपादस्थिते धर्मे यत्र क्वचन गामिनि।
कथं कर्तव्यमस्माभिर्भगवंस्तद्वदस्व नः ॥ १२.३४९.८५ ॥
देव आणि देवर्षी त्या अशा बोलणाऱ्या गुरूला म्हणाले: हे भगवन्, धर्म एका पायावर उभा राहून जिथे कुठे जाईल, तेव्हा आम्ही काय करावे? ते आम्हाला सांगा.
12.349.86
श्रीभगवानुवाच ।
गुरवो यत्र पूज्यन्ते साधुवृत्तसमन्विताः।
वस्तव्यं तत्र युष्माभिर्यत्र धर्मो न हीयते ॥ १२.३४९.८६ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: जिथे साधु आचरणाचे गुरुजन पूजले जातात, जिथे धर्माचा ऱ्हास होत नाही, तिथे तुम्ही राहिले पाहिजे.
12.349.87
यत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तपः सत्यं दमस्तथा ।
अहिंसा धर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुः सुरोत्तमाः।
स वो देशः सेवितव्यो मा वोऽधर्मः पदा स्पृशेत् ॥ १२.३४९.८७ ॥
जिथे वेद, यज्ञ, तप, सत्य, दम आणि धर्मयुक्त अहिंसा प्रचलित आहेत, हे श्रेष्ठ देवांनो, तोच देश तुम्ही सेवला पाहिजे; अधर्माने तुम्हाला पायाने स्पर्श करू नये.
12.349.88
तेऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास्तथा ।
नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर्देशान्यथेप्सितान् ॥ १२.३४९.८८ ॥
भगवंतांनी उपदेश दिल्यावर ते देव आणि ऋषिगण भगवंतांना नमस्कार करून आपल्या इच्छित प्रदेशांकडे गेले.
12.349.89
गतेषु त्रिदिवौकस्सु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितः ।
दिदृक्षुर्भगवन्तं तमनिरुद्धतनौ स्थितम् ॥ १२.३४९.८९ ॥
स्वर्गवासी निघून गेल्यावर ब्रह्मदेव एकटेच तिथे थांबले; अनिरुद्धरूपात उभ्या असलेल्या त्या भगवंतांना पाहण्याच्या इच्छेने.
12.349.90
तं देवो दर्शयामास कृत्वा हयशिरो महत् ।
साङ्गानावर्तयन्वेदान्कमण्डलुत्रिदण्डधृक् ॥ १२.३४९.९० ॥
देवाने त्याला एक मोठे अश्वमुख धारण करून दर्शन दिले; अंगांसह वेदांचे पठण करीत, कमंडलु आणि त्रिदंड धारण करून.
12.349.91
ततोऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवममितौजसम् ।
लोककर्ता प्रभुर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया ॥ १२.३४९.९१ ॥
मग अश्वशिरस्क अमिततेजस्वी त्या देवाला पाहून लोककर्ता प्रभू ब्रह्मा लोकांच्या हिताच्या इच्छेने
12.349.92
मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ।
स परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा ॥ १२.३४९.९२ ॥
मस्तक नमवून वरदात्याला नमस्कार करून तो हात जोडून समोर उभा राहिला. तेव्हा देवाने त्याला आलिंगन देऊन वचन सांगितले
12.349.93
भगवानुवाच ।
लोककार्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधि।
धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुः ।
त्वय्यावेशितभारोऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा ॥ १२.३४९.९३ ॥
भगवान म्हणाले: लोककार्याच्या सर्व गती तू यथाविधी विचार कर. तूच सर्वभूतांचा धाता आहेस, तूच जगताचा प्रभू व गुरू आहेस. तुझ्यावर भार टाकून मी लवकरच धैर्य प्राप्त करीन
12.349.94
यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति ।
प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदैशिकः ॥ १२.३४९.९४ ॥
जेव्हा तुझे देवकार्य असह्य होईल, तेव्हा मी आत्मज्ञानाचा उपदेश करणारा गुरू म्हणून प्रकट होईन
12.349.95
एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयत ।
तेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकमचिराद्गतः ॥ १२.३४९.९५ ॥
असे सांगून अश्वशिरस तेथेच अदृश्य झाला. त्याने उपदेश केलेला ब्रह्माही लवकरच आपल्या लोकात गेला
12.349.96
एवमेष महाभागः पद्मनाभः सनातनः ।
यज्ञेष्वग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा ॥ १२.३४९.९६ ॥
अशाप्रकारे हा महाभाग, पद्मनाभ, सनातन यज्ञांमध्ये अग्रहर म्हणून सांगितला आहे आणि सदैव यज्ञधारीही आहे
12.349.97
निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिमक्षयधर्मिणाम् ।
प्रवृत्तिधर्मान्विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम् ॥ १२.३४९.९७ ॥
तो निवृत्तीत स्थित आहे; अक्षय धर्म असणाऱ्यांची गती तोच आहे. लोकाची विचित्रता निर्माण करून त्याने प्रवृत्ती-धर्म विहित केले.
12.349.98
स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां ।
स धाता स धेयं स कर्ता स कार्यम्।
युगान्ते प्रसुप्तः सुसंक्षिप्य लोकान् ।
युगादौ प्रबुद्धो जगद्ध्युत्ससर्ज ॥ १२.३४९.९८ ॥
तोच आदी, तोच मध्य, तोच प्रजांचा अंत. तोच धाता, तोच ध्येय, तोच कर्ता, तोच कार्य. युगांती झोपून तो लोकांना आवरून घेतो; युगारंभी जागा होऊन जगाची रचना करतो.
12.349.99
तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय महात्मने ।
अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम् ॥ १२.३४९.९९ ॥
त्या निर्गुण, महात्मा, अज, विश्वरूप, सर्व देवांच्या धामाला असलेल्या देवाला नमस्कार करा.
12.349.100
महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा ।
आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा ॥ १२.३४९.१०० ॥
महाभूतांच्या अधिपतीला, रुद्रांच्या पतीला, तसेच आदित्यांच्या पतीला आणि वसूंच्या पतीला (नमस्कार).
12.349.101
अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा ।
वेदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतयेऽपि च ॥ १२.३४९.१०१ ॥
अश्विनींच्या पतीला, मरुतांच्या पतीला, तसेच वेद-यज्ञाच्या अधिपतीला आणि वेदांगांच्या पतीलाही (नमस्कार).
12.349.102
समुद्रावसिने नित्यं हरये मुञ्जकेशिने ।
शान्ताय सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे ॥ १२.३४९.१०२ ॥
समुद्रात वास करणाऱ्या, सदा हरी, मुंज गवतासारख्या जटा असलेल्या, शांत, सर्व प्राण्यांना मोक्षधर्माचा उपदेश करणाऱ्या (त्याला नमस्कार).
12.349.103
तपसां तेजसां चैव पतये यशसामपि ।
वचसां पतये नित्यं सरितां पतये तथा ॥ १२.३४९.१०३ ॥
ते तपांचे, तेजांचे व यशांचेही स्वामी आहेत; नेहमी वाणीचे स्वामी आहेत; तसेच नद्यांचेही स्वामी आहेत.
12.349.104
कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते ।
विवस्वतेऽश्वशिरसे चतुर्मूर्तिधृते सदा।
सूक्ष्माय ज्ञानदृश्याय अजरायाक्षयाय च ॥ १२.३४९.१०४ ॥
जटाधारी, वराह, एकशृंग, धीमान, विवस्वान, अश्वशिर, सदा चार मूर्ती धारण करणारे, सूक्ष्म, ज्ञानदृष्टीने दिसणारे, अजर व अक्षय यांना नमस्कार.
12.349.105
एष देवः संचरति सर्वत्र गतिरव्ययः ।
एष चैतत्परं ब्रह्म ज्ञेयो विज्ञानचक्षुषा ॥ १२.३४९.१०५ ॥
हा देव सर्वत्र संचार करतो; हीच अव्यय गती आहे. आणि हाच तो परब्रह्म आहे, जो विज्ञानचक्षूने जाणावा.
12.349.106
एवमेतत्पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषा ।
कथितं तच्च वै सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः ॥ १२.३४९.१०६ ॥
हे सर्व पूर्वी मी ज्ञानचक्षूने पाहिले होते. आणि मला विचारले असता, ते सर्व मी यथार्थपणे सांगितले.
12.349.107
क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिरीश्वरः ।
गीयतां वेदशब्दैश्च पूज्यतां च यथाविधि ॥ १२.३४९.१०७ ॥
हे शिष्यांनो, माझे वचन पाळा. हरी ईश्वराची सेवा करा; वेदशब्दांनी त्याचे गायन करा; यथाविधी त्याची पूजा करा.
12.349.108
इत्युक्तास्तु वयं तेन वेदव्यासेन धीमता ।
सर्वे शिष्या सुतश्चास्य शुकः परमधर्मवित् ॥ १२.३४९.१०८ ॥
अशा प्रकारे बुद्धिमान वेदव्यासांनी आम्हांस सांगितले. आम्ही सर्व शिष्य, आणि त्यांचा पुत्र शुक, जो परमधर्म जाणणारा होता.
12.349.109
स चास्माकमुपाध्यायः सहास्माभिर्विशांपते ।
चतुर्वेदोद्गताभिस्तमृग्भिः समभितुष्टुवे ॥ १२.३४९.१०९ ॥
राजा, ते आमचे उपाध्याय होते; आमच्यासोबत होते. चार वेदांतून उद्भवलेल्या ऋचांनी आम्ही त्यांची पूर्ण स्तुती केली.
12.349.110
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एवं मेऽकथयद्राजन्पुरा द्वैपायनो गुरुः ॥ १२.३४९.११० ॥
तुम्ही मला जे विचारलेत ते सर्व मी तुम्हाला सांगितले. राजा, पूर्वी माझे गुरु द्वैपायन यांनी मला असेच सांगितले होते.
12.349.111
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चैनं परिकीर्तयेत् ।
नमो भगवते कृत्वा समाहितमतिर्नरः ॥ १२.३४९.१११ ॥
जो मनुष्य हे नित्य ऐकतो आणि जो याचे कीर्तन करतो, भगवंतांना नमस्कार करून एकाग्र मनाने राहणारा मनुष्य—
12.349.112
भवत्यरोगो मतिमान्बलरूपसमन्वितः ।
आतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ १२.३४९.११२ ॥
तो रोगरहित, बुद्धिमान आणि बल व रूपाने युक्त होतो. रोगी रोगातून मुक्त होतो; बद्ध बंधनातून सुटतो.
12.349.113
कामकामी लभेत्कामं दीर्घं चायुरवाप्नुयात् ।
ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ॥ १२.३४९.११३ ॥
इच्छा करणारा आपली इच्छा प्राप्त करो आणि दीर्घायुष्य मिळवो. ब्राह्मण सर्ववेदज्ञ होवो; क्षत्रिय विजयी होवो.
12.349.114
वैश्यो विपुललाभः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।
अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम् ॥ १२.३४९.११४ ॥
वैश्याला विपुल लाभ होवो; शूद्राला सुख मिळो. अपुत्र पुत्र मिळवो; कन्या आपल्याला हवा तसा पती मिळवो.
12.349.115
लग्नगर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम् ।
बन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत् ॥ १२.३४९.११५ ॥
अडकलेली गर्भवती मुक्त होवो; गर्भिणी पुत्राला जन्म देवो. वंध्या प्रसूती पावो, पुत्रपौत्रांच्या समृद्धीने युक्त होवो.
12.349.116
क्षेमेण गच्छेदध्वानमिदं यः पठते पथि ।
यो यं कामं कामयते स तमाप्नोति च ध्रुवम् ॥ १२.३४९.११६ ॥
वाटेत हे जो पठण करतो, तो सुखरूपपणे प्रवास करो. जो जी इच्छा करतो ती तो निश्चितपणे मिळवतो.
12.349.117
इदं महर्षेर्वचनं विनिश्चितं ।
महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तितम्।
समागमं चर्षिदिवौकसामिमं ।
निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते ॥ १२.३४९.११७ ॥
महर्षींचे हे वचन निश्चित आहे; महात्म्या आणि पुरुषोत्तमाने ते कीर्तिले आहे. ऋषी आणि देवांचा हा समागम ऐकून भक्त अत्यंत सुख पावतात.