ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.349
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.349.1
कथं स भगवान्देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुः ।
यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित्तथा ॥ १२.३४९.१ ॥
ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਿ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ, ਪ੍ਰਭੂ, ਯੱਗਧਾਰੀ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ — ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ?
12.349.2
निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतः प्रभुः ।
निवृत्तिधर्मान्विदधे स एव भगवान्प्रभुः ॥ १२.३४९.२ ॥
ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਏ ਹੋਏ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਭਾਗਵਤ ਪ੍ਰਭੂ — ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ।
12.349.3
कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः ।
कथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः ॥ १२.३४९.३ ॥
ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਏ ਗਏ? ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਏ ਗਏ?
12.349.4
एतं नः संशयं सौते छिन्धि गुह्यं सनातनम् ।
त्वया नारायणकथाः श्रुता वै धर्मसंहिताः ॥ १२.३४९.४ ॥
ਹੇ ਸੌਤੀ! ਸਾਡੇ ਇਸ ਸੰਸ਼ਯ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਹਿਆ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ, ਕੱਟੋ; ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ।
12.349.5
सौतिरुवाच ।
जनमेजयेन यत्पृष्टः शिष्यो व्यासस्य धीमतः।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि पौराणं शौनकोत्तम ॥ १२.३४९.५ ॥
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਆਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕੋਤਮ!
12.349.6
श्रुत्वा माहात्म्यमेतस्य देहिनां परमात्मनः ।
जनमेजयो महाप्राज्ञो वैशंपायनमब्रवीत् ॥ १२.३४९.६ ॥
ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਯ ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
12.349.7
इमे सब्रह्यका लोकाः ससुरासुरमानवाः ।
क्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः ॥ १२.३४९.७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਇਹ ਲੋਕ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ — ਸਭ ਅਭਿਊਦਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋਏ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
12.349.8
मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम् ।
ये तु मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः।
ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीह शुश्रुम् ॥ १२.३४९.८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਮੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਵਾਲੇ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਹਸ੍ਰਾਰਚਿ ਦੇਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.349.9
अयं हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्मः सनातनः ।
यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजोऽभवन् ॥ १२.३४९.९ ॥
ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਮੋਕਸ਼ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹਵਯ-ਕਵਯ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹੋਏ।
12.349.10
किंच ब्रह्मा च रुद्रश्च बलभित्प्रभुः ।
सूर्यस्ताराधिपो वायुरग्निर्वरुण एव च ॥ १२.३४९.१० ॥
ਹੋਰ ਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦਰ, ਬਲਾਸੁਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਇੰਦਰ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਚੰਦਰਮਾ, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵੀ (ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ)।
12.349.11
आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः ।
प्रलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम् ॥ १२.३४९.११ ॥
ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘੜੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
12.349.12
ततस्तेनास्थिता मार्गं ध्रुवमक्षरमव्ययम् ।
स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः।
दोषः कालपरीमाणो महानेष क्रियावताम् ॥ १२.३४९.१२ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਧ੍ਰੁਵ, ਅਕਸ਼ਰ, ਅਵਿਅਯ ਮਾਰਗ ਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਕਾਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ — ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਕਾਲ-ਸੀਮਾ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
12.349.13
एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यमिवार्पितम् ।
छिन्धीतिहासकथनात्परं कौतूहलं हि मे ॥ १२.३४९.१३ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਗੱਡਿਆ ਇਹ ਸੰਸ਼ਯ ਕੱਟ ਦਿਓ; ਇਤਿਹਾਸ-ਕਥਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੈਨੂੰ ਜਗਿਆਸਾ ਹੈ।
12.349.14
कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विज ।
किमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः ॥ १२.३४९.१४ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਗਹਰ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
12.349.15
ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तम ।
ते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै ॥ १२.३४९.१५ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸ ਦਾ ਭਾਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?
12.349.16
अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वर ।
नातप्ततपसा ह्येष नावेदविदुषा तथा।
नापुराणविदा चैव शक्यो व्याहर्तुमञ्जसा ॥ १२.३४९.१६ ॥
ਅਹੋ, ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਗੂੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ! ਜੋ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਵੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੌਖਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
12.349.17
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुः ।
कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महानृषिः ॥ १२.३४९.१७ ॥
ਚੰਗਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ — ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ, ਵਿਆਸ, ਵੇਦਵਿਆਸ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ।
12.349.18
सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः ।
अहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः ॥ १२.३४९.१८ ॥
ਸੁਮੰਤੂ, ਜੈਮਿਨੀ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲਾ ਪੈਲ; ਮੈਂ ਚੌਥਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ੁਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.349.19
एतान्समागतान्सर्वान्पञ्च शिष्यान्दमान्वितान् ।
शौचाचारसमायुक्ताञ्जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान् ॥ १२.३४९.१९ ॥
ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ — ਦਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ।
12.349.20
वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ।
मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते ॥ १२.३४९.२० ॥
ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਰਮਣੀਕ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਰਤ ਪੰਜਵਾਂ ਸੀ।
12.349.21
तेषामभ्यस्यतां वेदान्कदाचित्संशयोऽभवत् ।
एष वै यस्त्वया पृष्टस्तेन तेषां प्रकीर्तितः ॥ १२.३४९.२१ ॥
ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸ਼ਯ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
12.349.22
ततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयोऽद्य भारत ॥ १२.३४९.२२ ॥
ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਅੱਜ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈ।
12.349.23
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदः ।
पराशरसुतः श्रीमान्व्यासो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२.३४९.२३ ॥
ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅਗਿਆਨ-ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਤਦ ਕਿਹਾ।
12.349.24
मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् ।
भूतं भव्यं भविष्यं च जानीयामिति सत्तमाः ॥ १२.३४९.२४ ॥
ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ — ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਜਾਣ ਸਕਾਂ, ਹੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ।
12.349.25
तस्य मे तप्ततपसो निगृहीतेन्द्रियस्य च ।
नारायणप्रसादेन क्षीरोदस्यानुकूलतः ॥ १२.३४९.२५ ॥
ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨਾਲ।
12.349.26
त्रैकालिकमिदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम् ।
तच्छृणुध्वं यथान्यायं वक्ष्ये संशयमुत्तमम् ॥ १२.३४९.२६ ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਤਮ ਸੰਸ਼ਯ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.349.27
यथा वृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा ।
परमात्मेति यं प्राहुः साङ्ख्ययोगविदो जनाः ॥ १२.३४९.२७ ॥
ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਗਿਆਨ-ਚਕਸ਼ੂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.349.28
महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा ।
तस्मात्प्रसूतमव्यक्तं प्रधानं तं विदुर्बुधाः ॥ १२.३४९.२८ ॥
ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ 'ਮਹਾਪੁਰਖ' ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.349.29
अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थमीश्वरात् ।
अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मेति कथ्यते ॥ १२.३४९.२९ ॥
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਅਕਤ ਉਪਜਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਹੀ 'ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.349.30
योसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम् ।
योऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः ॥ १२.३४९.३० ॥
ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਪਾ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਬ-ਤੇਜਮਈ ਹੈ।
12.349.31
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि पञ्चधा ॥ १२.३४९.३१ ॥
ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇਜ — ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਹਾਭੂਤ।
12.349.32
महाभूतानि सृष्ट्वैव तान्गुणान्निर्ममे पुनः ।
भूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तश्च ताञ्शृणु ॥ १२.३४९.३२ ॥
ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ; ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੂਪਧਾਰੀ ਜੀਵ ਉਪਜੇ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ।
12.349.33
मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथा।
ज्ञेयाः प्रकृतयोऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १२.३४९.३३ ॥
ਮਰੀਚੀ, ਅੰਗਿਰਾ, ਅੱਤਰੀ, ਪੁਲਸਤਿ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੂ, ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
12.349.34
वेदान्वेदाङ्गसंयुक्तान्यज्ञयज्ञाङ्गसंयुतान् ।
निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १२.३४९.३४ ॥
ਲੋਕ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਸਹਿਤ ਵੇਦ ਅਤੇ ਯੱਗ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਸਹਿਤ ਯੱਗ ਰਚੇ।
12.349.35
अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वमिदं जगत् ॥ १२.३४९.३५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ — ਇਹ ਜਗਤ — ਉਪਜਿਆ।
12.349.36
रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान्सोसृजस्त्वयम् ।
एकादशैते रुद्रास्तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः ॥ १२.३४९.३६ ॥
ਰੋਸ-ਸਰੂਪ ਰੁਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਹੋਰ ਦਸ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦਰ ਵਿਕਾਰ-ਰੂਪ ਪੁਰਸ਼ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.349.37
ते रुद्राः प्रकृरतिश्चैव सर्वे चैव सुरर्षयः ।
उत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः ॥ १२.३४९.३७ ॥
ਉਹ ਰੁਦਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਲੋਕ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ।
12.349.38
वयं सृष्टा हि भगवंस्त्वया च प्रभविष्णुना ।
येन यस्मिन्नधीकारे वर्तितव्यं पितामह ॥ १२.३४९.३८ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਸਮਰੱਥ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਰਚੇ ਗਏ ਹਾਂ; ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਕਿਸ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਣਾ ਹੈ।
12.349.39
योसौ त्वयाऽभिनिर्दिष्टो ह्यधिकारोऽर्थचिन्तकः ।
परिपाल्यः कथं तेन साहंकारेण कर्तृणा ॥ १२.३४९.३९ ॥
ਜੋ ਅਧਿਕਾਰ ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਥ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਰਖਿਆ ਹੰਕਾਰੀ ਕਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ?
12.349.40
प्रदिशस्व बलं तस्य योऽधिकारार्थचिन्तकः ।
एवमुक्तो महादेवो देवांस्तानिदमब्रवीत् ॥ १२.३४९.४० ॥
ਜੋ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬਲ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
12.349.41
ब्रह्मोवाच ।
साध्वहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर्भद्रमस्तु वः।
ममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतामिह ॥ १२.३४९.४१ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਿੰਤਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਜੀ ਹੈ।
12.349.42
लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः ।
कथं बलक्षयो न स्याद्युष्माकं ह्यात्मनश्च वै ॥ १२.३४९.४२ ॥
ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਤੁਹਾਡਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਬਲ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਘਟੇ?
12.349.43
इतः सर्वेऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम् ।
महापुरुषमव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद्धितम् ॥ १२.३४९.४३ ॥
ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਥੋਂ ਲੋਕਸਾਕਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਈਏ। ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਮਹਾਪੁਰਖ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸਣਗੇ।
12.349.44
ततस्ते ब्रह्मणा सार्धमृषयो विबुधास्तथा ।
क्षीरादस्योत्तरं कूलं जग्मूर्लोकहितार्थिनः ॥ १२.३४९.४४ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਖੀਰ ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਗਏ।
12.349.45
ते तपः समुपातिष्ठन्ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम् ।
स महानियमो नाम तपश्चर्या सुदारुणा ॥ १२.३४९.४५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਤਪ ਆਰੰਭਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨਿਯਮ ਨਾਮਕ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤਪਸਿਆ ਸੀ।
12.349.46
ऊर्ध्वदृग्बाहवश्चैव एकाग्रमनसोऽभवन् ।
एकपादस्थिताः सर्वे काष्ठभूताः समाहिताः ॥ १२.३४९.४६ ॥
ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ; ਲੱਕੜੀ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।
12.349.47
दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस्तप्त्वा सुदारुणम् ।
शुश्रुवुर्मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम् ॥ १२.३४९.४७ ॥
ਦਿਵ੍ਯ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣੀ।
12.349.48
वागुवाच ।
भोभोः सब्रह्यका देवा ऋषयश्च तपोधनाः।
स्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ्श्रावये वाक्यमुत्तमम् ॥ १२.३४९.४८ ॥
ਵਾਣੀ ਬੋਲੀ: ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਓ, ਤਪ ਹੀ ਧਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਓ! ਸਵਾਗਤ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਚਨ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹਾਂ।
12.349.49
विज्ञातं वो मया कार्यं तच्च लोकहितं महत् ।
प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम् ॥ १२.३४९.४९ ॥
ਤੁਹਾਡਾ ਉਹ ਕਾਰਜ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.349.50
सुतप्तं वस्तपो देवा ममाराधनकाम्यया ।
भोक्ष्यथास्य महासत्वास्तपसः फलमुत्तमम् ॥ १२.३४९.५० ॥
ਹੇ ਦੇਵਤਿਓ, ਮੇਰੀ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਸਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੇ ਮਹਾਸੱਤਵੋ, ਉਸ ਤਪ ਦਾ ਉੱਤਮ ਫਲ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਭੋਗੋਗੇ।
12.349.51
एष ब्रह्मा लोकगुरुः सर्वलोकपितामहः ।
यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः ॥ १२.३४९.५१ ॥
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਦੇਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਏਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
12.349.52
सर्वे भागान्कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः ।
तत्र श्रेयोऽभिधास्यामि यथाऽधीकारमीश्वराः ॥ १२.३४९.५२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਤੈਅ ਕਰੋ। ਹੇ ਈਸ਼ਵਰੋ, ਉੱਥੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.349.53
श्रुत्वैतद्देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाः ।
ततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः ॥ १२.३४९.५३ ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ,
12.349.54
वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुमाहरन् ।
तस्मिन्सत्रे सदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत् ॥ १२.३४९.५४ ॥
ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਯੱਗ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਖੁਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਭਾਗ ਤੈਅ ਕੀਤਾ।
12.349.55
देवा देवर्षयश्चैव स्वंस्वं भागमकल्पयम् ।
ते कार्तयुगधर्माणो भागाः परमसत्कृताः ॥ १२.३४९.५५ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਭਾਗ ਅਤਿ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸਨ।
12.349.56
प्राहुरादित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम् ।
बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं प्रभुम् ॥ १२.३४९.५६ ॥
ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਦੇਵ, ਈਸ਼ਾਨ, ਵਰਦਾਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
12.349.57
ततोऽथ वरदौ देवस्तान्सर्वानमरान्स्थितान् ।
अशरीरो बभापेदं वाक्यं स्वस्थो महेश्वरः ॥ १२.३४९.५७ ॥
ਫਿਰ ਵਰਦਾਤਾ ਦੇਵ, ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਤੇ ਸਵਸਥ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਾਰੇ ਅਮਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
12.349.58
येन यः कल्पितो भागः स तथा मामुपागतः ।
प्रीतोऽहं प्रदिशाम्यद्य फलमावृत्तिलक्षणम्।
एतद्वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम् ॥ १२.३४९.५८ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਜੋ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਓ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੁਹਾਡਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
12.349.59
यूयं यज्ञैरिज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः ।
युगेयुगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभागिनः ॥ १२.३४९.५९ ॥
ਵਰ ਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਤੁਸੀਂ ਯੁੱਗੋ-ਯੁੱਗ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਫਲ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋਵੋਗੇ।
12.349.60
यज्ञैर्ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः ।
कल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान् ॥ १२.३४९.६० ॥
ਹੇ ਸੁਰੋ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਗੇ।
12.349.61
यो मे यथा कल्पितवान्भागमस्मिन्महाक्रतौ ।
स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः ॥ १२.३४९.६१ ॥
ਇਸ ਮਹਾਯੱਗ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਭਾਗ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਉਹ ਉਵੇਂ ਹੀ ਯੱਗਭਾਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ; ਵੇਦਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.349.62
यूयं लोकान्भावयध्वं यज्ञभागफलोचिताः ।
सर्वार्थचिन्तका लोके मयाऽधीकारनिर्मिताः ॥ १२.३४९.६२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਯੱਗਭਾਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਰਚੇ ਗਏ ਹੋ।
12.349.63
याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताः ।
ताभिराप्यायितबला लोकान्वै धारयिष्यथ ॥ १२.३४९.६३ ॥
ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਫਲ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਕਰਮ ਚੱਲਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਲ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੋਗੇ।
12.349.64
यूयं हि भाविता यज्ञैः सर्वयज्ञेषु मानवैः ।
मां ततो भावयिष्यध्वमेषा वो भावना मम ॥ १२.३४९.६४ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਗਏ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਾਲੋਗੇ — ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਵੀ।
12.349.65
इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश्चौषधिभिः सह ।
एभिः सम्यक्प्रयुक्तैर्हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ ॥ १२.३४९.६५ ॥
ਇਸੇ ਲਈ ਵੇਦ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਚੇ ਗਏ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.349.66
निर्माणमेतद्युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम् ।
मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत्कल्पक्षयादिह।
चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारमीश्वराः ॥ १२.३४९.६६ ॥
ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਰਚਨਾ ਹੈ — ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਠਹਿਰਾਈ ਗਈ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਕਲਪ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰੋ।
12.349.67
मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठ इति सप्तैते मनसा निर्मिता हि ते ॥ १२.३४९.६७ ॥
ਮਰੀਚੀ, ਅੰਗਿਰਾ, ਅਤਰੀ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੂ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ — ਇਹ ਸੱਤ ਮਨ ਤੋਂ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ।
12.349.68
एते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याश्च कल्पिताः ।
प्रवृत्तिधर्मिणश्चैव प्राजापत्ये च कल्पिताः ॥ १२.३४९.६८ ॥
ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਵੇਦਾਚਾਰੀਆ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ; ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ।
12.349.69
अयं क्रियावतां पन्था व्यक्तीभूतः सनातनः ।
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकसर्गकरः प्रभुः ॥ १२.३४९.६९ ॥
ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਨਿਰੁੱਧ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
12.349.70
सनः सनत्सुजातश्च सनकः ससनन्दनः ।
सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश्च सनातनः ॥ १२.३४९.७० ॥
ਸਨ, ਸਨਤਸੁਜਾਤ, ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ ਸਮੇਤ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਸਨਾਤਨ।
12.349.71
सप्तैते मानसाः प्रोक्ता ऋषयो ब्रह्मणः सुताः ।
स्वयमागतविज्ञाना निवृत्तिं धर्ममास्थिताः ॥ १२.३४९.७१ ॥
ਇਹ ਸੱਤ ਮਾਨਸ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਆਇਆ; ਉਹ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
12.349.72
एते योगविदो मुख्याः साङ्ख्यशास्त्रविशारदाः ।
आचार्या धर्मशास्त्रेषु मोक्षधर्मप्रवर्तकाः ॥ १२.३४९.७२ ॥
ਇਹ ਯੋਗ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ, ਸਾਂਖਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ; ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਮੋਕ੍ਸ਼ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ।
12.349.73
यतोऽहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात्रिगुणो महान् ।
तस्मात्परतरो योसौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः ॥ १२.३४९.७३ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਜੋ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਗਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.349.74
सोहं क्रियावतां पन्थाः पुनरावृत्तिदुर्लभः ।
यो यथा निर्मितो जन्तुर्यस्मिन्यस्मिंश्च कर्मणि ॥ १२.३४९.७४ ॥
ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਉਹ ਰਾਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਜਿਸ ਜਿਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.349.75
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत्फलं सोश्नुतेऽवशः ।
एष लोकगुरुर्ब्रह्मा जगदादिकरः प्रभुः ॥ १२.३४९.७५ ॥
ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਫਲ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਨ; ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ।
12.349.76
एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः ।
मयाऽनुशिष्टो भविता सर्वभूतवरप्रदः ॥ १२.३४९.७६ ॥
ਇਹ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਵੀ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।
12.349.77
अस्य चैवात्मजो रुद्रो ललाटाद्यः समुत्थितः ।
ब्रह्मानुशिष्टो भविता सर्वभूतधरः प्रभुः ॥ १२.३४९.७७ ॥
ਇਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੁਦਰ ਵੀ, ਜੋ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਵੇਗਾ।
12.349.78
गच्छध्वं स्वानधीकारांश्चिन्तयध्वं यथाविधि ।
प्रवर्तन्तां क्रियाः सर्वाः सर्वलोकेषु माचिरम् ॥ १२.३४९.७८ ॥
ਜਾਓ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ; ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਚੱਲਣ।
12.349.79
प्रदिश्यन्तां च कर्माणि प्राणिनां गतयस्तथा ।
परिनिष्ठितकालानि आयूंषीह सुरोत्तमाः ॥ १२.३४९.७९ ॥
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਤ ਹੋਣ; ਹੇ ਸੁਰੋਤਮੋ, ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਠਹਿਰਾਈਆਂ ਜਾਣ।
12.349.80
इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तितः ।
अहिंस्या यज्ञपशवो युगेऽस्मिन्न तदन्यथा ॥ १२.३४९.८० ॥
ਇਹ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਨਾਮਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਲ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਗ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਅਹਿੰਸਯ ਹਨ; ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.349.81
चतुष्पात्सकलो धर्मो भविष्यत्यत्र वै सुराः ।
ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति ॥ १२.३४९.८१ ॥
ਹੇ ਦੇਵਤਿਓ, ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਰਹੇਗਾ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਨਾਮਕ ਕਾਲ ਆਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਯੀ (ਵੇਦ) ਹੋਵੇਗੀ।
12.349.82
प्रोक्षिता यत्र पशवो वधं प्राप्स्यन्ति वै मखे ।
यत्र पादश्चतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति ॥ १२.३४९.८२ ॥
ਯਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਿਤ ਪਸ਼ੂ ਜਿੱਥੇ ਵਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
12.349.83
ततो वै द्वापरं नाम मिश्रः कालो भविष्यति ।
द्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन्भविष्यति ॥ १२.३४९.८३ ॥
ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਨਾਮਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਕਾਲ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀਣ ਹੋਵੇਗਾ।
12.349.84
ततस्तिष्येऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते ।
एकपादस्थितो धर्मो यत्र तत्र भविष्यति ॥ १२.३४९.८४ ॥
ਫਿਰ ਤਿਸ਼ਯ (ਕਲਿ) ਆਉਣ ਤੇ, ਕਲਿ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਇੱਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ।
12.349.85
देवा देवर्षयश्चोचुस्तमेवंवादिनं गुरुम् ।
एकपादस्थिते धर्मे यत्र क्वचन गामिनि।
कथं कर्तव्यमस्माभिर्भगवंस्तद्वदस्व नः ॥ १२.३४९.८५ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਇੱਕ ਪੈਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.349.86
श्रीभगवानुवाच ।
गुरवो यत्र पूज्यन्ते साधुवृत्तसमन्विताः।
वस्तव्यं तत्र युष्माभिर्यत्र धर्मो न हीयते ॥ १२.३४९.८६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿੱਥੇ ਸਾਧੂ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਜਨ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.349.87
यत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तपः सत्यं दमस्तथा ।
अहिंसा धर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुः सुरोत्तमाः।
स वो देशः सेवितव्यो मा वोऽधर्मः पदा स्पृशेत् ॥ १२.३४९.८७ ॥
ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ, ਯੱਗ, ਤਪ, ਸੱਚ, ਦਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮੋ, ਉਹੀ ਦੇਸ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੇਵਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਛੂਹੇ।
12.349.88
तेऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास्तथा ।
नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर्देशान्यथेप्सितान् ॥ १२.३४९.८८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਗਣ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਾਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
12.349.89
गतेषु त्रिदिवौकस्सु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितः ।
दिदृक्षुर्भगवन्तं तमनिरुद्धतनौ स्थितम् ॥ १२.३४९.८९ ॥
ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਕੱਲੇ ਉੱਥੇ ਰਹੇ; ਅਨਿਰੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
12.349.90
तं देवो दर्शयामास कृत्वा हयशिरो महत् ।
साङ्गानावर्तयन्वेदान्कमण्डलुत्रिदण्डधृक् ॥ १२.३४९.९० ॥
ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਘੋੜੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਧਾਰ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ; ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ, ਕਮੰਡਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ।
12.349.91
ततोऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवममितौजसम् ।
लोककर्ता प्रभुर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया ॥ १२.३४९.९१ ॥
ਫਿਰ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ
12.349.92
मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ।
स परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा ॥ १२.३४९.९२ ॥
ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਵਰਦਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ ਬਚਨ ਸੁਣਾਏ
12.349.93
भगवानुवाच ।
लोककार्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधि।
धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुः ।
त्वय्यावेशितभारोऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा ॥ १२.३४९.९३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਲੋਕ-ਕਾਰਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦਾ ਤੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਤੂੰ ਸਰਬ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਧਾਤਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਧੀਰਜ ਪਾਵਾਂਗਾ
12.349.94
यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति ।
प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदैशिकः ॥ १२.३४९.९४ ॥
ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਅਸਹਿ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਜਾਵਾਂਗਾ
12.349.95
एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयत ।
तेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकमचिराद्गतः ॥ १२.३४९.९५ ॥
ਏਦਾਂ ਆਖ ਕੇ ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਛੇਤੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ
12.349.96
एवमेष महाभागः पद्मनाभः सनातनः ।
यज्ञेष्वग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा ॥ १२.३४९.९६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਹਾਭਾਗ, ਪਦਮਨਾਭ, ਸਨਾਤਨ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਹਰ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਯੱਗਧਾਰੀ ਵੀ ਹਨ
12.349.97
निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिमक्षयधर्मिणाम् ।
प्रवृत्तिधर्मान्विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम् ॥ १२.३४९.९७ ॥
ਉਹ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਕਸ਼ਯ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਦੀ ਵਿਚਿੱਤ੍ਰਤਾ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਧਰਮ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੇ।
12.349.98
स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां ।
स धाता स धेयं स कर्ता स कार्यम्।
युगान्ते प्रसुप्तः सुसंक्षिप्य लोकान् ।
युगादौ प्रबुद्धो जगद्ध्युत्ससर्ज ॥ १२.३४९.९८ ॥
ਉਹੀ ਆਦਿ, ਉਹੀ ਮੱਧ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ। ਉਹੀ ਧਾਤਾ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਯੋਗ, ਉਹੀ ਕਰਤਾ, ਉਹੀ ਕਾਰਜ। ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ; ਯੁਗਾਦਿ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ।
12.349.99
तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय महात्मने ।
अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम् ॥ १२.३४९.९९ ॥
ਉਸ ਨਿਰਗੁਣ, ਮਹਾਤਮਾ, ਅਜਨਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਧਾਮ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ।
12.349.100
महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा ।
आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा ॥ १२.३४९.१०० ॥
ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਦਿੱਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ (ਨਮਸਕਾਰ)।
12.349.101
अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा ।
वेदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतयेऽपि च ॥ १२.३४९.१०१ ॥
ਅਸ਼ਵਿਨੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵੇਦ-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ (ਨਮਸਕਾਰ)।
12.349.102
समुद्रावसिने नित्यं हरये मुञ्जकेशिने ।
शान्ताय सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे ॥ १२.३४९.१०२ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਹਰਿ, ਮੂੰਜ ਘਾਹ ਵਰਗੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ (ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ)।
12.349.103
तपसां तेजसां चैव पतये यशसामपि ।
वचसां पतये नित्यं सरितां पतये तथा ॥ १२.३४९.१०३ ॥
ਉਹ ਤਪਾਂ, ਤੇਜਾਂ ਅਤੇ ਯਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸਵਾਮੀ ਹਨ; ਸਦਾ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸਵਾਮੀ ਹਨ।
12.349.104
कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते ।
विवस्वतेऽश्वशिरसे चतुर्मूर्तिधृते सदा।
सूक्ष्माय ज्ञानदृश्याय अजरायाक्षयाय च ॥ १२.३४९.१०४ ॥
ਜਟਾਧਾਰੀ, ਵਰਾਹ, ਏਕਸ਼ਿੰਗ, ਧੀਮਾਨ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰ, ਸਦਾ ਚਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੂਕਸ਼ਮ, ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
12.349.105
एष देवः संचरति सर्वत्र गतिरव्ययः ।
एष चैतत्परं ब्रह्म ज्ञेयो विज्ञानचक्षुषा ॥ १२.३४९.१०५ ॥
ਇਹ ਦੇਵ ਸਰਬ-ਥਾਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਅਵਿਅਯ ਗਤੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.349.106
एवमेतत्पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषा ।
कथितं तच्च वै सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः ॥ १२.३४९.१०६ ॥
ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ।
12.349.107
क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिरीश्वरः ।
गीयतां वेदशब्दैश्च पूज्यतां च यथाविधि ॥ १२.३४९.१०७ ॥
ਹੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯੋ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪਾਲੋ। ਹਰੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ; ਵੇਦ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰੋ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
12.349.108
इत्युक्तास्तु वयं तेन वेदव्यासेन धीमता ।
सर्वे शिष्या सुतश्चास्य शुकः परमधर्मवित् ॥ १२.३४९.१०८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਮਾਨ ਵੇਦਵਿਆਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ, ਜੋ ਪਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
12.349.109
स चास्माकमुपाध्यायः सहास्माभिर्विशांपते ।
चतुर्वेदोद्गताभिस्तमृग्भिः समभितुष्टुवे ॥ १२.३४९.१०९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਉਪਾਧਿਆਏ ਸਨ; ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਸਤਤੀ ਕੀਤੀ।
12.349.110
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एवं मेऽकथयद्राजन्पुरा द्वैपायनो गुरुः ॥ १२.३४९.११० ॥
ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
12.349.111
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चैनं परिकीर्तयेत् ।
नमो भगवते कृत्वा समाहितमतिर्नरः ॥ १२.३४९.१११ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ—
12.349.112
भवत्यरोगो मतिमान्बलरूपसमन्वितः ।
आतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ १२.३४९.११२ ॥
ਉਹ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਬਲ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਗੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟਦਾ ਹੈ।
12.349.113
कामकामी लभेत्कामं दीर्घं चायुरवाप्नुयात् ।
ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ॥ १२.३४९.११३ ॥
ਕਾਮਨਾ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਕਾਮਨਾ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਰਵ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਵਿਜੇਤਾ ਹੋਵੇ।
12.349.114
वैश्यो विपुललाभः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।
अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम् ॥ १२.३४९.११४ ॥
ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਲਾਭ ਹੋਵੇ; ਸ਼ੂਦਰ ਸੁਖ ਪਾਵੇ। ਪੁੱਤਰਹੀਣ ਪੁੱਤਰ ਪਾਵੇ; ਕੁਆਰੀ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਿਆ ਪਤੀ ਪਾਵੇ।
12.349.115
लग्नगर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम् ।
बन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत् ॥ १२.३४९.११५ ॥
ਅਟਕੇ ਗਰਭ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ; ਗਰਭਵਤੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇ। ਬਾਂਝ ਪ੍ਰਸਵ ਪਾਵੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ।
12.349.116
क्षेमेण गच्छेदध्वानमिदं यः पठते पथि ।
यो यं कामं कामयते स तमाप्नोति च ध्रुवम् ॥ १२.३४९.११६ ॥
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਸਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਫ਼ਰ ਕਰੇ। ਜੋ ਜਿਹੜੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.349.117
इदं महर्षेर्वचनं विनिश्चितं ।
महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तितम्।
समागमं चर्षिदिवौकसामिमं ।
निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते ॥ १२.३४९.११७ ॥
ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁਆਰਾ ਕਹਿਆ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।