મહાભારત · અધ્યાય 12.351
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.351.1
अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ ।
एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन ॥ १२.३५१.१ ॥
અર્જુને કહ્યું: અગ્નિ અને સોમ બંને પૂર્વે એક જ મૂળમાંથી કેવી રીતે પ્રવર્તિત થયા? મારા મનમાં આ સંશય ઊભો થયો છે; હે મધુસૂદન, તેને છેદી નાખો.
12.351.2
श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन ।
आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥ १२.३५१.२ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું: સારું, હે પાંડુનંદન, આત્મતેજથી ઉદ્ભવેલી તે પ્રાચીન કથા હું તને કહીશ; હે પાર્થ, એકાગ્ર મનથી મારું સાંભળ.
12.351.3
सम्प्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते ।
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे
ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके ।
तम इत्येवाभिभूतेऽसञ्ज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते ।
एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसम्भवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात्
अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः ।
शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः ॥ १२.३५१.३ ॥
ચોથા સહસ્ર યુગોના અંતે, સર્વ ભૂતો અવ્યક્તમાં લય પામ્યા ત્યારે, પ્રકાશ, પૃથ્વી અને વાયુ વિનાના, માત્ર અંધકારવાળા, એકમાત્ર જળાર્ણવ લોકમાં, નામરહિત અને અદ્વિતીય સ્થિતિમાં, ન રાત્રિ હતી ન દિવસ, ન સત્ હતું ન અસત્, ન વ્યક્ત ન અવ્યક્ત, એ અવસ્થામાં, નારાયણના ગુણોનો આશ્રય કરનાર, અક્ષય, અજર, ઇન્દ્રિયાતીત, અગ્રાહ્ય, અજન્મા, સત્ય, અહિંસક, મંગલ, વિવિધ પ્રવૃત્તિવિશેષોથી યુક્ત, શાશ્વત તમસ્થી, અમૂર્ત, સર્વવ્યાપી, સર્વકર્તા, અવ્યય હરિ પુરુષરૂપે પ્રગટ થયા.
12.351.4
निदर्शनमपि ह्यत्र भवति ।
नासीदहो न रात्रिरासीत्
न सदासीन्नासदासीत् ।
तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम्
सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते ॥ १२.३५१.४ ॥
અહીં આનું એક દૃષ્ટાંત પણ છે. અહો! ત્યારે ન હતું, રાત્રિ ન હતી, સત્ ન હતું, અસત્ ન હતું; પહેલાં કેવળ તમસ જ વિશ્વરૂપે પ્રગટ થયું. તે જ વિશ્વની જનની છે—આ રીતે એનો અર્થ કહેવાય છે.
12.351.5
तस्येदानीं तमःसम्भवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज ।
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत्
यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः ।
योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम्
कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम्
दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि ।
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं
धार्यत इति ॥ १२.३५१.५ ॥
ત્યારે તમસ્થી ઉત્પન્ન થયેલા તે પુરુષે, પદ્મયોનિ બ્રહ્માના પ્રાદુર્ભાવ સમયે, પ્રજાઓનું સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી પોતાની આંખોમાંથી અગ્નિ અને સોમ સર્જ્યા. પછી ભૂતસર્ગ શરૂ થતાં પ્રજાક્રમના વશથી બ્રહ્મ અને ક્ષત્ર ઉદ્ભવ્યા. જે સોમ છે તે બ્રહ્મ; જે બ્રહ્મ છે તે બ્રાહ્મણો. જે અગ્નિ છે તે ક્ષત્ર; પણ ક્ષત્રથી બ્રહ્મ વધુ બળવાન છે. કેમ? આ લોકમાં પ્રત્યક્ષ ગુણ છે. બ્રાહ્મણોથી શ્રેષ્ઠ ભૂત પૂર્વે ઉત્પન્ન થયું નથી. પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં આહુતિ અપાય છે એટલે હું આ કહું છું. બ્રહ્માએ ભૂતસર્ગ કર્યો; ભૂતોને સ્થાપીને ત્રણ લોક ધારણ કરાય છે.
12.351.6
मन्त्रवादोऽपि हि भवति ।
त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम्
हितो देवेभिर्मानुषे जने इति ।
निदर्शनं चात्र भवति
विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति ।
हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति
अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता ।
स चाग्निर्ब्रह्म ॥ १२.३५१.६ ॥
આ પણ મંત્રવાક્ય છે. "હે અગ્નિ, તું સર્વ યજ્ઞોનો હોતા છે; દેવો દ્વારા મનુષ્યો વચ્ચે સ્થાપિત." આનું ઉદાહરણ પણ છે: "હે અગ્નિ, સર્વ યજ્ઞોનો હોતા." "દેવો અને મનુષ્યો દ્વારા જગત માટે સ્થાપિત." અગ્નિ જ યજ્ઞોનો હોતા અને કર્તા છે, અને તે અગ્નિ બ્રહ્મ છે.
12.351.7
न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति ।
न विना पुरुषं तपः सम्भवति
हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः ।
ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः ।
तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति
यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥ १२.३५१.७ ॥
મંત્ર વિના હવન થતું નથી; પુરુષ વિના તપ ઉત્પન્ન થતું નથી. હવિ અને મંત્રોનો સત્કાર દેવો અને મનુષ્યોમાં છે; "તું હોતા છે" એ રીતે તું આના વડે નિયુક્ત છે. હોતાના અધિકારવાળા મનુષ્યો પણ તેમ જ. યજન બ્રાહ્મણ માટે જ વિહિત છે, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય દ્વિજો માટે નહીં. તેથી બ્રાહ્મણો અગ્નિરૂપ થઈને યજ્ઞોને વહન કરે છે; યજ્ઞો દેવોને તૃપ્ત કરે છે, અને દેવો પૃથ્વીનું પાલન કરે છે.
12.351.8
शतपथे हि ब्राह्मणं भवति ।
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति
एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति ।
अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥ १२.३५१.८ ॥
શતપથમાં બ્રાહ્મણ છે. જે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તે જ્ઞાની બ્રાહ્મણના મુખમાં દાનાહુતિ અર્પે છે. એ જ રીતે અગ્નિસ્વરૂપ વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અગ્નિનું પોષણ કરે છે. અગ્નિ એ વિષ્ણુ છે; તે સર્વ ભૂતોમાં પ્રવેશીને પ્રાણોને ધારણ કરે છે. અહીં સનત્કુમારે ગાયેલા શ્લોકો પણ છે.
12.351.9
विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम् ।
ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥ १२.३५१.९ ॥
આરંભમાં બ્રહ્મે વિશ્વ રચ્યું; તે સર્વનું આદિ અને નિર્મળ છે. બ્રહ્મઘોષોથી અમર દેવતાઓ સ્વર્ગમાં સ્થિત છે; બ્રહ્મ જ તેમનું મૂળ છે.
12.351.10
ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च ।
धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा ॥ १२.३५१.१० ॥
બ્રાહ્મણોની મતિ, વાણી, કર્મ, શ્રદ્ધા અને તપ પૃથ્વી અને સ્વર્ગને ધારણ કરે છે; શીતળતાથી જળ અમૃત જેવું થાય છે.
12.351.11
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥ १२.३५१.११ ॥
સત્યથી શ્રેષ્ઠ ધર્મ નથી; માતા સમાન ગુરુ નથી. બ્રાહ્મણોથી ઉત્તમ કોઈ નથી; તેઓ મૃત્યુ પછી અને આ લોકમાં પણ કલ્યાણ આપે છે.
12.351.12
नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा न गर्गरो मथ्यते सम्प्रदाने ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥ १२.३५१.१२ ॥
જે રાષ્ટ્રમાં આજીવિકા વિનાના બ્રાહ્મણો હોય, તેમના ઘરમાં બળદ વધતા નથી, વાહનો નથી; દાનના સમયે રવો ફેરવાતો નથી; તેઓ પતિત થઈને લૂંટારા બની જાય છે.
12.351.13
वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः ।
वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः
इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा ।
स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥ १२.३५१.१३ ॥
વેદ, પુરાણ અને ઇતિહાસના પ્રમાણથી, નારાયણના મુખમાંથી ઉદ્ભવેલા બ્રાહ્મણો સર્વના આત્મા, સર્વના કર્તા અને સર્વના પોષક છે. તે વરદાતા દેવની વાણી સાથે જ પ્રથમ બ્રાહ્મણો પ્રગટ્યા; બ્રાહ્મણોમાંથી બાકીના વર્ણો પ્રગટ્યા. આ રીતે પૂર્વે બ્રહ્મસ્વરૂપ થયેલા મેં સ્વયં સુર-અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, સુર-અસુર મહર્ષિઓ અને વિશેષ પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કર્યા, સ્થાપ્યા અને નિયંત્રિત કર્યા.
12.351.14
अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः ।
कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप
अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः ।
क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥ १२.३५१.१४ ॥
અહલ્યાધર્ષણને કારણે ગૌતમના શાપથી ઇન્દ્રને પીળી-ભૂરી દાઢી મળી. કૌશિકને કારણે ઇન્દ્રે પોતાના વૃષણ ગુમાવ્યા અને ઘેટાના વૃષણ મેળવ્યા. ગ્રહનો નિષેધ કરનાર વજ્રોદ્યત પુરંદરનો બાહુ ચ્યવને સ્તંભિત કર્યો. યજ્ઞનાશથી ક્રોધિત દક્ષે તપથી પોતાને ફરી જોડીને રુદ્રના લલાટ પર બીજી આંખનો આકાર ઉત્પન્ન કર્યો.
12.351.15
त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः ।
ततः प्रादुर्भूता भुजगाः
तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः ।
पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायम्भुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा ॥ १२.३५१.१५ ॥
ત્રિપુરવધ માટે દીક્ષા લીધેલા રુદ્રના મસ્તકની જટા ઉશનસે કાપીને પ્રયોજી. ત્યારે સર્પો ઉત્પન્ન થયા. તે સર્પોથી પીડાતા રુદ્રનો કંઠ નીલો થયો. અથવા પૂર્વ મન્વંતરમાં, સ્વાયંભુવ કાળમાં, નારાયણનો હાથ પકડી બાંધવાથી જ તેમને નીલકંઠપણું પ્રાપ્ત થયું.
12.351.16
अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः ।
अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध
यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसङ्कीर्णाः कलुषीभवतेति ।
तदाप्रभृत्यापो यादोभिः सङ्कीर्णाः संवृत्ताः ॥ १२.३५१.१६ ॥
અમૃતોત્પાદનમાં પુરશ્ચરણ કરતા આંગિરસ બૃહસ્પતિનો સ્પર્શ કરવા છતાં જળને ખરેખર પ્રસાદ મળ્યો નહીં. ત્યારે બૃહસ્પતિએ જળ પર ક્રોધ કર્યો: 'મારો સ્પર્શ કરતાં તમે કલુષિત થયાં અને પ્રસન્ન ન થયાં, તેથી આજથી તમે માછલી, મગર, મત્સ્ય, કાચબા અને અન્ય જીવોથી ભરેલાં રહીને કલુષિત થાઓ.' ત્યારથી જળ જળચરોથી ભરાયેલું બન્યું.
12.351.17
विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम् ।
स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः ॥ १२.३५१.१७ ॥
વિશ્વરૂપ, ત્વષ્ટાનો પુત્ર, દેવોનો પુરોહિત હતો; અસુરોનો તે ભાણેજ હતો. તે પ્રત્યક્ષ રીતે દેવોને અને પરોક્ષ રીતે અસુરોને ભાગ આપતો.
12.351.18
अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त ।
हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम्
ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः ।
तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति ॥ १२.३५१.१८ ॥
ત્યારે અસુરોએ હિરણ્યકશિપુને આગળ કરીને વિશ્વરૂપની માતા, પોતાની બહેન પાસેથી વર માંગ્યો. હે બહેન, તારો પુત્ર ત્વષ્ટાનો પુત્ર વિશ્વરૂપ, ત્રણ માથાવાળો, દેવોનો પુરોહિત છે; તે દેવોને ખુલ્લેઆમ ભાગ આપે છે અને અમને છુપી રીતે. તેથી દેવો વધે છે, અમે ક્ષીણ થઈએ છીએ. તેથી તું તેને રોક, જેથી તે અમને પણ ભાગ આપે.
12.351.19
अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच ।
पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि
नार्हस्येवं कर्तुमिति ।
स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा सम्पूज्य हिरण्यकशिपुमगात् ॥ १२.३५१.१९ ॥
ત્યારે નંદનવનમાં ગયેલા વિશ્વરૂપને માતાએ કહ્યું: પુત્ર, શત્રુપક્ષને કેમ વધારે છે? તું તારા મામાઓના પક્ષનો નાશ કરે છે. આમ કરવું તને યોગ્ય નથી. માતાનું વચન અલંઘનીય માનીને વિશ્વરૂપે તેનું સન્માન કર્યું અને હિરણ્યકશિપુ પાસે ગયો.
12.351.20
हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् ।
यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति
तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम् ॥ १२.३५१.२० ॥
હૈરણ્યગર્ભ અને વસિષ્ઠ પાસેથી હિરણ્યકશિપુને શાપ મળ્યો હતો. તેં બીજાને હોતા તરીકે વર્યો, તેથી તારો યજ્ઞ અધૂરો રહેશે, અને અપૂર્વ પ્રાણી દ્વારા તને મૃત્યુ મળશે એવો તે શાપ હતો. એ શાપના દાનથી હિરણ્યકશિપુ મૃત્યુ પામ્યો.
12.351.21
विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत् ।
तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज
ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत् ।
सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति ॥ १२.३५१.२१ ॥
માતૃપક્ષને વધારનાર વિશ્વરૂપ અત્યંત તપમાં લીન હતો. તેનું વ્રત ભંગ કરવા ઇન્દ્રે ઘણી તેજસ્વી અપ્સરાઓ મોકલી. તેમને જોઈને તેનું મન ક્ષુબ્ધ થયું, અને થોડા જ સમયમાં તે તેમના પર આસક્ત થયો. તેને આસક્ત જાણીને અપ્સરાઓ બોલી, "અમે જેમ આવ્યાં હતાં તેમ પાછાં જઈશું."
12.351.22
क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति ।
तास्तमब्रुवन्
वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥ १२.३५१.२२ ॥
"તમે ક્યાં જશો? થોડું રોકાઓ; મારી સાથે તમારું કલ્યાણ થશે." ત્યારે તેઓ તેને બોલી, "અમે દેવસ્ત્રીઓ, અપ્સરાઓ છીએ; પૂર્વે વરદાતા, સમર્થ ઇન્દ્રને અમે વર્યા છે."
12.351.23
अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ।
ततो मन्त्राञ्जजाप
तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः ।
एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान्
अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे ॥ १२.३५१.२३ ॥
પછી વિશ્વરૂપે તેમને કહ્યું, "આજે જ ઇન્દ્ર સહિત દેવો નહીં રહે." પછી તેણે મંત્રોનો જપ કર્યો. તે મંત્રોથી ત્રિશિરા વધ્યો. એક મુખથી સર્વ લોકોમાં, યજ્ઞોમાં ક્રિયા કરતા દ્વિજો દ્વારા સારી રીતે અર્પિત સોમ તે પીતો, એકથી પાણી પીતો, એકથી ઇન્દ્ર સહિત દેવોને. પછી સોમપાનથી સર્વ અંગો પુષ્ટ થયેલા વધતા તેને જોઈને ઇન્દ્ર ચિંતામાં પડ્યો.
12.351.24
देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च ।
विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते
वयमभागाः संवृत्ताः ।
असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः
तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति ॥ १२.३५१.२४ ॥
દેવો ઇન્દ્ર સહિત બ્રહ્મા પાસે ગયા અને કહ્યું, "વિશ્વરૂપ દ્વારા સર્વ યજ્ઞોમાં સારી રીતે અર્પિત સોમ પીવાઈ રહ્યો છે; અમે ભાગ વિનાના થઈ ગયા છીએ. અસુરપક્ષ વધે છે, અમે ક્ષીણ થઈએ છીએ. તેથી આ પછી અમારું કલ્યાણ વિધાન કરો."
12.351.25
तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः ।
स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात्
तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति ॥ १२.३५१.२५ ॥
બ્રહ્માએ તેમને કહ્યું, "ભૃગુવંશીય ઋષિ દધીચ તપ કરે છે. તેમની પાસે વરદાન માગવામાં આવે, તેઓ દેહ ત્યાગે અને તેમના હાડકાંથી વજ્ર બનાવાય."
12.351.26
देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे ।
सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति
तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् ।
यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति
ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति ।
अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं
समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥ १२.३५१.२६ ॥
દેવો ત્યાં આવ્યા જ્યાં ભગવાન ઋષિ દધીચ તપ કરી રહ્યા હતા. ઇન્દ્ર સહિતના દેવોએ તેમની પાસે જઈને કહ્યું, "ભગવન્, આપનું તપ કુશળ અને નિર્વિઘ્ન ચાલે છે ને?" દધીચે તેમને કહ્યું, "આપનું સ્વાગત છે. શું કરવાનું છે? આપ જે કહેશો તે હું કરીશ." તેઓ તેમને બોલ્યા, "લોકહિત માટે ભગવાને દેહત્યાગ કરવો યોગ્ય છે." ત્યારે દધીચ એ જ અવિચલ મનથી, સુખ-દુઃખમાં સમભાવ રાખીને, મહાયોગી તરીકે આત્માને સમાધિમાં સ્થાપી દેહત્યાગ કર્યો.
12.351.28
तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता सङ्गृह्य वज्रमकरोत् ।
तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसम्भूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान
शिरसां चास्य छेदनमकरोत् ।
तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसम्भवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान
तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु सम्भवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे ।
तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥ १२.३५१.२८ ॥
તેઓ પરમાત્મામાં લીન થયા ત્યારે ધાતાએ તે હાડકાં એકઠાં કરીને વજ્ર બનાવ્યું. બ્રહ્મર્ષિના હાડકાંથી જન્મેલા, વિષ્ણુ પ્રવિષ્ટ, અભેદ્ય અને અજેય એવા તે વજ્રથી ઇન્દ્રે વિશ્વરૂપને હણ્યો અને તેનાં માથાં કાપ્યાં. ત્યારબાદ વિશ્વરૂપના અંગોના મંથનથી જન્મેલા, ત્વષ્ટાએ સર્જેલા શત્રુ વૃત્રને ઇન્દ્રે હણ્યો. બ્રહ્મહત્યાનું પાપ બે ભાગમાં વહેંચાયું ત્યારે ભયથી ઇન્દ્રે દેવરાજ્ય છોડ્યું અને પાણીમાં જન્મેલી, ઠંડી માનસ સરોવરની કમળની દાંડીમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં પોતાના ઐશ્વર્યયોગથી અણુમાત્ર બનીને તે કમળદાંડીના તંતુમાં પ્રવેશ્યો.
12.351.29
अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव ।
देवान्रजस्तमश्चाविवेश
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् ।
रक्षांसि प्रादुरभवन्
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम ।
अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥ १२.३५१.२९ ॥
બ્રહ્મહત્યાનો ભય નાશ પામ્યો ત્યારે ત્રિલોકનાથ શચીપતિ (ઇન્દ્ર) જગતના અનીશ્વર બન્યા. દેવોમાં રજસ અને તમસ પ્રવેશ્યાં. મહર્ષિઓના મંત્રો પ્રવર્તિત ન થયા. રાક્ષસો પ્રગટ્યા, બ્રહ્મનો નાશ થવા લાગ્યો. ઇન્દ્ર વિના લોકો દુર્બળ બન્યા અને સહેલાઈથી હુમલાને પાત્ર બન્યા.
12.351.30
अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः ।
नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव
अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥ १२.३५१.३० ॥
પછી દેવો અને ઋષિઓએ આયુષના પુત્ર નહુષ નામના રાજાને દેવરાજપદે અભિષિક્ત કર્યો. નહુષે કપાળ પર બળતી, સર્વ તેજ હરી લેતી પાંચસો જ્યોતિઓ સાથે ત્રિવિષ્ટપનું પાલન કર્યું. પછી લોકો પોતાની સ્વાભાવિક સ્થિતિ પામી સ્વસ્થ બન્યા.
12.351.31
अथोवाच नहुषः ।
सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति
स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् ।
सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति
तं शची प्रत्युवाच ।
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥ १२.३५१.३१ ॥
નહુષે કહ્યું, "શચી સિવાય ઇન્દ્રે ભોગવેલું બધું મારી સામે હાજર છે." એમ કહીને તે શચી પાસે ગયો અને તેને કહ્યું, "હે સુભગે, હું દેવોનો ઇન્દ્ર છું; મને સ્વીકાર." ત્યારે શચીએ તેને જવાબ આપ્યો, "તું સ્વભાવે ધર્મપ્રિય છે અને સોમવંશમાં જન્મેલો છે; પરપત્નીનું અપમાન કરવું તને શોભતું નથી."
12.351.32
तामथोवाच नहुषः ।
ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया
अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति ।
सा तमुवाच
अस्ति मम किञ्चिद्व्रतमपर्यवसितम् ।
तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति
स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥ १२.३५१.३२ ॥
ત્યારે નહુષે તેને કહ્યું, "ઇન્દ્રપદ હું ગ્રહણ કરીશ; ઇન્દ્રનાં રાજ્યરત્નોનો હું હરણ કરનાર છું. અહીં કોઈ અધર્મ નથી; તું ઇન્દ્રે ભોગવેલી છે." તે તેને બોલી, "મારું એક વ્રત હજી અધૂરું છે. તેના અવભૃથ સ્નાનના સમયે, થોડા દિવસોમાં, હું તારી પાસે આવીશ." શચીએ એમ કહેતાં નહુષ ચાલ્યો ગયો.
12.351.33
अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् ।
स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय ।
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥ १२.३५१.३३ ॥
ત્યારે શચી દુઃખ અને શોકથી પીડિત થઈને, પતિને જોવાની આતુરતાથી, નહુષના ભયથી ઘેરાયેલી બૃહસ્પતિ પાસે ગઈ. તેને આવતી જોઈને બૃહસ્પતિ ધ્યાનમાં પ્રવેશ્યા, જાણ્યું કે તે પતિના કાર્યમાં તત્પર છે, અને બોલ્યા: "આ વ્રત અને તપથી યુક્ત થઈને વરદાયિની દેવી ઉપશ્રુતિનું આવાહન કર. તે તને ઇન્દ્રનાં દર્શન કરાવશે."
12.351.34
साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् ।
सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात्
उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता ।
किं ते प्रियं करवाणीति
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति ।
सैनां मानसं सरोऽनयत्
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥ १२.३५१.३४ ॥
તેણીએ મહાન નિયમ ધારણ કરીને મંત્રોથી વરદાયિની દેવી ઉપશ્રુતિનું આવાહન કર્યું. તે ઉપશ્રુતિ શચીની સમીપ આવી અને બોલી: "તેં મને બોલાવી; હું અહીં ઉપસ્થિત છું. તારું કયું પ્રિય કાર્ય કરું?" શચીએ માથું નમાવીને પ્રણામ કરીને કહ્યું: "હે ભગવતી, તું સત્ય મનાય છે; મારા પતિનાં દર્શન કરાવવા તું યોગ્ય છે." પછી તે તેને માનસ સરોવરે લઈ ગઈ, અને ત્યાં કમળની દાંડીમાં છુપાયેલા ઇન્દ્રને બતાવ્યા.
12.351.35
तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव ।
अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम्
नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति ।
तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति
सा तमुवाच ।
नहुषो मामाह्वयति
कालश्चास्य मया कृत इति ॥ १२.३५१.३५ ॥
ઇન્દ્ર તેને કૃશ અને ક્ષીણ જોઈને ચિંતિત થયા. અરેરે! મારા પર આજે આ મોટું દુઃખ આવી પડ્યું છે. મને શોધીને દુઃખાર્ત થઈને આ આવી છે. ઇન્દ્રે કહ્યું: તું કેવી રીતે જીવે છે? તે બોલી: નહુષ મને બોલાવે છે, અને મેં તેના માટે સમય નક્કી કર્યો છે.
12.351.36
गच्छ ।
नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया ।
त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति
सैवमुक्ता हृष्टा जगाम ।
इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥ १२.३५१.३६ ॥
જા. નહુષને મારા વતી કહેજે: અપૂર્વ, ઋષિઓએ જોડેલા યાન પર ચઢીને તું આવ. ઇન્દ્રના મનને પ્રિય મોટાં વાહનો પર હું ચઢી છું, તેથી તું બીજા કોઈની સાથે ન આવે. એમ કહેવાયેલી તે હર્ષથી ગઈ. ઇન્દ્ર પણ ફરી કમળનાળની ગાંઠમાં જ પ્રવેશ્યા.
12.351.37
अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति ।
तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम्
स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥ १२.३५१.३७ ॥
પછી ઇન્દ્રાણીને આવેલી જોઈને નહુષે કહ્યું: તે સમય પૂર્ણ થયો. ત્યારે શચીએ ઇન્દ્રે કહ્યા પ્રમાણે તેને કહ્યું. તે મહર્ષિઓએ જોડેલા વાહન પર ચઢીને શચી પાસે આવ્યો.
12.351.38
अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् ।
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत
ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् ।
सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति
स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥ १२.३५१.३८ ॥
પછી કુંભમાંથી જન્મેલા મૈત્રાવરુણિ અગસ્ત્યે જોયું કે નહુષ તે મહર્ષિઓને પીડી રહ્યો છે; નહુષે તેમને પોતાના પગથી સ્પર્શ કરાવ્યો. ત્યારે તેમણે નહુષને કહ્યું, "અકાર્યમાં લાગેલા પાપી, પૃથ્વી પર પડ. જ્યાં સુધી પૃથ્વી અને પર્વતો રહેશે ત્યાં સુધી તું સર્પ થઈને રહીશ." મહર્ષિના શબ્દો સાથે જ તે વાહન પરથી પડ્યો.
12.351.39
अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् ।
ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः
ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति ।
ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥ १२.३५१.३९ ॥
પછી ઇન્દ્ર ન રહેતા ત્રણેય લોક ફરી સ્થિર થયા. પછી દેવો અને ઋષિઓ ઇન્દ્ર માટે ભગવાન વિષ્ણુની શરણે ગયા; તેમણે કહ્યું, "હે ભગવાન, બ્રહ્મહત્યાથી પીડિત ઇન્દ્રની રક્ષા કરવી આપને યોગ્ય છે." ત્યારે વરદાતા તેમને બોલ્યા, "ઇન્દ્ર વૈષ્ણવ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે; ત્યારે તે પોતાનું સ્થાન પાછું મેળવશે."
12.351.41
ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति ।
सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत्
इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम ।
बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत्
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ।
ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् ।
एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा
स्वस्थानं प्रापितः ॥ १२.३५१.४१ ॥
ત્યારે દેવો અને ઋષિઓએ ઇન્દ્રને ન જોયો ત્યારે શચીને કહ્યું: હે સૌભાગ્યવતી, જા અને ઇન્દ્રને લઈ આવ. તે ફરી તે સરોવર પાસે ગઈ. ઇન્દ્ર તે સરોવરમાંથી ઊઠીને બૃહસ્પતિ પાસે ગયા. બૃહસ્પતિ શક્ર માટે અશ્વમેધ નામનો મહાયજ્ઞ લાવ્યા. પછી કૃષ્ણસારંગ નામના પવિત્ર અશ્વને છોડીને, તેને જ વાહન બનાવીને, મરુતોના સ્વામી ઇન્દ્રને બૃહસ્પતિએ પોતાના સ્થાને પહોંચાડ્યા. ત્યારે દેવરાજ, દેવો અને ઋષિઓ દ્વારા સ્તુતિ પામીને, સ્વર્ગમાં સ્થિત થઈને નિષ્કલંક થયા. બ્રહ્મહત્યાનું પાપ તેમણે સ્ત્રીઓ, અગ્નિ, વનસ્પતિઓ અને ગાયો એ ચાર સ્થાનોમાં વહેંચી દીધું. આ રીતે બ્રહ્મતેજના પ્રભાવથી પુષ્ટ થયેલા ઇન્દ્ર શત્રુવધ કરીને પોતાના સ્થાને પાછા પહોંચાડાયા.
12.351.42
आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः ।
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः
संवृत्तः ॥ १२.३५१.४२ ॥
પૂર્વે આકાશગંગા પહોંચેલા મહર્ષિ ભરદ્વાજે જળનો સ્પર્શ કર્યો; ત્રણ પગલાં ચાલનાર વિષ્ણુ પાસે જતાં, જળસહિત હાથે તેમની છાતી પર પ્રહાર થયો, અને તેમની છાતી ચિહ્નિત થઈ.
12.351.43
भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥ १२.३५१.४३ ॥
મહર્ષિ ભૃગુએ શાપ આપેલો અગ્નિ સર્વભક્ષી અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયો.
12.351.44
अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति ।
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत्
अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति ।
तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात्
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसञ्ज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः ।
स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥ १२.३५१.४४ ॥
દેવોનું અન્ન અદિતિએ રાંધ્યું, એવું વિચારીને કે તે ખાઈને દેવો અસુરોનો વધ કરશે. વ્રતચર્યા પૂર્ણ થતાં બુધ આવ્યા અને અદિતિને કહ્યું, 'ભિક્ષા આપ.' આ પહેલાં દેવોએ જ ખાવું જોઈએ, બીજા કોઈએ નહીં, એમ કહી અદિતિએ ભિક્ષા ન આપી. ભિક્ષા-અસ્વીકારથી ક્રોધિત બુધે, બ્રહ્મભૂત થઈને, વિવસ્વાનના બીજા જન્મમાં અંડ નામના તેમના ઈંડાનો નાશ અદિતિ દ્વારા કરાવ્યો. તે જ માર્તંડ, વિવસ્વાન થયા અને શ્રાદ્ધદેવ બન્યા.
12.351.45
दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् ।
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् ।
ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः
भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति ।
सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥ १२.३५१.४५ ॥
દક્ષની સાઠ પુત્રીઓ હતી. તેમાંથી તેર કશ્યપને, દસ ધર્મને, દસ મનુને અને સત્તાવીસ સોમને આપી. નક્ષત્રોના નામથી ઓળખાયેલી એ સમાન પુત્રીઓમાં સોમે રોહિણી પ્રત્યે વધુ પ્રેમ દર્શાવ્યો. ત્યારે બાકીની પત્નીઓ ઈર્ષ્યાથી પિતા પાસે જઈને બોલી: "ભગવન્, સમાન પ્રભાવવાળી અમારામાં સોમ રોહિણીને વધુ ભજે છે." તેણે કહ્યું: "યક્ષ્મા આને પકડશે."
12.351.46
दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश ।
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत्
दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति ।
तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति
अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत्
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास ।
तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव
तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः ।
पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति
मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥ १२.३५१.४६ ॥
દક્ષના શાપથી રાજા સોમમાં યક્ષ્મા (ક્ષયરોગ) પ્રવેશ્યો. યક્ષ્માથી પીડાઈને તે દક્ષ પાસે ગયો; દક્ષે તેને કહ્યું, "તું સમાનભાવે વર્ત્યો નથી." ત્યાં ઋષિઓએ સોમને કહ્યું, "તું યક્ષ્માથી ક્ષીણ થઈ રહ્યો છે. પશ્ચિમ દિશામાં સમુદ્ર પર હિરણ્યસરસ્વતી તીર્થ છે. ત્યાં જઈને તારો અભિષેક કર." પછી સોમ એ હિરણ્યસરસ્વતી તીર્થે ગયો. ત્યાં સ્નાન કરીને તેણે પોતાને પાપથી મુક્ત કર્યો. સોમ એ તીર્થમાં પ્રકાશિત થયો ત્યારથી તે તીર્થ "પ્રભાસ" નામે પ્રખ્યાત થયું. એ શાપને કારણે આજે પણ સોમ અમાવાસ્યાની વચ્ચે ક્ષીણ થાય છે; માત્ર પૂનમે તે મેઘરેખાથી ઢંકાયેલું શરીર બતાવે છે. તેનો વર્ણ મેઘ જેવો થયો, અને તેનું શશલક્ષ્મ નિર્મળ થયું.
12.351.47
स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे ।
तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत्
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् ।
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः
पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो ।
भविष्यथेति ॥ १२.३५१.४७ ॥
સ્થૂલશિરા નામના મહર્ષિએ મેરુની ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં તપ કર્યું. તેઓ તપ કરી રહ્યા હતા ત્યારે બધી સુગંધો વહન કરતો પવિત્ર વાયુ વહીને તેમના શરીરને સ્પર્શ્યો. તપથી તપેલા અને કૃશ શરીરવાળા તેઓ વાયુથી વીંજાઈને હૃદયમાં સંતોષ પામ્યા. વાયુના વીંજણાથી થયેલા તે સંતોષમાં વૃક્ષોએ તરત જ પુષ્પશોભા બતાવી નહિ; ત્યારે તેમણે તેમને શાપ આપ્યો કે 'તમે સદા પુષ્પવંત રહેશો નહિ.'
12.351.48
नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् ।
तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः ।
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः
उक्तश्चापेयो भविष्यसि ।
एतच्च ते तोयं वडवामुखसञ्ज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति
तदेतदद्यापि वडवामुखसञ्ज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥ १२.३५१.४८ ॥
નારાયણ લોકહિત માટે પૂર્વે વડવામુખ નામના મહર્ષિ થયા. મેરુ પર્વત પર તેઓ તપ કરતા હતા ત્યારે સમુદ્રને બોલાવ્યો, પણ તે આવ્યો નહીં. ક્રોધિત થઈ તેમણે પોતાના દેહના ઉષ્માથી સમુદ્રનું જળ સ્થિર કર્યું અને પરસેવાના પ્રવાહ જેવો ખારાપણાનો ગુણ ઉત્પન્ન કર્યો. તે પીવા યોગ્ય નહીં રહે એમ કહ્યું. તારું આ જળ વડવામુખ નામે ઓળખાતા પુરુષ દ્વારા પીવાતાં મધુર થશે. આજે પણ વડવામુખ નામે ઓળખાતા અનુયાયી દ્વારા સમુદ્રનું જળ પીવાય છે.
12.351.49
हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे ।
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥ १२.३५१.४९ ॥
હિમવાનની પુત્રી ઉમાને રુદ્રે ઇચ્છી. મહર્ષિ ભૃગુ પણ હિમવાન પાસે આવીને બોલ્યા, "કન્યા ઉમા મને આપો." હિમવાને ઉત્તર આપ્યો, "ઇચ્છિત વર રુદ્ર છે." ત્યારે ભૃગુએ કહ્યું, "કન્યાને વરવાનો મારો ભાવ તેં નકાર્યો છે, તેથી તું રત્નોનું પાત્ર નહીં બને." આજથી આ ઋષિવચન સ્થિર થયું.
12.351.65
तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् ।
क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे
तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् ।
तेन जगद्धार्यते ॥ १२.३५१.६५ ॥
બ્રાહ્મણોનું માહાત્મ્ય આવું છે. ક્ષત્રિય પણ શાશ્વત, અવ્યય પૃથ્વીને પત્ની માનીને તેની પાસે જઈ તેનો ભોગ કરે છે. આ બ્રહ્મ, અગ્નિ અને સોમ સાથે સંબંધિત છે; તેનાથી જ જગત ધારણ થાય છે.