మహాభారతం · అధ్యాయం 12.351

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

పదార్థాలతో చదవండి

12.351.1

अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ ।
एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन ॥ १२.३५१.१ ॥

అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు: అగ్ని, సోముడు ఇద్దరూ పూర్వం ఒకే మూలం నుండి ఎలా ఉత్పన్నమయ్యారు? నాకు ఈ సందేహం కలిగింది; ఓ మధుసూదనా, దానిని ఛేదించు.

12.351.2

श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन ।
आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥ १२.३५१.२ ॥

శ్రీభగవానుడు ఇలా అన్నాడు: సరే, ఓ పాండునందనా, తన స్వంత తేజస్సు నుండి ఉద్భవించిన ఆ పురాతన వృత్తాంతాన్ని నీకు వివరిస్తాను; ఓ పార్థా, ఏకాగ్రమైన మనస్సుతో నా మాట విను.

सम्प्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते ।
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे
ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके ।
तम इत्येवाभिभूतेऽसञ्ज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते ।
एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसम्भवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात्
अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः ।
शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः ॥ १२.३५१.३ ॥

నాలుగవ యుగసహస్రం ముగిసిన ప్రళయకాలంలో, సర్వభూతాలు అవ్యక్తంలో లయమైనప్పుడు, వెలుగు, భూమి, వాయువు లేని, చీకటి మాత్రమే ఉన్న, ఒకే జలార్ణవమైన లోకంలో, నామరహితమై అద్వితీయంగా నిలిచినప్పుడు, రాత్రీ లేదు పగలూ లేదు, సత్తూ లేదు అసత్తూ లేదు, వ్యక్తమూ అవ్యక్తమూ లేని ఆ స్థితిలో, నారాయణుని గుణాలను ఆశ్రయించిన, అక్షయుడు, అజరుడు, ఇంద్రియాతీతుడు, గ్రహింపరానివాడు, అజుడు, సత్యుడు, అహింసకుడు, శుభకరుడు, వివిధ ప్రవృత్తులతో విశిష్టుడైన, అమూర్తుడు, సర్వవ్యాపి, సర్వకర్త అయిన శాశ్వత తమస్సు నుండి అవ్యయుడైన హరి పురుషుడుగా ఆవిర్భవించాడు.

12.351.4

निदर्शनमपि ह्यत्र भवति ।
नासीदहो न रात्रिरासीत्
न सदासीन्नासदासीत् ।
तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम्
सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते ॥ १२.३५१.४ ॥

ఇక్కడ దీనికి ఒక ఉదాహరణ కూడా ఉంది. అహో! అప్పుడు లేదు, రాత్రి లేదు, సత్తు లేదు, అసత్తు లేదు; ముందుగా తమస్సే విశ్వరూపంగా ప్రకటమైంది. అదే విశ్వానికి జననీ—ఇదే దీని అర్థమని చెప్పబడుతుంది.

12.351.5

तस्येदानीं तमःसम्भवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज ।
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत्
यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः ।
योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम्
कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम्
दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि ।
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं
धार्यत इति ॥ १२.३५१.५ ॥

అప్పుడు తమస్సు నుండి పుట్టిన ఆ పురుషుడు, పద్మయోని బ్రహ్మ ప్రత్యక్షమైనప్పుడు, ప్రజలను సృష్టించాలనే కోరికతో తన కళ్ళ నుండి అగ్ని, సోములను సృష్టించాడు. భూతసృష్టి ప్రారంభమైనప్పుడు, ప్రజాక్రమ వశంగా బ్రహ్మము, క్షత్రము ఉద్భవించాయి. సోముడే బ్రహ్మము; బ్రహ్మమే బ్రాహ్మణులు. అగ్నియే క్షత్రము; కానీ క్షత్రం కంటే బ్రహ్మము బలవత్తరమైనది. ఎందుకంటే ఇది లోకంలో ప్రత్యక్షమైన గుణం. బ్రాహ్మణుల కంటే శ్రేష్ఠమైన జీవి పూర్వం ఉత్పన్నం కాలేదు. మండుతున్న అగ్నిలో ఆహుతి వేస్తారు కనుక ఇది చెబుతున్నాను. బ్రహ్మచే భూతసృష్టి జరిగింది; భూతాలను స్థాపించి మూడు లోకాలు ధరించబడుతున్నాయి.

12.351.6

मन्त्रवादोऽपि हि भवति ।
त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम्
हितो देवेभिर्मानुषे जने इति ।
निदर्शनं चात्र भवति
विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति ।
हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति
अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता ।
स चाग्निर्ब्रह्म ॥ १२.३५१.६ ॥

ఇది మంత్రవాక్యం కూడా. "ఓ అగ్నీ, నీవు విశ్వంలోని యజ్ఞాలకు హోతవు; దేవతలచే మానవుల మధ్య నియమితుడవు." దీనికి ఉదాహరణ కూడా ఉంది: "ఓ అగ్నీ, అన్ని యజ్ఞాలకు హోతవు." "దేవతలు మరియు మానవులచే జగత్తు కోసం నియమితుడవు." అగ్నియే యజ్ఞాలకు హోత, కర్త; ఆ అగ్ని బ్రహ్మమే.

12.351.7

न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति ।
न विना पुरुषं तपः सम्भवति
हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः ।
ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः ।
तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति
यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥ १२.३५१.७ ॥

మంత్రం లేకుండా హవనం లేదు; పురుషుడు లేకుండా తపస్సు కలుగదు. హవిస్సు మరియు మంత్రాలకు సత్కారం దేవతలలోను మానవులలోను ఉంది; "నీవు హోతవు" అనే దీనిచే నీవు నియమించబడ్డావు. హోతృ అధికారం కలిగిన మానవులు కూడా అంతే. బ్రాహ్మణునికే యజనం విధించబడింది; క్షత్రియులకు, వైశ్యులకు కాదు. అందుచేత బ్రాహ్మణులు అగ్నిరూపులై యజ్ఞాలను మోస్తారు; యజ్ఞాలు దేవతలను తృప్తిపరుస్తాయి; దేవతలు భూమిని పోషిస్తారు.

12.351.8

शतपथे हि ब्राह्मणं भवति ।
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति
एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति ।
अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥ १२.३५१.८ ॥

శతపథంలో బ్రాహ్మణం ఉంది. ప్రజ్వలించిన అగ్నిలో ఆహుతి వేసేవాడు, జ్ఞానియైన బ్రాహ్మణుని ముఖంలో దానాహుతిని వేస్తాడు. ఈ విధంగానే అగ్నిస్వరూపులైన విద్వాంసులైన బ్రాహ్మణులు అగ్నిని పోషిస్తారు. అగ్ని విష్ణువు; ఆయన సర్వ ప్రాణులలో ప్రవేశించి ప్రాణాలను ధరిస్తాడు. ఇక్కడ సనత్కుమారుడు గానం చేసిన శ్లోకాలు కూడా ఉన్నాయి.

12.351.9

विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम् ।
ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥ १२.३५१.९ ॥

మొదట బ్రహ్మము విశ్వాన్ని సృష్టించింది; అది అన్నిటికీ ఆది, నిర్మలమైనది. బ్రహ్మఘోషలతో అమరులైన దేవతలు స్వర్గంలో నిలిచి ఉన్నారు; బ్రహ్మమే వారి మూలం.

12.351.10

ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च ।
धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा ॥ १२.३५१.१० ॥

బ్రాహ్మణుల బుద్ధి, వాక్కు, కర్మ, శ్రద్ధ, తపస్సులు భూమిని, స్వర్గాన్ని ధరిస్తాయి; చల్లదనంతో నీరు అమృతంలా ఉన్నట్లు.

12.351.11

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥ १२.३५१.११ ॥

సత్యం కంటే గొప్ప ధర్మం లేదు; తల్లితో సమానమైన గురువు లేడు. బ్రాహ్మణుల కంటే ఉన్నతులు లేరు; వారు ఇహంలోనూ పరలోకంలోనూ శ్రేయస్సును ఇస్తారు.

12.351.12

नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा न गर्गरो मथ्यते सम्प्रदाने ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥ १२.३५१.१२ ॥

ఏ రాజ్యంలో వృత్తిలేని బ్రాహ్మణులు ఉంటారో, వారి వద్ద ఎద్దులు వృద్ధి చెందవు, బండ్లు ఉండవు; దానం సమయంలో కవ్వం తిప్పబడదు; వారు పతితులై దొంగలుగా మారతారు.

12.351.13

वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः ।
वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः
इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा ।
स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥ १२.३५१.१३ ॥

వేద, పురాణ, ఇతిహాసాల ప్రమాణం ప్రకారం, నారాయణుని ముఖం నుండి పుట్టిన బ్రాహ్మణులు అందరి ఆత్మలు, అందరి కర్తలు, అందరి పోషకులు. వరప్రదాత అయిన ఆ దేవుని వాక్కుతో సమకాలంలోనే ముందుగా బ్రాహ్మణులు ప్రభవించారు; బ్రాహ్మణుల నుండి మిగిలిన వర్ణాలు పుట్టాయి. ఈ విధంగా పూర్వం బ్రహ్మస్వరూపుడనైన నేను సుర-అసుర శ్రేష్ఠులైన బ్రాహ్మణులను, సుర-అసుర మహర్షులను, విశేష ప్రాణులను స్వయంగా ఉత్పత్తి చేసి స్థాపించి నిగ్రహించాను.

12.351.14

अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः ।
कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप
अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः ।
क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥ १२.३५१.१४ ॥

అహల్యాధర్షణం కారణంగా గౌతముని శాపంతో ఇంద్రుడు పసుపు-గోధుమ రంగు గడ్డాన్ని పొందాడు. కౌశికుని కారణంగా ఇంద్రుడు తన వృషణాలను కోల్పోయి మేకపోతు వృషణాలను పొందాడు. అశ్వినులకు గ్రహం ఇవ్వడాన్ని నిషేధించిన వజ్రోద్యత పురందరుని బాహువును చ్యవనుడు స్తంభింపజేశాడు. యజ్ఞనాశంతో కోపించిన దక్షుడు, తపస్సుతో తనను తాను కూర్చుకొని, రుద్రుని నుదుటిపై మరో నేత్రాకృతిని సృష్టించాడు.

12.351.15

त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः ।
ततः प्रादुर्भूता भुजगाः
तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः ।
पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायम्भुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा ॥ १२.३५१.१५ ॥

త్రిపుర వధ కోసం దీక్ష స్వీకరించిన రుద్రుని శిరస్సు జటలను ఉశనసుడు కోసి ప్రయోగించాడు. అప్పుడు సర్పాలు ఉద్భవించాయి. ఆ సర్పాల బాధతో రుద్రుని కంఠం నీలంగా మారింది. లేదా పూర్వ మన్వంతరంలో, స్వాయంభువ కాలంలో, నారాయణుని హస్తాన్ని పట్టి బంధించడం వల్లనే ఆయనకు నీలకంఠత్వం కలిగింది.

12.351.16

अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः ।
अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध
यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसङ्कीर्णाः कलुषीभवतेति ।
तदाप्रभृत्यापो यादोभिः सङ्कीर्णाः संवृत्ताः ॥ १२.३५१.१६ ॥

అమృతోత్పాదనంలో పురశ్చరణం చేస్తున్న ఆంగిరస బృహస్పతిని తాకినప్పటికీ జలాలు నిజంగా అనుగ్రహాన్ని పొందలేదు. అప్పుడు బృహస్పతి జలాలపై కోపించాడు: 'నన్ను తాకినప్పుడు మీరు కలుషితమై ప్రసాదాన్ని పొందలేదు కాబట్టి, ఈ రోజు నుండి చేపలు, మొసళ్ళు, మత్స్యాలు, తాబేళ్లు మొదలైన జీవులతో నిండి కలుషితమవుతారు' అని. అప్పటినుండి జలాలు జలచరాలతో నిండినవయ్యాయి.

12.351.17

विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम् ।
स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः ॥ १२.३५१.१७ ॥

విశ్వరూపుడు, త్వష్టృ కుమారుడు, దేవతలకు పురోహితుడు; అసురులకు అతడు మేనల్లుడు. అతడు బహిరంగంగా దేవతలకు, రహస్యంగా అసురులకు భాగాన్ని ఇచ్చాడు.

12.351.18

अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त ।
हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम्
ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः ।
तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति ॥ १२.३५१.१८ ॥

అప్పుడు అసురులు హిరణ్యకశిపుని ముందుంచి, విశ్వరూపుని తల్లియైన తమ సోదరిని వరం కోరారు. ఓ సోదరీ, నీ కుమారుడు త్వష్టృ కుమారుడైన విశ్వరూపుడు, మూడు తలల వాడు, దేవతలకు పురోహితుడు; అతడు దేవతలకు బహిరంగంగా భాగమిస్తాడు, మాకు రహస్యంగా ఇస్తాడు. అందువల్ల దేవతలు పెరుగుతున్నారు, మేము క్షీణిస్తున్నాము. కనుక నీవు అతన్ని నిరోధించాలి, అతడు మాకూ భాగమిచ్చేలా.

12.351.19

अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच ।
पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि
नार्हस्येवं कर्तुमिति ।
स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा सम्पूज्य हिरण्यकशिपुमगात् ॥ १२.३५१.१९ ॥

అప్పుడు నందనవనానికి వచ్చిన విశ్వరూపునితో తల్లి ఇలా అన్నది: కుమారా, శత్రుపక్షాన్ని ఎందుకు పెంచుతున్నావు? నీ మేనమామల పక్షాన్ని నాశనం చేస్తున్నావు. ఇలా చేయడం నీకు తగదు. తల్లి మాటను అతిక్రమించరానిదిగా భావించి, విశ్వరూపుడు ఆమెను గౌరవించి హిరణ్యకశిపుని వద్దకు వెళ్ళాడు.

12.351.20

हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् ।
यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति
तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम् ॥ १२.३५१.२० ॥

హైరణ్యగర్భుడు, వసిష్ఠుడు ఇద్దరి నుండి హిరణ్యకశిపుడు శాపం పొందాడు. నీవు మరొకరిని హోతగా ఎంచుకున్నావు కాబట్టి నీ యజ్ఞం అసంపూర్ణంగా ఉంటుంది; ఇంతవరకు తెలియని ఒక ప్రాణి వల్ల నీకు మరణం వస్తుంది అని ఆ శాపం. ఆ శాపం ఇచ్చినందువల్లనే హిరణ్యకశిపుడు మరణం పొందాడు.

12.351.21

विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत् ।
तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज
ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत् ।
सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति ॥ १२.३५१.२१ ॥

మాతృపక్షాన్ని వర్ధింపజేసే విశ్వరూపుడు అత్యంత తపస్సులో నిమగ్నమై ఉన్నాడు. అతని వ్రతాన్ని భంగం చేయడానికి ఇంద్రుడు అనేక తేజోవంతమైన అప్సరసలను పంపాడు. వారిని చూసి అతని మనసు కలతపడింది; త్వరలోనే అతడు వారిపై ఆసక్తి చూపాడు. అతడు ఆసక్తుడయ్యాడని తెలుసుకుని అప్సరసలు, "మేము వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్తాము" అన్నారు.

12.351.22

क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति ।
तास्तमब्रुवन्
वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥ १२.३५१.२२ ॥

"మీరు ఎక్కడికి వెళ్తారు? కొంచెం ఉండండి; నాతో మీకు శ్రేయస్సు కలుగుతుంది." అప్పుడు వారు అతనితో అన్నారు, "మేము దేవస్త్రీలమైన అప్సరసలం; పూర్వం వరదాత, సమర్థుడైన ఇంద్రుడిని మేము వరించాము."

12.351.23

अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ।
ततो मन्त्राञ्जजाप
तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः ।
एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान्
अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे ॥ १२.३५१.२३ ॥

అప్పుడు విశ్వరూపుడు వారితో అన్నాడు, "ఈ రోజే ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు ఉండరు." అప్పుడు అతడు మంత్రాలను జపించాడు. ఆ మంత్రాలతో త్రిశిరుడు పెరిగాడు. ఒక ముఖంతో అన్ని లోకాలలో, యజ్ఞాలలో క్రియలు చేసే ద్విజులు సరిగా సమర్పించిన సోమాన్ని త్రాగాడు, ఒకదానితో జలాన్ని త్రాగాడు, ఒకదానితో ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలను. అప్పుడు సోమపానంతో అంగాంగాలు పుష్టిగా ఎదుగుతున్న అతనిని చూసి ఇంద్రుడు చింతాగ్రస్తుడయ్యాడు.

12.351.24

देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च ।
विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते
वयमभागाः संवृत्ताः ।
असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः
तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति ॥ १२.३५१.२४ ॥

దేవతలు ఇంద్రునితో కలిసి బ్రహ్మ వద్దకు వెళ్లి అన్నారు, "విశ్వరూపుడు అన్ని యజ్ఞాలలో సరిగా సమర్పించిన సోమాన్ని త్రాగుతున్నాడు; మేము భాగం లేనివారమయ్యాము. అసుర పక్షం పెరుగుతోంది, మేము క్షీణిస్తున్నాము. కనుక దీని తర్వాత మాకు మేలు కలిగేలా విధానం చేయుము."

12.351.25

तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः ।
स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात्
तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति ॥ १२.३५१.२५ ॥

బ్రహ్మ వారితో అన్నాడు, "భృగువంశీయుడైన దధీచ మహర్షి తపస్సు చేస్తున్నాడు. అతనిని వరం కోరండి, అతడు తన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టాలి, అతని ఎముకలతో వజ్రం చేయాలి అని."

12.351.26

देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे ।
सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति
तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् ।
यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति
ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति ।
अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं
समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥ १२.३५१.२६ ॥

దేవతలు తపస్సు చేస్తున్న భగవాన్ ఋషి దధీచి ఉన్న చోటికి వచ్చారు. ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు ఆయన వద్దకు చేరి, "భగవన్, మీ తపస్సు కుశలంగా, విఘ్నం లేకుండా సాగుతోందా?" అని అడిగారు. దధీచి వారితో, "మీకు స్వాగతం. ఏమి చేయాలి? మీరు ఏమి చెప్పినా అది చేస్తాను" అన్నాడు. వారు ఆయనతో, "లోకహితం కోసం భగవంతుడు తన శరీరాన్ని త్యజించాలి" అని అన్నారు. అప్పుడు దధీచి అదే నిశ్చలత్వంతో, సుఖదుఃఖాలను సమంగా చూస్తూ, మహాయోగిగా ఆత్మను సమాధిలో నిలిపి శరీరాన్ని త్యజించాడు.

12.351.28

तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता सङ्गृह्य वज्रमकरोत् ।
तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसम्भूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान
शिरसां चास्य छेदनमकरोत् ।
तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसम्भवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान
तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु सम्भवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे ।
तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥ १२.३५१.२८ ॥

అతడు పరమాత్మలో లీనమైనప్పుడు ధాత ఆ ఎముకలను సమకూర్చి వజ్రాయుధం చేశాడు. బ్రహ్మర్షి ఎముకల నుండి పుట్టి, విష్ణువు ప్రవేశించిన ఆ అభేద్యమైన, అజేయమైన వజ్రంతో ఇంద్రుడు విశ్వరూపుని చంపి అతని తలలను నరికాడు. ఆ తర్వాత విశ్వరూపుని అవయవాలను మథించగా పుట్టిన, త్వష్ట సృష్టించిన శత్రువు వృత్రుడిని ఇంద్రుడు సంహరించాడు. బ్రహ్మహత్యా పాపం రెండుగా చీలినప్పుడు, భయంతో ఇంద్రుడు దేవరాజ్యాన్ని విడిచి, నీటిలో పుట్టిన చల్లని మానస సరోవరంలోని తామరతూడులోకి వెళ్ళాడు. అక్కడ తన ఐశ్వర్య యోగ శక్తితో అణుమాత్రుడై, తామరతూడు నారలో ప్రవేశించాడు.

12.351.29

अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव ।
देवान्रजस्तमश्चाविवेश
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् ।
रक्षांसि प्रादुरभवन्
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम ।
अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥ १२.३५१.२९ ॥

బ్రహ్మహత్యా భయం నశించినప్పుడు, త్రిలోకనాథుడు శచీపతి (ఇంద్రుడు) జగత్తుకు ప్రభువు లేనివాడయ్యాడు. దేవతలలో రజస్సు, తమస్సు ప్రవేశించాయి. మహర్షుల మంత్రాలు పనిచేయలేదు. రాక్షసులు ప్రత్యక్షమయ్యారు, బ్రహ్మము నాశనమునకు పోయింది. ఇంద్రుడు లేక బలహీనమైన లోకాలు సులభంగా దాడికి గురయ్యాయి.

12.351.30

अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः ।
नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव
अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥ १२.३५१.३० ॥

అప్పుడు దేవతలు, ఋషులు ఆయుషుని కుమారుడు నహుషుడు అనువానిని దేవరాజ్యానికి అభిషేకించారు. నహుషుడు నుదుటిపై మండే, సర్వతేజస్సును హరించే ఐదు వందల జ్యోతులతో త్రివిష్టపాన్ని పాలించాడు. అప్పుడు లోకాలు తమ సహజ స్థితిని పొంది స్వస్థమయ్యాయి.

12.351.31

अथोवाच नहुषः ।
सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति
स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् ।
सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति
तं शची प्रत्युवाच ।
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥ १२.३५१.३१ ॥

నహుషుడు ఇలా అన్నాడు: "శచి తప్ప ఇంద్రుడు అనుభవించిన సమస్తమూ నా ముందు ఉంది." అలా చెప్పి అతడు శచి దగ్గరకు వెళ్లి ఆమెతో అన్నాడు: "ఓ సుభగా, నేను దేవతల ఇంద్రుడను; నన్ను స్వీకరించు." అప్పుడు శచి అతనికి ఇలా బదులిచ్చింది: "నీవు స్వభావంగా ధర్మప్రియుడవు, సోమవంశంలో జన్మించినవాడవు. పరుల భార్యను అవమానించడం నీకు తగదు."

12.351.32

तामथोवाच नहुषः ।
ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया
अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति ।
सा तमुवाच
अस्ति मम किञ्चिद्व्रतमपर्यवसितम् ।
तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति
स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥ १२.३५१.३२ ॥

అప్పుడు నహుషుడు ఆమెతో అన్నాడు: "ఇంద్రపదవిని నేను అధిష్ఠిస్తాను; ఇంద్రుని రాజ్యరత్నాలను హరించే వాడను నేను. ఇక్కడ ఏ అధర్మమూ లేదు; నీవు ఇంద్రుడు అనుభవించినదానివి." ఆమె అతనితో అన్నది: "నాకు ఒక వ్రతం ఇంకా పూర్తి కాలేదు. దాని అవభృథ స్నానం రోజున, కొన్ని రోజుల్లో, నీ దగ్గరకు వస్తాను." శచి అలా చెప్పగా నహుషుడు వెళ్లిపోయాడు.

12.351.33

अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् ।
स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय ।
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥ १२.३५१.३३ ॥

అప్పుడు శచి దుఃఖ శోకాలతో పీడితురాలై, భర్తను చూడాలనే ఆశతో, నహుషుని భయంతో బృహస్పతి వద్దకు వెళ్ళింది. ఆమె రావడం చూసి బృహస్పతి ధ్యానంలో ప్రవేశించి, ఆమె భర్త కార్యంలో నిమగ్నమై ఉన్నదని తెలుసుకొని ఇలా అన్నాడు: "ఈ వ్రతంతో, తపస్సుతో కూడి, వరదాయిని అయిన దేవి ఉపశ్రుతిని ఆహ్వానించు. ఆమె నీకు ఇంద్రుని చూపుతుంది."

12.351.34

साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् ।
सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात्
उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता ।
किं ते प्रियं करवाणीति
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति ।
सैनां मानसं सरोऽनयत्
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥ १२.३५१.३४ ॥

ఆమె మహా నియమాన్ని స్వీకరించి, మంత్రాలతో వరదాయిని దేవి ఉపశ్రుతిని ఆహ్వానించింది. ఆ ఉపశ్రుతి శచి సమీపానికి వచ్చి ఇలా అంది: "నీవు నన్ను పిలిచావు; ఇదిగో వచ్చాను. నీకు ఏ ప్రియకార్యం చేయను?" శచి తల వంచి నమస్కరించి ఇలా పలికింది: "భగవతీ, నీవు సత్యవతివని పేరుపొందావు; నా భర్తను చూపించడానికి నీవే అర్హురాలవు." అప్పుడు ఆమె ఆమెను మానస సరస్సుకు తీసుకెళ్ళి, అక్కడ తామర కాడలో దాగిన ఇంద్రుని చూపించింది.

12.351.35

तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव ।
अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम्
नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति ।
तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति
सा तमुवाच ।
नहुषो मामाह्वयति
कालश्चास्य मया कृत इति ॥ १२.३५१.३५ ॥

ఇంద్రుడు ఆమెను కృశించి, క్షీణించిన స్థితిలో చూసి చింతాక్రాంతుడయ్యాడు. అయ్యో! నాకు ఇది గొప్ప దుఃఖం ఇప్పుడు వచ్చింది. నన్ను వెతికి దుఃఖార్తురాలై ఇది వచ్చింది. ఇంద్రుడు అన్నాడు: నువ్వు ఎలా జీవిస్తున్నావు? ఆమె అన్నది: నహుషుడు నన్ను పిలుస్తున్నాడు; అతనికి నేను కాలాన్ని నిర్ణయించాను.

12.351.36

गच्छ ।
नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया ।
त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति
सैवमुक्ता हृष्टा जगाम ।
इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥ १२.३५१.३६ ॥

వెళ్ళు. నహుషునితో నా పక్షాన చెప్పు: అపూర్వమైన, ఋషులు కట్టిన వాహనంపై ఎక్కి నువ్వు రా. ఇంద్రుని మనసుకు ప్రియమైన గొప్ప వాహనాలను నేను ఎక్కాను; కాబట్టి నువ్వు మరొకరితో రావద్దు. అలా చెప్పబడ్డ ఆమె సంతోషంగా వెళ్ళింది. ఇంద్రుడు కూడా మళ్ళీ తామర తూడు ముడిలోనే ప్రవేశించాడు.

12.351.37

अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति ।
तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम्
स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥ १२.३५१.३७ ॥

అప్పుడు ఇంద్రాణి రావడం చూసి నహుషుడు అన్నాడు: ఆ కాలం పూర్తయింది. అప్పుడు శచి ఇంద్రుడు చెప్పినట్లే అతనితో చెప్పింది. అతడు మహర్షులు కట్టిన వాహనమెక్కి శచి దగ్గరకు వచ్చాడు.

12.351.38

अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् ।
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत
ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् ।
सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति
स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥ १२.३५१.३८ ॥

అప్పుడు కుంభజుడైన మైత్రావరుణి అగస్త్యుడు, నహుషుడు ఆ మహర్షులను హింసించడం చూశాడు; నహుషుడు వారిని తన పాదాలతో తాకాడు. అప్పుడు ఆయన నహుషునితో ఇలా అన్నాడు: "అకార్యంలో నిమగ్నమైన పాపీ, భూమిపై పడు. భూమి, పర్వతాలు నిలిచి ఉన్నంతకాలం నీవు సర్పమవుతావు." మహర్షి మాట పలికిన వెంటనే అతడు వాహనం నుండి పడిపోయాడు.

12.351.39

अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् ।
ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः
ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति ।
ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥ १२.३५१.३९ ॥

అప్పుడు ఇంద్రుడు లేని కారణంగా మూడు లోకాలు మళ్లీ స్థిరపడ్డాయి. అప్పుడు దేవతలు, ఋషులు ఇంద్రుని కోసం భగవంతుడైన విష్ణువును శరణు వేడారు; "భగవాన్, బ్రహ్మహత్య పీడిస్తున్న ఇంద్రుని రక్షించాలి" అని అన్నారు. అప్పుడు వరదుడు వారితో ఇలా అన్నాడు: "విష్ణు సంబంధమైన అశ్వమేధ యజ్ఞాన్ని ఇంద్రుడు చేయాలి; అప్పుడు అతడు తన స్థానాన్ని పొందుతాడు."

12.351.41

ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति ।
सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत्
इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम ।
बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत्
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ।
ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् ।
एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा
स्वस्थानं प्रापितः ॥ १२.३५१.४१ ॥

అప్పుడు దేవతలు, ఋషులు ఇంద్రుడిని కనబడనప్పుడు శచితో ఇలా అన్నారు: ఓ సుభగా, వెళ్లి ఇంద్రుడిని తీసుకురా. ఆమె మళ్లీ ఆ సరస్సును చేరుకుంది. ఇంద్రుడు ఆ సరస్సు నుండి లేచి బృహస్పతి వద్దకు వెళ్లాడు. బృహస్పతి శక్రుని కోసం అశ్వమేధం అనే మహాయాగాన్ని తెచ్చాడు. తరువాత కృష్ణసారంగం అనే పవిత్ర అశ్వాన్ని విడిచి, దానినే వాహనంగా చేసి, మరుత్తుల అధిపతి ఇంద్రుడిని బృహస్పతి తన స్థానానికి చేర్చాడు. అప్పుడు దేవతల రాజు, దేవతలు ఋషులచే స్తుతించబడుతూ, స్వర్గంలో నిలిచి, నిర్మలుడయ్యాడు. బ్రహ్మహత్యా పాపాన్ని స్త్రీలు, అగ్ని, వృక్షాలు, గోవులు అనే నాలుగు స్థానాల్లో పంచిపెట్టాడు. ఈ విధంగా బ్రహ్మతేజస్సు ప్రభావంతో పుష్టుడైన ఇంద్రుడు శత్రువును వధించి తన స్థానానికి తిరిగి చేర్చబడ్డాడు.

12.351.42

आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः ।
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः
संवृत्तः ॥ १२.३५१.४२ ॥

పూర్వం ఆకాశగంగకు చేరిన మహర్షి భరద్వాజుడు నీటిని స్పృశించాడు; మూడు అడుగులు నడిచిన విష్ణువును సమీపించగా, నీటితో కూడిన చేతితో ఆయన రొమ్ముపై కొట్టబడ్డాడు; ఆయన వక్షస్థలం గుర్తు పొందింది.

12.351.43

भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥ १२.३५१.४३ ॥

మహర్షి భృగువు శపించగా అగ్ని సర్వభక్షక స్థితిని పొందాడు.

12.351.44

अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति ।
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत्
अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति ।
तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात्
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसञ्ज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः ।
स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥ १२.३५१.४४ ॥

దేవతలు దానిని తిని రాక్షసులను సంహరిస్తారని అదితి దేవతల అన్నాన్ని వండింది. వ్రత పూర్తయ్యాక బుధుడు వచ్చి 'భిక్ష ఇవ్వు' అన్నాడు. ఇది ముందుగా దేవులకే తినదగినదని అదితి భిక్ష ఇవ్వలేదు. భిక్ష నిరాకరణతో కోపించిన బ్రహ్మభూతుడైన బుధుడు, వివస్వంతుని రెండవ జన్మలో అండ అనే పేరుగలవాని గుడ్డును అదితి ద్వారా నాశనం చేయించాడు. అతడే మార్తాండుడు, వివస్వంతుడు, శ్రాద్ధదేవుడు అయ్యాడు.

12.351.45

दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् ।
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् ।
ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः
भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति ।
सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥ १२.३५१.४५ ॥

దక్షుడికి అరవై కుమార్తెలు ఉండిరి. వారిలో పదమూడు మందిని కశ్యపునికి, పది మందిని ధర్మునికి, పది మందిని మనువునకు, ఇరవై ఏడు మందిని చంద్రునికి ఇచ్చెను. నక్షత్రాల పేర్లతో పిలువబడిన ఆ సమానులైన వారిలో, సోముడు రోహిణియందు ఎక్కువ ప్రీతి చూపెను. అప్పుడు మిగిలిన భార్యలు అసూయతో తండ్రి వద్దకు వెళ్లి ఈ విషయం తెలిపిరి: "భగవంతుడా, సమాన ప్రభావం గల మమ్ములలో సోముడు రోహిణిని ఎక్కువగా ప్రేమించుచున్నాడు." అతడు అన్నాడు: "యక్ష్మ ఇతనిని పట్టుకొనును."

12.351.46

दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश ।
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत्
दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति ।
तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति
अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत्
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास ।
तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव
तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः ।
पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति
मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥ १२.३५१.४६ ॥

దక్షుని శాపంవల్ల రాజైన సోముని శరీరంలో యక్ష్మ (క్షయ రోగం) ప్రవేశించింది. యక్ష్మతో పీడితుడై అతడు దక్షుని వద్దకు వెళ్ళగా, దక్షుడు అతనితో, "నీవు సమభావంతో వర్తించలేదు" అని అన్నాడు. అక్కడ ఋషులు సోముతో, "నీవు యక్ష్మచేత క్షీణిస్తున్నావు. పశ్చిమ దిక్కున సముద్రతీరంలో హిరణ్యసరస్వతీ తీర్థం ఉంది. అక్కడికి వెళ్లి నిన్ను నీవు అభిషేకించుకో" అని చెప్పారు. అప్పుడు సోముడు ఆ హిరణ్యసరస్వతీ తీర్థానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ స్నానం చేసి తనను పాపం నుండి విముక్తుని చేసుకున్నాడు. సోముడు ఆ తీర్థంలో ప్రకాశించిన నాటినుండి ఆ తీర్థం "ప్రభాసం" అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైంది. ఆ శాపం కారణంగా నేటికీ సోముడు అమావాస్యల మధ్య క్షీణిస్తాడు; పూర్ణిమనాడు మాత్రమే మేఘరేఖతో కప్పబడిన శరీరాన్ని చూపుతాడు. అతని వర్ణం మేఘంలా మారింది; అతని శశలక్ష్మం (కుందేలు గుర్తు) నిర్మలమైంది.

12.351.47

स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे ।
तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत्
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् ।
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः
पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो ।
भविष्यथेति ॥ १२.३५१.४७ ॥

స్థూలశిరా అనే మహర్షి మేరువుకు ఉత్తర-తూర్పు దిక్కులో తపస్సు చేశాడు. అతడు తపస్సు చేస్తుండగా, సమస్త సుగంధాలను మోసుకొచ్చే పవిత్రమైన గాలి వీచి అతని శరీరాన్ని తాకింది. తపస్సుతో వేడెక్కి కృశించిన అతడు, గాలితో విసరబడి హృదయంలో సంతృప్తి పొందాడు. ఆ గాలి వీచిక వల్ల కలిగిన సంతృప్తి కలిగినప్పుడు, వృక్షాలు వెంటనే పుష్పశోభను చూపలేదు; అందుకు అతడు వాటిని శపించాడు: 'మీరు ఎల్లప్పుడూ పుష్పవంతంగా ఉండరు' అని.

12.351.48

नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् ।
तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः ।
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः
उक्तश्चापेयो भविष्यसि ।
एतच्च ते तोयं वडवामुखसञ्ज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति
तदेतदद्यापि वडवामुखसञ्ज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥ १२.३५१.४८ ॥

నారాయణుడు లోకహితం కోసం పూర్వం వడవాముఖుడు అనే మహర్షి అయ్యాడు. మేరువుపై ఆయన తపస్సు చేస్తుండగా సముద్రాన్ని పిలిచారు; అది రాలేదు. దానితో కోపించి తన శరీరోష్ణంతో సముద్రజలాన్ని నిశ్చలంగా చేశాడు; చెమట ప్రవాహంలా దానికి ఉప్పుదనాన్ని కలిగించాడు. అది త్రాగరానిదిగా ఉంటుందని చెప్పాడు. ఈ నీరు వడవాముఖుడనే పేరుగలవాని చేత త్రాగబడి మధురమవుతుందన్నాడు. ఈనాటికీ వడవాముఖుడనే పేరుగల అనుయాయిచే సముద్రజలం త్రాగబడుతోంది.

12.351.49

हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे ।
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥ १२.३५१.४९ ॥

హిమవంతుని కుమార్తె ఉమను రుద్రుడు కోరాడు. మహర్షి భృగువు కూడా హిమవంతుని వద్దకు వచ్చి, "కన్య ఉమను నాకు ఇవ్వు" అన్నాడు. హిమవంతుడు, "అభిలషించబడిన వరుడు రుద్రుడు" అని బదులిచ్చాడు. అప్పుడు భృగువు, "కన్యను వరించాలన్న నా భావాన్ని నీవు తిరస్కరించినందున, నీవు రత్నాలకు పాత్రుడవు కావు" అన్నాడు. ఈనాటి నుంచి ఈ ఋషివాక్యం స్థిరమైంది.

12.351.65

तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् ।
क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे
तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् ।
तेन जगद्धार्यते ॥ १२.३५१.६५ ॥

బ్రాహ్మణుల మహిమ ఇటువంటిది. క్షత్రియుడు కూడా శాశ్వతమైన, అవ్యయమైన భూమిని భార్యగా భావించి ఆమెను అనుభవిస్తాడు. ఇది బ్రహ్మ, అగ్ని, సోమాలకు సంబంధించినది; దాని ద్వారానే జగత్తు ధరించబడుతుంది.