มหาภารตะ · อัธยายะ 12.351
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.351.1
अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ ।
एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन ॥ १२.३५१.१ ॥
อรชุนกล่าวว่า อัคนีและโสมเกิดขึ้นครั้งแรกจากต้นกำเนิดเดียวกันได้อย่างไร ความสงสัยนี้เกิดขึ้นในใจของข้าพเจ้า ข้าแต่มธุสูทนะ ขอพระองค์ทรงตัดมันเสียเถิด
12.351.2
श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन ।
आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥ १२.३५१.२ ॥
พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า ดีแล้ว ข้าแต่โอรสของปาณฑุ เราจะเล่าเรื่องโบราณอันเกิดจากเดชของตนให้เจ้าฟัง ข้าแต่ปารถ จงฟังเรา ด้วยใจที่มุ่งมั่นเพียงอย่างเดียว
12.351.3
सम्प्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते ।
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे
ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके ।
तम इत्येवाभिभूतेऽसञ्ज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते ।
एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसम्भवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात्
अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः ।
शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः ॥ १२.३५१.३ ॥
ในเวลาแห่งการชำระล้างสิ้นสุด เมื่อยุคพันที่สี่ผ่านพ้นไปแล้ว ในคราวที่สรรพสัตว์ทั้งสิ้นทั้งที่เคลื่อนที่และไม่เคลื่อนที่ถูกดูดกลืนกลับสู่สภาวะที่ยังไม่ปรากฏ ในโลกที่ปราศจากแสง แผ่นดิน และลม มืดมิดเป็นมหาสมุทรแห่งน้ำผืนเดียว ถูกความมืดครอบงำแต่เพียงอย่างเดียว ไร้นาม ไร้คู่ ตั้งมั่นอยู่ ไม่มีทั้งกลางคืนและกลางวัน ไม่มีทั้งความมีและความไม่มี ไม่มีทั้งที่ปรากฏและที่ไม่ปรากฏ ในสภาวะนั้น จากสิ่งที่ไม่เสื่อมสลาย ไม่แก่ ไม่มีอินทรีย์ อันจับต้องไม่ได้ ไม่เกิด เป็นความจริง ไม่เบียดเบียน เป็นมงคล ซึ่งตั้งอยู่บนคุณของนารายณ์ จากผู้มีกิจการหลากหลายอันแตกต่าง ไม่เสื่อมสลาย ไม่ตาย ไม่แก่ ไร้รูป ผู้ทำทุกสิ่งและแผ่ไปทั่วทุกแห่ง จากความมืดอันนิรันดร์ พระปุรุษะคือหริผู้ไม่เสื่อมสลายได้อุบัติขึ้น
12.351.4
निदर्शनमपि ह्यत्र भवति ।
नासीदहो न रात्रिरासीत्
न सदासीन्नासदासीत् ।
तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम्
सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते ॥ १२.३५१.४ ॥
ในที่นี้ยังมีตัวอย่างประกอบด้วย อา! มิได้มีอยู่ ไม่มีกลางคืน มิได้มีความมี มิได้มีความไม่มี ก่อนนั้นมีแต่ความมืดปรากฏเป็นรูปของจักรวาล นางเป็นมารดาของจักรวาล ความหมายของเรื่องนี้จึงกล่าวไว้เช่นนี้
12.351.5
तस्येदानीं तमःसम्भवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज ।
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत्
यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः ।
योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम्
कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम्
दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि ।
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं
धार्यत इति ॥ १२.३५१.५ ॥
ครั้นเมื่อพรหมผู้เกิดจากดอกบัวได้ปรากฏขึ้นจากพระปุรุษะผู้เกิดจากความมืดนั้นแล้ว พระปุรุษะนั้นประสงค์จะสร้างสรรพสัตว์ จึงสร้างอัคนีและโสมจากพระเนตรทั้งสอง ต่อมา เมื่อการสร้างสรรพสัตว์เริ่มขึ้น พรหมะและกษัตริย์ก็เกิดขึ้นตามลำดับการสืบทอดของสรรพสัตว์ สิ่งที่เป็นโสมนั้นคือพรหมะ และสิ่งที่เป็นพรหมะนั้นคือพราหมณ์ทั้งหลาย ส่วนสิ่งที่เป็นอัคนีคือกษัตริย์ แต่พรหมะเข้มแข็งกว่ากษัตริย์ เพราะเหตุใดหรือ นี่คือคุณสมบัติที่ประจักษ์แก่โลก ไม่เคยมีสิ่งมีชีวิตใดสูงกว่าพราหมณ์เกิดขึ้นมาก่อน ข้าพเจ้ากล่าวเช่นนี้เพราะเขาเทเครื่องบูชาลงในไฟที่กำลังลุกโชน การสร้างสรรพสัตว์นั้นพรหมาเป็นผู้ทำ และเมื่อสถาปนาสรรพสัตว์แล้ว ไตรโลกก็ดำรงอยู่ได้
12.351.6
मन्त्रवादोऽपि हि भवति ।
त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम्
हितो देवेभिर्मानुषे जने इति ।
निदर्शनं चात्र भवति
विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति ।
हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति
अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता ।
स चाग्निर्ब्रह्म ॥ १२.३५१.६ ॥
ข้อความแห่งมนตร์ก็กล่าวไว้เช่นนี้ว่า ข้าแต่อัคนี พระองค์คือโหตฤแห่งพิธียัญทั้งปวง เทวดาทรงวางพระองค์ไว้ในหมู่มนุษย์ ในที่นี้ยังมีตัวอย่างประกอบว่า ข้าแต่อัคนี ผู้เป็นโหตฤแห่งพิธียัญทั้งปวง และ ที่เทวดาและมนุษย์จัดไว้เพื่อโลก อัคนีนั่นแลเป็นโหตฤและผู้ประกอบพิธียัญ และอัคนีนั้นคือพรหมัน
12.351.7
न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति ।
न विना पुरुषं तपः सम्भवति
हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः ।
ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः ।
तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति
यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥ १२.३५१.७ ॥
หากปราศจากมนตร์ การถวายเครื่องบูชาย่อมไม่มี และหากปราศจากบุรุษ การบำเพ็ญตบะก็ไม่เกิดขึ้น การยกย่องเครื่องบูชาและมนตร์มีอยู่ในหมู่เทวดาและมนุษย์ ด้วยเหตุนี้ท่านจึงได้รับแต่งตั้งเป็นโหตฤว่า ท่านคือโหตฤ ส่วนมนุษย์ผู้มีอำนาจในตำแหน่งโหตฤก็เช่นเดียวกัน เพราะการทำยัญกรรมได้รับการกำหนดไว้สำหรับพราหมณ์เท่านั้น มิใช่สำหรับกษัตริย์และไวศยะผู้เกิดสองครั้ง เหตุนั้น พราหมณ์ผู้เป็นดั่งอัคนีย่อมแบกรับพิธียัญ ยัญย่อมให้เทวดาอิ่มเอิบ และเทวดาย่อมค้ำจุนแผ่นดิน
12.351.8
शतपथे हि ब्राह्मणं भवति ।
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति
एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति ।
अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥ १२.३५१.८ ॥
ในศตปถพราหมณะ มีข้อความไว้ว่า ผู้ที่รู้แล้วถวายเครื่องบูชาแห่งทานลงในปากของพราหมณ์ ย่อมถวายลงในไฟที่ลุกโชน เช่นเดียวกัน พราหมณ์ผู้เป็นดั่งอัคนีและเป็นผู้มีปัญญา ย่อมหล่อเลี้ยงอัคนี อัคนีคือวิษณุผู้เข้าไปอยู่ในสรรพสัตว์ทั้งปวงและค้ำจุนลมหายใจ อีกทั้งที่นี่ยังมีโศลกที่สนัตกุมารขับร้องไว้ด้วย
12.351.9
विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम् ।
ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥ १२.३५१.९ ॥
ในเบื้องต้น พรหมันได้สร้างจักรวาลซึ่งเป็นต้นกำเนิดของทุกสิ่งและปราศจากมลทิน ด้วยเสียงแห่งพรหมัน เทวดาผู้ไม่ตายซึ่งมีพรหมันเป็นต้นกำเนิดจึงดำรงอยู่ในสวรรค์
12.351.10
ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च ।
धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा ॥ १२.३५१.१० ॥
ความคิด วาจา พิธีกรรม ศรัทธา และตบะของพราหมณ์ย่อมค้ำจุนแผ่นดินและสวรรค์ ดุจน้ำซึ่งด้วยความเย็นของมันจึงเปรียบเหมือนอมฤต
12.351.11
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥ १२.३५१.११ ॥
ไม่มีธรรมใดสูงกว่าความจริง และไม่มีครูใดเสมอเหมือนมารดา ไม่มีสิ่งใดสูงกว่าพราหมณ์ ผู้นำความเจริญรุ่งเรืองมาให้ทั้งในโลกหน้าและในโลกนี้
12.351.12
नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा न गर्गरो मथ्यते सम्प्रदाने ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥ १२.३५१.१२ ॥
ในแคว้นใดที่พราหมณ์ถูกปล่อยให้ขาดการดำรงชีพ โคของเขาย่อมไม่เจริญงอกงาม สัตว์พาหนะก็เช่นกัน และในเวลาให้ทาน ไม้คนกวนก็ไม่ถูกหมุน พวกเขาถูกทอดทิ้ง กลายเป็นโจรผู้ปล้นสะดม
12.351.13
वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः ।
वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः
इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा ।
स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥ १२.३५१.१३ ॥
โดยอำนาจของเวท ปุราณะ และอิติหาส พราหมณ์ผู้เกิดจากพระโอษฐ์ของนารายณ์เป็นอัตตาแห่งสรรพสิ่ง เป็นผู้กระทำทั้งปวง และเป็นผู้ค้ำจุนทั้งปวง พร้อมกับพระวาจาของเทพผู้ประทานพร พราหมณ์ได้อุบัติขึ้นเป็นลำดับแรก และจากพราหมณ์ วรรณะที่เหลือจึงอุบัติขึ้น ด้วยประการฉะนี้ เมื่อครั้งโบราณ เราซึ่งกลายเป็นพรหมันได้ให้กำเนิดพราหมณ์ผู้โดดเด่นเหนือทั้งเทวดาและอสูรเอง พร้อมทั้งมหาฤๅษีของเทวดาและอสูร และสิ่งมีชีวิตพิเศษทั้งหลาย เราได้สถาปนาและควบคุมไว้
12.351.14
अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः ।
कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप
अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः ।
क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥ १२.३५१.१४ ॥
เพราะเหตุการละเมิดอหัลยา อินทร์จึงได้หนวดเครารูปสีน้ำตาลจากโคตมะด้วยคำสาปแช่ง เพราะเหตุของเการิกะ อินทร์จึงสูญเสียอัณฑะและได้อัณฑะของแกะมา เมื่ออินทร์ผู้ทำลายป้อมปราการยกสายฟ้าขึ้นเพื่อห้ามอัศวินทั้งสองมิให้ดื่มถ้วยโสม จยวนะจึงทำให้แขนของเขาชาไป ทักษะผู้โกรธเพราะการทำลายพิธียัญ จึงรวมตนเองอีกครั้งด้วยตบะ และได้ทำให้เกิดรอยรูปดวงตาอีกดวงหนึ่งที่หน้าผากของรุทระ
12.351.15
त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः ।
ततः प्रादुर्भूता भुजगाः
तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः ।
पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायम्भुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा ॥ १२.३५१.१५ ॥
เพื่อการสังหารอสูรตริปุระ เมื่อพระรุทระทรงรับพรตเพื่อการนั้น อุศนัสได้ตัดมวยผมจากพระเศียรของพระองค์แล้วนำไปใช้ จากนั้นงูทั้งหลายก็บังเกิดขึ้น คอของพระรุทระถูกงูเหล่านั้นรัดจนกลายเป็นสีน้ำเงิน หรืออีกนัยหนึ่ง ในมนวันดรก่อนหน้า คือยุคสวายัมภุวะ ความที่พระองค์มีคอสีน้ำเงินเกิดขึ้นเพียงจากการที่พระนารายณ์ทรงจับและผูกพระหัตถ์ไว้
12.351.16
अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः ।
अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध
यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसङ्कीर्णाः कलुषीभवतेति ।
तदाप्रभृत्यापो यादोभिः सङ्कीर्णाः संवृत्ताः ॥ १२.३५१.१६ ॥
น้ำทั้งหลายถูกพระพฤหัสบดีแห่งอังคิรสะซึ่งกำลังทำพิธีเบื้องต้นของการกวนน้ำอมฤต สัมผัส แต่ก็ไม่ได้รับความโปรดปรานอย่างแท้จริง พระพฤหัสบดีจึงกริ้วน้ำว่า เพราะพวกเจ้าถูกเราสัมผัสแล้วกลับมัวหมองและไม่ได้รับความโปรดปราน ตั้งแต่วันนี้ไปพวกเจ้าจะมัวหมอง เต็มไปด้วยปลา จระเข้ ปลาตัวเล็ก เต่า และสัตว์ต่างๆ ตั้งแต่นั้นมาน้ำจึงเต็มไปด้วยสัตว์น้ำ
12.351.17
विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम् ।
स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः ॥ १२.३५१.१७ ॥
วิศวรูปบุตรของตวัษฏฤ เป็นปุโรหิตของเทวดา และเป็นหลานของอสูรทางฝ่ายมารดา เขาถวายส่วนแบ่งแก่เทวดาอย่างเปิดเผย และถวายแก่อสูรอย่างลับ ๆ
12.351.18
अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त ।
हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम्
ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः ।
तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति ॥ १२.३५१.१८ ॥
ครั้นนั้น บรรดาอสูรมีหิรัณยกศิปุเป็นหัวหน้า จึงขอพรจากน้องสาวซึ่งเป็นมารดาของวิศวรูป ว่า "น้องหญิงเอ๋ย บุตรของเจ้า คือวิศวรูปผู้เป็นบุตรของตวัษฏฤ มีสามเศียร เป็นปุโรหิตของเทวดา ถวายส่วนแบ่งแก่เทวดาอย่างเปิดเผย แต่แก่พวกเราถวายอย่างลับ ๆ เพราะเหตุนั้น เทวดาจึงเจริญขึ้น ส่วนพวกเราเสื่อมลง ขอเจ้าจงห้ามเขาไว้ให้ได้ เพื่อให้เขาแบ่งส่วนให้แก่พวกเราด้วย"
12.351.19
अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच ।
पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि
नार्हस्येवं कर्तुमिति ।
स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा सम्पूज्य हिरण्यकशिपुमगात् ॥ १२.३५१.१९ ॥
ครั้นนั้น มารดาได้กล่าวแก่วิศวรูปผู้เสด็จไปยังสวนนันทนะ ว่า ลูกเอ๋ย เหตุใดเจ้าจึงช่วยเพิ่มพูนฝ่ายศัตรู ทำลายฝ่ายของลุงทั้งหลายของเจ้า เจ้าไม่ควรทำเช่นนี้ วิศวรูปเห็นว่าคำของมารดาไม่อาจล่วงละเมิดได้ จึงถวายความเคารพแด่มารดาแล้วไปหาหิรัณยกศิปุ
12.351.20
हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् ।
यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति
तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम् ॥ १२.३५१.२० ॥
หิรัณยกศิปุได้รับคำสาปจากหิรัณยครรภ์และจากวสิษฐ์ เพราะเจ้าเลือกอีกผู้หนึ่งเป็นโหตฤ พิธียัญของเจ้าจึงจะไม่สำเร็จ และเจ้าจะพบความตายจากสิ่งมีชีวิตที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน นี่คือคำสาป เมื่อคำสาปนั้นได้ถูกกล่าวออกไป หิรัณยกศิปุจึงพบความตาย
12.351.21
विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत् ।
तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज
ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत् ।
सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति ॥ १२.३५१.२१ ॥
วิศวรูปผู้เพิ่มพูนฝ่ายมารดาได้บำเพ็ญตบะอย่างยิ่ง เพื่อทำลายพรตของเขา พระอินทร์ได้ส่งนางอัปสรผู้งดงามจำนวนมากไป เมื่อเห็นนางเหล่านั้น จิตใจของเขาก็หวั่นไหว และไม่นานนักเขาก็ผูกพันกับนางอัปสรเหล่านั้น เมื่อนางอัปสรรู้ว่าเขาผูกพันแล้ว จึงกล่าวว่า พวกเราจะกลับไปตามทางที่มา
12.351.22
क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति ।
तास्तमब्रुवन्
वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥ १२.३५१.२२ ॥
วิศวรูปตรัสว่า จะไปไหนเล่า จงอยู่ก่อนเถิด ความเจริญจะมีแก่เจ้าเมื่ออยู่กับข้า นางอัปสรเหล่านั้นจึงกล่าวกับเขาว่า พวกเราเป็นเทพสตรีอัปสรที่แต่ก่อนได้เลือกพระอินทร์ ผู้ประทานพร ผู้ทรงอำนาจ เป็นเจ้าของพวกเรา
12.351.23
अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ।
ततो मन्त्राञ्जजाप
तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः ।
एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान्
अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे ॥ १२.३५१.२३ ॥
ครั้นนั้น วิศวรูปจึงกล่าวกับนางเหล่านั้นว่า วันนี้เทวดาพร้อมด้วยพระอินทร์จะไม่มีอีกต่อไป แล้วเขาก็ท่องมนตร์ ด้วยมนตร์เหล่านั้น ผู้มีสามเศียรก็เจริญขึ้น ด้วยปากเดียว ในโลกทั้งปวง เขาดื่มโสมที่ถวายอย่างดีในพิธียัญโดยพราหมณ์ผู้เกิดสองครั้งซึ่งปฏิบัติพิธีกรรมอย่างถูกต้อง ด้วยปากหนึ่งเขาดื่มน้ำ และด้วยปากหนึ่งเขาดื่มเทวดาพร้อมพระอินทร์ ครั้นนั้น พระอินทร์เห็นเขาเจริญขึ้น ร่างกายทุกส่วนอิ่มเอิบด้วยการดื่มโสม ก็เกิดความกังวล
12.351.24
देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च ।
विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते
वयमभागाः संवृत्ताः ।
असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः
तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति ॥ १२.३५१.२४ ॥
เทวดาพร้อมพระอินทร์เสด็จไปหาพระพรหมแล้วกราบทูลว่า วิศวรูปดื่มโสมที่ถวายอย่างดีในพิธียัญทุกแห่ง พวกเราจึงไม่ได้รับส่วนแบ่ง ฝ่ายอสูรเจริญขึ้น ส่วนพวกเรากำลังเสื่อมลง ขอพระองค์โปรดจัดการให้พวกเราได้รับความเจริญที่จะตามมาต่อไป
12.351.25
तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः ।
स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात्
तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति ॥ १२.३५१.२५ ॥
พระพรหมตรัสแก่เทวดาเหล่านั้นว่า ฤๅษีทธีจะเป็นผู้เป็นพฤคุวงศ์กำลังบำเพ็ญตบะอยู่ ขอให้ท่านขอพรจากเขา ให้เขาสละร่างกาย และให้สร้างสายฟ้าจากกระดูกของเขา
12.351.26
देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे ।
सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति
तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् ।
यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति
ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति ।
अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं
समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥ १२.३५१.२६ ॥
เหล่าเทวดาไปยังที่ซึ่งฤๅษีทธีจิผู้ทรงบุญบารมีกำลังบำเพ็ญตบะอยู่ พระอินทร์พร้อมด้วยเทวดาเข้าไปหาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า การบำเพ็ญตบะของท่านเป็นไปด้วยดี ไม่มีอุปสรรคกระมัง" ทธีจิตรัสตอบพวกเขาว่า "ยินดีต้อนรับพวกท่าน มีกิจอันใดที่ข้าพเจ้าจะพึงกระทำ สิ่งใดที่พวกท่านกล่าว ข้าพเจ้าจะทำสิ่งนั้น" เทวดาทูลตอบท่านว่า "ขอพระผู้เป็นเจ้าโปรดสละร่างกายเพื่อประโยชน์แก่โลกทั้งหลายเถิด" ครั้นนั้น ทธีจิผู้มีจิตไม่หวั่นไหว เสมอกันทั้งในสุขและทุกข์ ผู้เป็นมหาโยคี ตั้งอาตมันไว้ในสมาธิ แล้วจึงสละร่างกาย
12.351.28
तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता सङ्गृह्य वज्रमकरोत् ।
तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसम्भूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान
शिरसां चास्य छेदनमकरोत् ।
तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसम्भवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान
तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु सम्भवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे ।
तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥ १२.३५१.२८ ॥
เมื่ออาตมันของท่านรวมเข้าในปรมาตมัน พระธาตาจึงรวบรวมกระดูกเหล่านั้นแล้วสร้างวัชระขึ้น ด้วยวัชระนั้นซึ่งไม่อาจทำลายได้และไม่อาจต้านทานได้ เกิดจากกระดูกของพราหมณ์ฤๅษี และพระวิษณุทรงเข้าสิงอยู่ พระอินทร์จึงสังหารวิศวรูป และตัดเศียรทั้งหลายของเขา หลังจากนั้น พระอินทร์ได้สังหารวฤตร ศัตรูผู้เกิดจากการกวนอวัยวะของวิศวรูป ซึ่งตวัษฏฤเป็นผู้สร้างขึ้น เมื่อบาปแห่งการฆ่าพราหมณ์แตกออกเป็นสองส่วน พระอินทร์ด้วยความหวาดกลัวจึงละราชสมบัติของเทวดา เข้าไปอาศัยในก้านบัวอันเย็น ซึ่งเกิดในน้ำ ในสระมานสะ ที่นั่นด้วยพลังแห่งอำนาจวิเศษ พระองค์กลายเป็นขนาดเล็กเท่าอณู แล้วเข้าไปยังเส้นใยในก้านบัวนั้น
12.351.29
अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव ।
देवान्रजस्तमश्चाविवेश
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् ।
रक्षांसि प्रादुरभवन्
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम ।
अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥ १२.३५१.२९ ॥
เมื่อความกลัวต่อบาปพราหมณ์พินาศไปแล้ว พระอินทร์ผู้เป็นเจ้าแห่งไตรโลกและเป็นสวามีของศจี ก็ไม่มีผู้เป็นใหญ่ของโลกอีกต่อไป รชัสและตมัสเข้าสู่เหล่าเทพ มนตร์ของเหล่ามหาฤๅษีก็ไม่ทำงาน อสูรปรากฏขึ้น และพรหมัน (ความรู้ศักดิ์สิทธิ์) ก็ถึงความพินาศ เมื่อไม่มีพระอินทร์ โลกทั้งหลายก็อ่อนกำลังและถูกรุกรานได้โดยง่าย
12.351.30
अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः ।
नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव
अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥ १२.३५१.३० ॥
ลำดับนั้น เหล่าเทพและฤๅษีได้อภิเษกนหุษะ โอรสของอายุส ให้เป็นพระราชาแห่งเทพ นหุษะมีแสงรุ่งโรจน์ห้าร้อยดวงที่หน้าผาก ซึ่งแย่งชิงความงามทั้งปวง ปกครองและคุ้มครองไตรภพ ลำดับนั้น โลกทั้งหลายก็กลับคืนสู่สภาวะปกติและมีความสงบสุข
12.351.31
अथोवाच नहुषः ।
सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति
स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् ।
सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति
तं शची प्रत्युवाच ।
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥ १२.३५१.३१ ॥
นหุษะกล่าวว่า "ทุกสิ่งที่ศักระเคยเสวยนั้นอยู่ต่อหน้าข้าแล้ว ยกเว้นศจี" เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว เขาก็เข้าไปใกล้ศจีและกล่าวกับนางว่า "ดูก่อนผู้โชคดี ข้าคือพระอินทร์ผู้เป็นใหญ่แห่งเทพ จงรับข้าเถิด" ศจีตอบเขาว่า "ตามธรรมชาติ ท่านรักธรรม และเกิดในวงศ์แห่งพระโสม ท่านไม่ควรล่วงละเมิดภรรยาของผู้อื่น"
12.351.32
तामथोवाच नहुषः ।
ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया
अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति ।
सा तमुवाच
अस्ति मम किञ्चिद्व्रतमपर्यवसितम् ।
तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति
स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥ १२.३५१.३२ ॥
ลำดับนั้น นหุษะกล่าวกับนางว่า "ข้าจะครองตำแหน่งแห่งอินทร์ ข้าคือผู้ที่รับแก้วแห่งราชอาณาจักรของพระอินทร์ ไม่มีความอธรรมใดในเรื่องนี้ เจ้าเคยถูกพระอินทร์เสวยมาแล้ว" นางกล่าวกับเขาว่า "ข้ายังมีวัตรที่ยังไม่สิ้นสุด เมื่อถึงพิธีอวภฤถสนานของวัตรนั้น หลังจากผ่านไปหลายวัน ข้าจะไปหาท่าน" เมื่อศจีกล่าวดังนี้ นหุษะก็จากไป
12.351.33
अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् ।
स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय ।
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥ १२.३५१.३३ ॥
ลำดับนั้น ศจีผู้ทุกข์ระทมและโศกเศร้า ปรารถนาจะเห็นพระสวามี ถูกความกลัวนหุษะครอบงำ จึงไปหาพระพฤหัสปติ เมื่อเห็นนางเข้ามาหา พระพฤหัสปติก็เข้าสู่ฌาน ทรงรู้ว่านางมุ่งมั่นในกิจของพระสวามี จึงตรัสว่า "จงประกอบด้วยวัตรและตบะนี้เถิด เรียกพระอุปศรุติ เทวีผู้ประทานพร นางจะให้เจ้าได้เห็นพระอินทร์"
12.351.34
साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् ।
सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात्
उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता ।
किं ते प्रियं करवाणीति
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति ।
सैनां मानसं सरोऽनयत्
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥ १२.३५१.३४ ॥
ศจีจึงรับมหานิยมนั้น และเรียกพระอุปศรุติ เทวีผู้ประทานพรด้วยมนตร์ พระอุปศรุติมาสู่ใกล้ศจีและกล่าวว่า "เจ้าได้เรียกข้า และข้ามาแล้ว ข้าจะทำสิ่งใดที่เป็นที่รักแก่เจ้าเล่า" ศจีก้มศีรษะถวายความเคารพแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่เทวีผู้มีบารมี ท่านได้รับการยกย่องว่าเป็นความจริง ขอโปรดให้ข้าได้เห็นพระสวามีของข้า" แล้วนางก็นำศจีไปยังทะเลสาบมานส ที่นั่นนางได้แสดงให้เห็นพระอินทร์ซ่อนอยู่ในก้านบัว
12.351.35
तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव ।
अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम्
नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति ।
तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति
सा तमुवाच ।
नहुषो मामाह्वयति
कालश्चास्य मया कृत इति ॥ १२.३५१.३५ ॥
พระอินทร์เห็นภรรยาของตนผอมซูบและอ่อนแรง ก็เกิดความวิตก อนิจจา ความทุกข์ยิ่งใหญ่นี้มาถึงข้าแล้วในวันนี้ นางได้มาตามหาข้า ด้วยความทุกข์ระทม พระอินทร์ตรัสว่า "เจ้าอยู่อย่างไร" นางตอบว่า "นหุษะเรียกข้า และข้าได้กำหนดเวลาไว้กับเขาแล้ว"
12.351.36
गच्छ ।
नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया ।
त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति
सैवमुक्ता हृष्टा जगाम ।
इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥ १२.३५१.३६ ॥
จงไปเถิด จงบอกนหุษะแทนข้าว่า จงมาด้วยยานพาหนะที่ไม่เคยมีมาก่อน ซึ่งฤๅษีเทียมไว้ ข้าได้ขึ้นยานพาหนะอันยิ่งใหญ่ที่เป็นที่รักของใจพระอินทร์แล้ว เจ้าไม่ควรมาพร้อมกับผู้อื่น" นางถูกกล่าวดังนี้ก็ยินดีและจากไป พระอินทร์ก็เข้าไปอยู่ในก้านบัวนั้นอีกครั้ง
12.351.37
अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति ।
तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम्
स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥ १२.३५१.३७ ॥
ลำดับนั้น เมื่อเห็นพระอินทราณีมาถึง นหุษะกล่าวว่า "เวลานั้นสมบูรณ์แล้ว" ศจีจึงบอกเขาตามที่พระอินทร์ตรัสไว้ เขาขึ้นยานที่เทียมด้วยมหาฤๅษี แล้วมาสู่ใกล้ศจี
12.351.38
अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् ।
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत
ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् ।
सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति
स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥ १२.३५१.३८ ॥
ลำดับนั้น พระอคัสตยะ ผู้เกิดจากหม้อ โอรสของมิตระและวรุณ เห็นนหุษะกำลังกลั่นแกล้งเหล่ามหาฤๅษีเหล่านั้น และนหุษะให้ฤๅษีเหล่านั้นสัมผัสเขาด้วยเท้า ลำดับนั้น พระอคัสตยะจึงกล่าวกับนหุษะว่า "ดูก่อนคนบาปผู้ประพฤติในสิ่งที่ไม่ควรทำ จงตกลงสู่พื้นดินเถิด ตราบเท่าที่แผ่นดินและภูเขายังคงอยู่ ท่านจะเป็นงู" ในขณะเดียวกับที่คำของมหาฤๅษีสิ้นสุดลง เขาก็ตกลงจากยานพาหนะนั้น
12.351.39
अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् ।
ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः
ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति ।
ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥ १२.३५१.३९ ॥
ลำดับนั้น เมื่อไม่มีพระอินทร์ ไตรโลกก็กลับมั่นคงอีก จากนั้นเหล่าเทพและฤๅษีได้ไปพึ่งพระวิษณุผู้เป็นพระผู้เป็นเจ้าเพื่อพระอินทร์ และกล่าวว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ขอโปรดคุ้มครองพระอินทร์ ผู้ถูกบาปการฆ่าพราหมณ์ครอบงำ" ลำดับนั้น พระผู้ประทานพรจึงตรัสแก่เหล่าเทพว่า "ให้พระอินทร์ประกอบพิธีอัศวเมธ ซึ่งเป็นยัญแห่งพระวิษณุ เมื่อนั้นพระองค์จะได้กลับคืนสู่ตำแหน่งของตน"
12.351.41
ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति ।
सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत्
इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम ।
बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत्
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ।
ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् ।
एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा
स्वस्थानं प्रापितः ॥ १२.३५१.४१ ॥
ลำดับนั้น เมื่อเหล่าเทพและฤๅษีหาพระอินทร์ไม่พบ จึงกล่าวกับศจีว่า "ไปเถิด ผู้โชคดี จงนำพระอินทร์กลับมา" นางจึงกลับไปยังทะเลสาบนั้นอีกครั้ง พระอินทร์ผุดขึ้นจากทะเลสาบนั้นแล้วไปหาพระพฤหัสปติ พระพฤหัสปติได้นำอัศวเมธ ยัญอันยิ่งใหญ่มาถวายพระศักระ จากนั้นพระองค์ปล่อยม้าศักดิ์สิทธิ์ชื่อกฤษณสารังคะ และทำให้มันเป็นพาหนะ พระพฤหัสปติจึงนำพระอินทร์ผู้เป็นเจ้าแห่งมรุตกลับคืนสู่ตำแหน่งของตน ลำดับนั้น ราชาแห่งเทพ อันเหล่าเทพและฤๅษีสรรเสริญ ประทับอยู่ในสวรรค์และปราศจากมลทิน พระองค์แบ่งบาปการฆ่าพราหมณ์ออกเป็นสี่ส่วนให้แก่สตรี ไฟ ต้นไม้ และโคทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ พระอินทร์ผู้ได้รับการเสริมกำลังด้วยอานุภาพแห่งพรหมเตชะ เมื่อสังหารศัตรูแล้ว ก็ได้กลับคืนสู่ตำแหน่งของตน
12.351.42
आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः ।
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः
संवृत्तः ॥ १२.३५१.४२ ॥
ในกาลก่อน มหาฤๅษีภรทวาชผู้ไปถึงคงคาบนสวรรค์และแตะต้องน้ำของพระองค์ ได้เข้าเฝ้าพระวิษณุผู้ก้าวไปสามก้าว มือที่ถือน้ำได้ตีลงที่อกของท่าน และอกของท่านก็เกิดเครื่องหมาย
12.351.43
भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥ १२.३५१.४३ ॥
พระอัคนีถูกมหาฤๅษีภฤคุสาปให้อยู่ในสภาพที่ต้องกินทุกสิ่ง
12.351.44
अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति ।
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत्
अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति ।
तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात्
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसञ्ज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः ।
स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥ १२.३५१.४४ ॥
พระอทิติปรุงอาหารของเทวดา คิดว่าเมื่อเทวดากินแล้วจะฆ่าอสูรได้ เมื่อการถือศีลสำเร็จ พุธมาหาพระอทิติและกล่าวว่า "ขอทานให้ข้าเถิด" เพราะอาหารนั้นต้องกินก่อนโดยเทวดาเท่านั้นและไม่ใช่ผู้อื่น พระอทิติจึงไม่ให้ทาน ด้วยความโกรธที่ถูกปฏิเสธ พุธซึ่งกลายเป็นพราหมณ์ได้ทำให้พระอทิติทำลายไข่ของพระวิวัสวัตในชาติที่สองของท่าน ไข่ที่เรียกว่าอัณฑะ ผู้นั้นได้เป็นมารตัณฑะ วิวัสวาน และเป็นเจ้าแห่งพิธีศราทธ์
12.351.45
दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् ।
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् ।
ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः
भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति ।
सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥ १२.३५१.४५ ॥
ท้าวทักษะมีธิดาหกสิบองค์ ในจำนวนนั้นพระองค์ประทานสิบสามองค์แก่กัศยปะ สิบองค์แก่ธรรมะ สิบองค์แก่มนุ และยี่สิบเจ็ดองค์แก่โสมะ ในบรรดาธิดาที่เท่าเทียมกัน ซึ่งรู้จักกันในนามดาวฤกษ์ โสมะแสดงความรักต่อโรหิณีมากกว่า ภรรยาที่เหลือด้วยความริษยาจึงไปหาบิดาและรายงานเรื่องนี้ว่า "ข้าแต่พระบิดา ในหมู่พวกเราที่มีอานุภาพเท่าเทียมกัน โสมะรักโรหิณีมากกว่า" พระองค์ตรัสว่า "โรคกษัยจะเข้าจับเขา"
12.351.46
दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश ।
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत्
दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति ।
तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति
अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत्
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास ।
तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव
तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः ।
पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति
मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥ १२.३५१.४६ ॥
เพราะคำสาปของท้าวทักษะ โรคกษัย (ยักษมา) ได้เข้าสู่พระจันทร์ผู้เป็นราชา เมื่อถูกโรคกษัยเข้าครอบงำ พระจันทร์จึงไปหาท้าวทักษะ และท้าวทักษะตรัสว่า "เจ้าไม่ประพฤติเสมอภาค" ที่นั้นฤๅษีทั้งหลายกล่าวกับโสมะว่า "เจ้ากำลังซูบผอมเพราะโรคกษัย ทางทิศตะวันตก ที่ฝั่งมหาสมุทร มีท่าศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่าหิรัณยสรัสวตี จงไปที่นั้นแล้วชำระกายเถิด" ครั้นแล้วโสมะจึงไปยังท่าศักดิ์สิทธิ์หิรัณยสรัสวตีนั้น เมื่อไปถึงและอาบน้ำชำระกาย ชำระตนให้พ้นจากบาป และได้รับความงดงามรุ่งเรืองที่ท่านั้น ตั้งแต่เวลาที่โสมะอยู่ที่นั่น ท่านั้นก็เป็นที่รู้จักในนามประภาส เพราะคำสาปนั้น แม้ทุกวันนี้พระจันทร์ก็ยังลดลง ประทับอยู่ระหว่างวันเดือนดับ ปรากฏกายเพียงในวันเพ็ญ โดยมีเส้นเมฆบังไว้ สีของพระองค์กลายเป็นดุจเมฆ และรอยกระต่ายของพระองค์ก็ชัดเจนขึ้น
12.351.47
स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे ।
तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत्
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् ।
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः
पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो ।
भविष्यथेति ॥ १२.३५१.४७ ॥
มหาฤๅษีสถูลศิรากระทำตบะอยู่ในทิศตะวันออกเฉียงเหนือของเขาเมรุ ขณะท่านบำเพ็ญตบะ ลมบริสุทธิ์ที่พัดพาความหอมทั้งปวงได้พัดมาต้องกายท่าน ร่างกายของท่านร้อนและผอมเพราะตบะ ลมพัดให้ท่านเย็น ใจของท่านจึงเกิดความพอใจ ในความพอใจที่เกิดจากลมพัดนั้น ต้นไม้ทั้งหลายก็มิได้แสดงความงามของดอกไม้ทันที ท่านจึงสาปพวกมันว่า "พวกเจ้าจะไม่ออกดอกตลอดกาล"
12.351.48
नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् ।
तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः ।
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः
उक्तश्चापेयो भविष्यसि ।
एतच्च ते तोयं वडवामुखसञ्ज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति
तदेतदद्यापि वडवामुखसञ्ज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥ १२.३५१.४८ ॥
พระนารายณ์เคยอวตารเป็นมหาฤๅษีนามวฑวามุขเพื่อประโยชน์แก่โลกทั้งหลาย ขณะที่ท่านบำเพ็ญตบะบนเขาเมรุ ได้เรียกมหาสมุทรมาแต่มหาสมุทรไม่มา ด้วยความโกรธ ท่านทำให้น้ำในมหาสมุทรนิ่งสงบด้วยความร้อนแห่งกายของตน และทำให้เกิดรสเค็มในน้ำนั้นเหมือนเหงื่อที่ไหลออก ท่านประกาศว่ามันจะดื่มไม่ได้ แต่น้ำนี้เมื่อผู้ที่มีนามว่าวฑวามุขดื่มแล้วจะกลายเป็นน้ำหวาน แม้ทุกวันนี้น้ำทะเลก็ยังถูกดื่มโดยผู้สืบทอดที่มีนามว่าวฑวามุข
12.351.49
हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे ।
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥ १२.३५१.४९ ॥
พระรุทรปรารถนาอุมา ธิดาของภูเขาหิมวต มหาฤๅษีภฤคุก็เข้าไปหาหิมวตและกล่าวว่า "ขอประทานธิดาอุมาแก่ข้าเถิด" หิมวตตอบว่า "เจ้าบ่าวที่ปรารถนาคือพระรุทร" ภฤคุจึงกล่าวว่า "เพราะท่านปฏิเสธความตั้งใจของข้าที่จะเลือกธิดา ท่านจะไม่เป็นที่รองรับแห่งรัตนะทั้งหลาย" ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป คำของฤๅษีนี้ยังคงมั่นคงอยู่
12.351.65
तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् ।
क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे
तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् ।
तेन जगद्धार्यते ॥ १२.३५१.६५ ॥
ความยิ่งใหญ่ของพราหมณ์เป็นเช่นนี้ กษัตริย์ก็เข้าหาแผ่นดินอันยั่งยืนและไม่เสื่อมสลาย ดุจภรรยา แล้วเสวยสุขกับนาง สิ่งนี้เป็นของพรหม อัคนี และโสมะ ด้วยสิ่งนี้โลกจึงได้รับการค้ำจุน