महाभारत · अध्याय 12.351
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.351.1
अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ ।
एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन ॥ १२.३५१.१ ॥
अर्जुन ने कहा: अग्नि और सोम, ये दोनों एक ही मूल से पहले कैसे उत्पन्न हुए? मेरे मन में यह संशय उठा है, हे मधुसूदन, उसे काट दीजिए।
12.351.2
श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन ।
आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥ १२.३५१.२ ॥
श्रीभगवान ने कहा: अच्छा, हे पाण्डुनन्दन, मैं तुम्हें वह पुरातन कथा सुनाऊँगा जो आत्म-तेज से उत्पन्न हुई है। हे पार्थ, एकाग्र मन से मुझसे सुनो।
12.351.3
सम्प्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते ।
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे
ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके ।
तम इत्येवाभिभूतेऽसञ्ज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते ।
एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसम्भवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात्
अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः ।
शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः ॥ १२.३५१.३ ॥
सृष्टि के चौथे सहस्र युगों के अंत में, जब सम्पूर्ण प्रलय होता है और स्थावर-जंगम सब अव्यक्त में लीन हो जाते हैं, प्रकाश, पृथ्वी और वायु से रहित, अंधकारमय एकमात्र जलसमुद्र वाले लोक में, केवल अंधकार से आच्छादित, नामरहित, अद्वितीय स्थिति में, जब न रात थी न दिन, न सत् था न असत्, न व्यक्त न अव्यक्त, उस अवस्था में नारायण के गुणों के आश्रय, अक्षय, अजर, अतीन्द्रिय, अग्राह्य, अजन्मा, सत्य, अहिंसक, शुभ, विविध प्रवृत्तियों से विशिष्ट, अक्षय और अजर-अमर, अमूर्त, सर्वव्यापी, सबके कर्ता, शाश्वत अंधकार से पुरुष, अव्यय हरि प्रकट हुए।
12.351.4
निदर्शनमपि ह्यत्र भवति ।
नासीदहो न रात्रिरासीत्
न सदासीन्नासदासीत् ।
तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम्
सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते ॥ १२.३५१.४ ॥
यहाँ इसका एक उदाहरण भी है। अहो! न था, न रात्रि थी, न सत् था, न असत् था; पहले केवल अंधकार ही विश्वरूप होकर प्रकट हुआ। वह विश्व की जननी है—इसी प्रकार इसका अर्थ बताया जाता है।
12.351.5
तस्येदानीं तमःसम्भवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज ।
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत्
यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः ।
योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम्
कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम्
दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि ।
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं
धार्यत इति ॥ १२.३५१.५ ॥
तब उस तमस् से उत्पन्न पुरुष, कमलयोनि ब्रह्मा के प्रकट होने पर, प्रजाओं की सृष्टि की इच्छा से उस पुरुष ने अपने नेत्रों से अग्नि और सोम को रचा। फिर जब भूतों की सृष्टि आरंभ हुई, तो प्रजाओं के क्रम के वश से ब्रह्म और क्षत्र प्रकट हुए। जो सोम है वह ब्रह्म है, और जो ब्रह्म है वे ब्राह्मण हैं; जो अग्नि है वह क्षत्र है, और क्षत्र से ब्रह्म बलवत्तर है। ऐसा क्यों? यह संसार में प्रत्यक्ष गुण है। ब्राह्मणों से बढ़कर कोई प्राणी पहले उत्पन्न नहीं हुआ। जलती अग्नि में आहुति दी जाती है, इसी आधार पर मैं कहता हूँ। ब्रह्मा ने भूतों की सृष्टि की, और प्राणियों को स्थापित करके तीनों लोक धारण किए जाते हैं।
12.351.6
मन्त्रवादोऽपि हि भवति ।
त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम्
हितो देवेभिर्मानुषे जने इति ।
निदर्शनं चात्र भवति
विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति ।
हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति
अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता ।
स चाग्निर्ब्रह्म ॥ १२.३५१.६ ॥
यह मन्त्र का कथन भी है। "हे अग्नि, तुम विश्व के यज्ञों के होता हो, देवों द्वारा मनुष्यों के बीच स्थापित।" और यहाँ इसका उदाहरण भी है: "हे अग्नि, विश्व के सभी यज्ञों के होता।" "देवों और मनुष्यों द्वारा जगत के लिए स्थापित।" अग्नि ही यज्ञों का होता और कर्ता है, और वह अग्नि ब्रह्म है।
12.351.7
न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति ।
न विना पुरुषं तपः सम्भवति
हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः ।
ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः ।
तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति
यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥ १२.३५१.७ ॥
मन्त्र के बिना हवन नहीं होता, और पुरुष के बिना तप उत्पन्न नहीं होता। हवि और मन्त्रों का सम्मान देवों और मनुष्यों में प्रतिष्ठित है; "तुम होता हो" इस प्रकार तुम इसके द्वारा नियुक्त हो। और जो मनुष्य होता के अधिकारी हैं, वे भी। ब्राह्मण के लिए ही यजन का विधान है, क्षत्रिय और वैश्य द्विजों के लिए नहीं। इसलिए ब्राह्मण अग्निरूप होकर यज्ञों को वहन करते हैं; यज्ञ देवों को तृप्त करते हैं, और देव पृथ्वी का पोषण करते हैं।
12.351.8
शतपथे हि ब्राह्मणं भवति ।
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति
एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति ।
अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥ १२.३५१.८ ॥
शतपथ में ब्राह्मण है। जो विद्वान ब्राह्मण के मुख में दान की आहुति देता है, वह प्रज्वलित अग्नि में आहुति देता है। इसी प्रकार अग्निस्वरूप विद्वान ब्राह्मण अग्नि का पोषण करते हैं। अग्नि विष्णु हैं, जो सब प्राणियों में प्रवेश करके प्राणों को धारण करते हैं। यहाँ सनत्कुमार द्वारा गाए गए श्लोक भी हैं।
12.351.9
विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम् ।
ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥ १२.३५१.९ ॥
आदि में ब्रह्म ने विश्व को रचा, जो सबका आदि और निर्मल है। ब्रह्मघोषों से देवता स्वर्ग में स्थित हैं, जिनका उद्गम ब्रह्म है।
12.351.10
ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च ।
धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा ॥ १२.३५१.१० ॥
ब्राह्मणों की मति, वाणी, कर्म, श्रद्धा और तप पृथ्वी और स्वर्ग को धारण करते हैं, जैसे शीतलता से जल अमृत के समान होता है।
12.351.11
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥ १२.३५१.११ ॥
सत्य से बढ़कर कोई धर्म नहीं, माता के समान कोई गुरु नहीं। ब्राह्मणों से श्रेष्ठ कोई नहीं, जो मरने के बाद और इस लोक में भी कल्याण देते हैं।
12.351.12
नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा न गर्गरो मथ्यते सम्प्रदाने ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥ १२.३५१.१२ ॥
जिनके राष्ट्र में वृत्तिहीन ब्राह्मण होते हैं, उनके यहाँ न बैल बढ़ते हैं, न वाहन, न दान के समय मथनी मथी जाती है; वे भ्रष्ट होकर दस्यु बन जाते हैं।
12.351.13
वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः ।
वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः
इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा ।
स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥ १२.३५१.१३ ॥
वेद, पुराण और इतिहास के प्रमाण से, नारायण के मुख से उत्पन्न ब्राह्मण सबके आत्मा, सबके कर्ता और सबके पालक हैं। उस वरदाता देव के वाणी के साथ ही पहले ब्राह्मण प्रकट हुए, और ब्राह्मणों से शेष वर्ण प्रकट हुए। इस प्रकार जब मैंने ब्रह्मस्वरूप होकर पूर्वकाल में स्वयं ही सुर-असुर विशिष्ट ब्राह्मणों, सुर-असुर महर्षियों और विशेष प्राणियों को उत्पन्न किया, तब उन्हें स्थापित और नियंत्रित किया।
12.351.14
अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः ।
कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप
अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः ।
क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥ १२.३५१.१४ ॥
अहल्या के साथ दुराचार के कारण गौतम के शाप से इन्द्र को पीली-भूरी दाढ़ी प्राप्त हुई। कौशिक के कारण इन्द्र ने अपने अण्डकोष खो दिए और उन्हें मेढ़े के अण्डकोष प्राप्त हुए। अश्विनों को ग्रहण से रोकने के लिए वज्र उठाए हुए पुरंदर इन्द्र की भुजा च्यवन ने स्तम्भित कर दी। यज्ञ-विनाश से उत्पन्न क्रोध वाले दक्ष ने, और फिर तपस्या द्वारा स्वयं को जोड़कर, रुद्र के ललाट पर एक और नेत्र-आकृति उत्पन्न की।
12.351.15
त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः ।
ततः प्रादुर्भूता भुजगाः
तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः ।
पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायम्भुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा ॥ १२.३५१.१५ ॥
त्रिपुर-वध के लिए दीक्षा लेने वाले रुद्र के सिर की जटाएँ उशनस् ने काटकर प्रयोग में लगाईं। तब उनसे सर्प उत्पन्न हुए। उन सर्पों से पीड़ित होकर रुद्र का कण्ठ नीला हो गया। अथवा पूर्व मन्वन्तर, स्वायम्भुव काल में, नारायण के हाथ को पकड़ने और बाँधने से ही उनका नीलकण्ठत्व हुआ।
12.351.16
अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः ।
अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध
यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसङ्कीर्णाः कलुषीभवतेति ।
तदाप्रभृत्यापो यादोभिः सङ्कीर्णाः संवृत्ताः ॥ १२.३५१.१६ ॥
अमृत के मंथन में पुरश्चरण करने वाले आङ्गिरस बृहस्पति का स्पर्श करने पर भी जल ने निश्चय ही प्रसाद प्राप्त नहीं किया। तब बृहस्पति ने जल पर क्रोध किया: 'चूँकि मेरा स्पर्श करने पर तुम कलुषित हो गए और प्रसन्न नहीं हुए, इसलिए आज से तुम मछली, मगरमच्छ, मत्स्य, कछुए और अन्य जीवों से भरे रहकर कलुषित होओगे।' उसी समय से जल जलचरों से भरे हुए हो गए।
12.351.17
विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम् ।
स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः ॥ १२.३५१.१७ ॥
विश्वरूप, त्वष्टा का पुत्र, देवताओं का पुरोहित था और असुरों का भानजा था। वह प्रत्यक्ष रूप से देवताओं को भाग देता था और छिपे रूप से असुरों को।
12.351.18
अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त ।
हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम्
ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः ।
तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति ॥ १२.३५१.१८ ॥
तब असुरों ने हिरण्यकशिपु को आगे करके विश्वरूप की माता, अपनी बहन से वर माँगा। हे बहन, तुम्हारा पुत्र त्वष्टा का पुत्र विश्वरूप, तीन सिरों वाला, देवताओं का पुरोहित है; वह देवताओं को खुलेआम भाग देता है और हमें छिपे तौर पर। इसी से देवता बढ़ रहे हैं और हम क्षीण हो रहे हैं। इसलिए तुम उसे रोको, ताकि वह हमें भी भाग दे।
12.351.19
अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच ।
पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि
नार्हस्येवं कर्तुमिति ।
स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा सम्पूज्य हिरण्यकशिपुमगात् ॥ १२.३५१.१९ ॥
तब माता नन्दनवन पहुँचे विश्वरूप से बोली: हे पुत्र, तुम शत्रुपक्ष को बढ़ाने वाले क्यों हो? तुम अपने मामाओं के पक्ष का नाश कर रहे हो। तुम्हें ऐसा नहीं करना चाहिए। विश्वरूप ने माता का वचन अनुल्लंघनीय मानकर, उनका सम्मान करके हिरण्यकशिपु के पास चला गया।
12.351.20
हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् ।
यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति
तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम् ॥ १२.३५१.२० ॥
हिरण्यगर्भ और वसिष्ठ से हिरण्यकशिपु को शाप मिला था। क्योंकि तुमने दूसरे को होता चुना, इसलिए तुम्हारा यज्ञ अधूरा रहेगा, और तुम्हें एक अपूर्व प्राणी से मृत्यु प्राप्त होगी। उसी शाप के कारण हिरण्यकशिपु को मृत्यु मिली।
12.351.21
विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत् ।
तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज
ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत् ।
सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति ॥ १२.३५१.२१ ॥
विश्वरूप, जो अपने मातृपक्ष को बढ़ाने वाला था, अत्यंत तप में लगा था। उसका व्रत भंग करने के लिए इन्द्र ने अनेक तेजस्विनी अप्सराएँ भेजीं। उन्हें देखकर उसका मन विचलित हो गया, और शीघ्र ही वह उन अप्सराओं में आसक्त हो गया। उसे आसक्त जानकर अप्सराएँ बोलीं, "हम जैसे आई थीं वैसे ही लौट जाएँगी।"
12.351.22
क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति ।
तास्तमब्रुवन्
वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥ १२.३५१.२२ ॥
"कहाँ जाओगी? थोड़ा ठहरो, मेरे साथ तुम्हारा कल्याण होगा।" तब उन्होंने उससे कहा, "हम देव-स्त्री अप्सराएँ हैं; पूर्व में हमने वरदाता, सामर्थ्यवान इन्द्र को अपना वर चुना है।"
12.351.23
अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ।
ततो मन्त्राञ्जजाप
तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः ।
एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान्
अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे ॥ १२.३५१.२३ ॥
तब विश्वरूप ने उनसे कहा, "आज ही इन्द्र सहित देवता नहीं रहेंगे।" तब उसने मन्त्रों का जप किया। उन मन्त्रों से त्रिशिरा बढ़ने लगा। एक मुख से वह सब लोकों में, यज्ञों में क्रिया करने वाले द्विजों द्वारा भली प्रकार अर्पित सोम को पीता था, एक से जल पीता था, और एक से इन्द्र सहित देवताओं को। तब सोमपान से पुष्ट सब अंगों वाले बढ़ते हुए उसे देखकर इन्द्र चिन्ता में पड़ गया।
12.351.24
देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च ।
विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते
वयमभागाः संवृत्ताः ।
असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः
तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति ॥ १२.३५१.२४ ॥
देवता इन्द्र के साथ ब्रह्मा के पास गए और बोले, "विश्वरूप द्वारा सब यज्ञों में भली प्रकार अर्पित सोम पिया जा रहा है; हम भागहीन हो गए हैं। असुर पक्ष बढ़ रहा है, हम क्षीण हो रहे हैं। अतः आप हमारे लिए वह कल्याण विधान करें जो इसके बाद हो।"
12.351.25
तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः ।
स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात्
तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति ॥ १२.३५१.२५ ॥
ब्रह्मा ने उनसे कहा, "भृगुवंशी ऋषि दधीच तप कर रहे हैं। उनसे वर माँगा जाए कि वे अपना शरीर त्याग दें, और उनकी हड्डियों से वज्र बनाया जाए।"
12.351.26
देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे ।
सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति
तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् ।
यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति
ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति ।
अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं
समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥ १२.३५१.२६ ॥
देवता वहाँ आए जहाँ भगवान ऋषि दधीच तप कर रहे थे। इन्द्र सहित देवताओं ने उनके पास जाकर कहा, "भगवन्, आपका तप कुशल और निर्विघ्न चल रहा है?" दधीच ने उनसे कहा, "आपका स्वागत है। क्या किया जाए? आप जो कहेंगे, मैं वही करूँगा।" तब उन्होंने उनसे कहा, "भगवन्, आप लोकहित के लिए अपने शरीर का त्याग करने योग्य हैं।" तब दधीच ने उसी प्रकार अविचलित, सुख-दुःख में समभाव रखते हुए, महायोगी के रूप में आत्मा को समाहित करके शरीर का त्याग कर दिया।
12.351.28
तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता सङ्गृह्य वज्रमकरोत् ।
तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसम्भूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान
शिरसां चास्य छेदनमकरोत् ।
तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसम्भवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान
तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु सम्भवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे ।
तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥ १२.३५१.२८ ॥
उसके परमात्मा में लीन होने पर धाता ने उन हड्डियों को एकत्र करके वज्र बनाया। उस अभेद्य और अजेय वज्र से, जो ब्रह्मर्षि की हड्डियों से उत्पन्न हुआ था और जिसमें विष्णु प्रविष्ट थे, इन्द्र ने विश्वरूप को मार डाला और उसके सिर काट डाले। उसके बाद विश्वरूप के अंगों के मंथन से उत्पन्न, त्वष्टा द्वारा रचित शत्रु वृत्र को इन्द्र ने मार डाला। जब वह ब्रह्महत्या का पाप दो भागों में बँट गया, तब इन्द्र भय से देवराज्य छोड़कर जल में उत्पन्न शीतल मानस सरोवर की कमलनाल में चला गया। वहाँ अपने ऐश्वर्ययोग से वह अणु के समान सूक्ष्म होकर कमल की डण्डी के तन्तु में प्रविष्ट हो गया।
12.351.29
अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव ।
देवान्रजस्तमश्चाविवेश
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् ।
रक्षांसि प्रादुरभवन्
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम ।
अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥ १२.३५१.२९ ॥
तब ब्रह्महत्या के भय के नष्ट होने पर, त्रिलोकनाथ शचीपति (इन्द्र) जगत् के अनीश्वर हो गए। देवताओं में रजस् और तमस् प्रविष्ट हो गया। महर्षियों के मंत्र प्रवृत्त नहीं हुए। राक्षस प्रकट हुए, और ब्रह्म का विनाश होने लगा। इन्द्र के बिना, बलहीन लोक सहज ही आक्रमण के योग्य हो गए।
12.351.30
अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः ।
नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव
अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥ १२.३५१.३० ॥
तब देवताओं और ऋषियों ने आयुष के पुत्र नहुष नामक को देवराज पद पर अभिषिक्त किया। नहुष ने ललाट पर जलती हुई पाँच सौ ज्योतियों के साथ, जो सारे तेज को हर लेती थीं, त्रिविष्टप का पालन किया। तब लोक अपनी स्वाभाविक अवस्था को प्राप्त हुए और स्वस्थ हो गए।
12.351.31
अथोवाच नहुषः ।
सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति
स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् ।
सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति
तं शची प्रत्युवाच ।
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥ १२.३५१.३१ ॥
नहुष ने कहा, "शची को छोड़कर इन्द्र द्वारा भोगी गई सारी वस्तुएँ मेरे सामने उपस्थित हैं।" ऐसा कहकर वह शची के पास गया और उससे बोला, "हे सुभगे, मैं देवताओं का इन्द्र हूँ, मुझे स्वीकार करो।" तब शची ने उसे उत्तर दिया, "तुम स्वभाव से धर्मप्रिय हो और सोमवंश में उत्पन्न हुए हो; दूसरे की पत्नी का अपमान करना तुम्हें शोभा नहीं देता।"
12.351.32
तामथोवाच नहुषः ।
ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया
अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति ।
सा तमुवाच
अस्ति मम किञ्चिद्व्रतमपर्यवसितम् ।
तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति
स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥ १२.३५१.३२ ॥
तब नहुष ने उससे कहा, "इन्द्र का पद मेरे द्वारा ग्रहण किया जाएगा; मैं इन्द्र के राज्य-रत्नों का हरण करने वाला हूँ। यहाँ कोई अधर्म नहीं है, तुम इन्द्र द्वारा भोगी गई हो।" तब वह उससे बोली, "मेरा एक व्रत अभी अधूरा है। उसके अवभृथ-स्नान के समय, कुछ दिनों के बाद, मैं तुम्हारे पास आऊँगी।" शची के ऐसा कहने पर नहुष चला गया।
12.351.33
अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् ।
स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय ।
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥ १२.३५१.३३ ॥
तब शची दुःख और शोक से पीड़ित होकर, पति के दर्शन की लालसा लिए, नहुष के भय से जकड़ी हुई बृहस्पति के पास गई। उसे आते देखकर बृहस्पति ने ध्यान में प्रवेश किया, जाना कि वह पति के कार्य में तत्पर है, और बोले: "इसी व्रत और तप से युक्त होकर वरदायिनी देवी उपश्रुति का आवाहन करो। वह तुम्हें इन्द्र का दर्शन कराएगी।"
12.351.34
साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् ।
सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात्
उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता ।
किं ते प्रियं करवाणीति
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति ।
सैनां मानसं सरोऽनयत्
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥ १२.३५१.३४ ॥
तब उसने महान नियम धारण करके मन्त्रों से वरदायिनी देवी उपश्रुति का आवाहन किया। वह उपश्रुति शची के समीप आई और बोली: "मैं तुम्हारे द्वारा बुलाई गई हूँ, यहाँ उपस्थित हूँ। तुम्हारा कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?" शची ने सिर झुकाकर प्रणाम किया और कहा: "हे भगवती, तुम सत्य मानी जाती हो; मुझे मेरे पति का दर्शन कराने योग्य हो।" तब वह उसे मानसरोवर ले गई, और वहाँ कमल-नाल में छिपे इन्द्र को दिखाया।
12.351.35
तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव ।
अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम्
नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति ।
तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति
सा तमुवाच ।
नहुषो मामाह्वयति
कालश्चास्य मया कृत इति ॥ १२.३५१.३५ ॥
इन्द्र ने उस कृश और क्षीण पत्नी को देखकर चिंता में पड़ गए। अहो! मेरे ऊपर यह बड़ा दुःख आ पड़ा है। यह मुझे खोजकर दुःख से पीड़ित होकर आई है। इन्द्र ने कहा: तुम कैसे रह रही हो? वह बोली: नहुष मुझे बुला रहा है, और मैंने उसके लिए समय निश्चित कर दिया है।
12.351.36
गच्छ ।
नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया ।
त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति
सैवमुक्ता हृष्टा जगाम ।
इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥ १२.३५१.३६ ॥
जाओ। नहुष से तुम मेरी ओर से यह कहना: अपूर्व, ऋषियों से जुते हुए यान पर चढ़कर तुम आओ। इन्द्र के मन को प्रिय बड़े वाहन मैंने चढ़े हैं, अतः तुम्हें किसी और के साथ नहीं आना चाहिए। ऐसा कहे जाने पर वह प्रसन्न होकर चली गई। इन्द्र भी फिर कमल-नाल की गाँठ में ही प्रवेश कर गए।
12.351.37
अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति ।
तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम्
स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥ १२.३५१.३७ ॥
तब इन्द्राणी को आई देखकर नहुष ने कहा: वह समय पूरा हो गया। तब शची ने इन्द्र के कहे अनुसार उससे कहा। वह महर्षियों से जुते वाहन पर चढ़कर शची के समीप आया।
12.351.38
अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् ।
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत
ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् ।
सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति
स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥ १२.३५१.३८ ॥
तब मैत्रावरुणि, कुम्भ से उत्पन्न अगस्त्य ने देखा कि नहुष ने उन महर्षियों को सताया है, और नहुष ने उनसे अपने पैरों से स्पर्श कराया। तब उन्होंने नहुष से कहा, "हे अकार्य में लगे पापी, पृथ्वी पर गिर जाओ। जब तक पृथ्वी और पर्वत स्थिर रहेंगे, तब तक तुम सर्प बने रहोगे।" महर्षि के वचन के साथ ही वह अपने वाहन से गिर पड़ा।
12.351.39
अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् ।
ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः
ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति ।
ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥ १२.३५१.३९ ॥
तब इन्द्र के न रहने पर त्रैलोक्य फिर से (व्यवस्थित) हो गया। तब देवता और ऋषि भगवान विष्णु की शरण में इन्द्र के लिए गए और बोले, "हे भगवन्, ब्रह्महत्या से अभिभूत इन्द्र की रक्षा करना आपका कर्तव्य है।" तब वरदाता उन्होंने कहा, "इन्द्र विष्णु-सम्बन्धी अश्वमेध यज्ञ करे; तब वह अपना स्थान पुनः प्राप्त करेगा।"
12.351.41
ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति ।
सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत्
इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम ।
बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत्
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ।
ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् ।
एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा
स्वस्थानं प्रापितः ॥ १२.३५१.४१ ॥
तब देवताओं और ऋषियों ने जब इन्द्र को नहीं देखा तो शची से कहा, हे सौभाग्यवती, जाओ और इन्द्र को ले आओ। वह फिर उस सरोवर के पास गई। इन्द्र उस सरोवर से उठकर बृहस्पति के पास गए। बृहस्पति ने शक्र के लिए अश्वमेध नामक महान यज्ञ लाया। तब कृष्णसारंग नामक पवित्र अश्व को छोड़कर, उसी को वाहन बनाकर, बृहस्पति ने मरुतों के स्वामी इन्द्र को उनके अपने स्थान पर पहुँचा दिया। तब देवताओं के राजा, जिनकी देवताओं और ऋषियों ने स्तुति की, स्वर्ग में स्थित होकर निष्कलंक हो गए। ब्रह्महत्या के पाप को उन्होंने स्त्रियों, अग्नि, वनस्पतियों और गायों में चार स्थानों पर बाँट दिया। इस प्रकार ब्रह्मतेज के प्रभाव से पुष्ट इन्द्र शत्रु का वध करके अपने स्थान पर लौटा दिए गए।
12.351.42
आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः ।
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः
संवृत्तः ॥ १२.३५१.४२ ॥
प्राचीन काल में आकाशगंगा तक पहुँचे महर्षि भरद्वाज ने जल स्पर्श किया; तीन पग चलने वाले विष्णु के पास पहुँचकर, जल-सहित हाथ से उनकी छाती पर प्रहार किया गया, और वह चिह्नित वक्ष वाले हो गए।
12.351.43
भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥ १२.३५१.४३ ॥
महर्षि भृगु द्वारा शापित अग्नि सर्वभक्षी अवस्था को प्राप्त हुए।
12.351.44
अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति ।
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत्
अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति ।
तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात्
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसञ्ज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः ।
स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥ १२.३५१.४४ ॥
अदिति ने देवताओं का अन्न पकाया, यह सोचकर कि इसे खाकर वे असुरों का वध करेंगे। वहाँ व्रत-चर्या पूर्ण होने पर बुध आए और अदिति से बोले, 'भिक्षा दो।' देवों ने कहा कि यह पहले उन्हीं के लिए है, किसी और के लिए नहीं; इसलिए अदिति ने भिक्षा नहीं दी। तब भिक्षा-अस्वीकार से क्रुद्ध बुध ने, ब्रह्मभूत होकर, विवस्वान के दूसरे जन्म में, अंड नामक उनके अंड को अदिति के द्वारा नष्ट करा दिया। वही विवस्वान मार्तण्ड हुए और श्राद्धदेव बने।
12.351.45
दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् ।
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् ।
ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः
भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति ।
सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥ १२.३५१.४५ ॥
दक्ष की साठ पुत्रियाँ थीं। उनमें से तेरह कश्यप को, दस धर्म को, दस मनु को और सत्ताईस चन्द्रमा को दी गईं। उन तुल्य पुत्रियों में, जो नक्षत्र नाम से जानी गईं, सोम ने रोहिणी के प्रति अधिक प्रेम दिखाया। तब शेष पत्नियाँ ईर्ष्या से भरकर पिता के पास जाकर यह बात बोलीं: "भगवन्, हम समान प्रभाव वाली बहनों में सोम रोहिणी को अधिक स्नेह देता है।" उसने कहा, "यक्ष्मा इसे पकड़ लेगा।"
12.351.46
दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश ।
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत्
दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति ।
तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति
अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत्
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास ।
तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव
तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः ।
पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति
मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥ १२.३५१.४६ ॥
दक्ष के शाप से यक्ष्मा (क्षयरोग) राजा सोम में प्रविष्ट हुआ। यक्ष्मा से ग्रस्त होकर वह दक्ष के पास गया, और दक्ष ने उससे कहा, "तुम समान व्यवहार नहीं करते।" वहाँ ऋषियों ने सोम से कहा, "तुम यक्ष्मा से क्षीण हो रहे हो। पश्चिम दिशा में समुद्र पर हिरण्यसरस्वती का तीर्थ है। वहाँ जाकर अपना अभिषेक करो।" तब सोम हिरण्यसरस्वती के उस तीर्थ में गया। वहाँ जाकर उसने स्नान किया और स्नान करके अपने को पाप से मुक्त किया। उस तीर्थ में सोम के प्रकाशित होने के समय से वह तीर्थ "प्रभास" नाम से प्रसिद्ध हुआ। उसी शाप के कारण आज भी सोम अमावस्या के बीच में क्षीण होता है; केवल पूर्णिमा पर स्थित होकर वह मेघ-रेखा से ढका हुआ शरीर दिखाता है। मेघ के समान उसका रंग हो गया, और उसका शशचिह्न निर्मल हो गया।
12.351.47
स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे ।
तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत्
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् ।
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः
पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो ।
भविष्यथेति ॥ १२.३५१.४७ ॥
स्थूलशिरा नामक महर्षि ने मेरु के पूर्व-उत्तर दिशा-भाग में तपस्या की। जब वे तप कर रहे थे, तब सब गंधों को वहन करने वाली पवित्र वायु बहती हुई उनके शरीर को छूने लगी। तप से शरीर तपा और दुर्बल हुआ, वायु से पंखा झला जाकर उनके हृदय में संतोष आया। वायु के पंखे से हुए उस संतोष पर वनस्पतियों ने तत्काल पुष्पों की शोभा नहीं दिखाई, तब उन्होंने उन्हें शाप दिया कि तुम सदा पुष्पवान नहीं रहोगे।
12.351.48
नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् ।
तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः ।
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः
उक्तश्चापेयो भविष्यसि ।
एतच्च ते तोयं वडवामुखसञ्ज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति
तदेतदद्यापि वडवामुखसञ्ज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥ १२.३५१.४८ ॥
नारायण ने लोक के हित के लिए वडवामुख नामक महर्षि पूर्वकाल में हुए। मेरु पर्वत पर उनके तप करते समय समुद्र को बुलाया गया, परंतु वह नहीं आया। इससे क्रुद्ध होकर उन्होंने अपने शरीर की उष्मा से समुद्र के जल को स्थिर कर दिया, और पसीने के बहाव के समान उसमें खारापन उत्पन्न किया। उन्होंने कहा कि यह अपेय होगा। और तुम्हारा यह जल वडवामुख नाम से पीया जाकर मधुर हो जाएगा। वही आज भी वडवामुख नाम के अनुवर्ती द्वारा समुद्र का जल पिया जाता है।
12.351.49
हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे ।
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥ १२.३५१.४९ ॥
हिमवान पर्वत की पुत्री उमा को रुद्र ने चाहा। महर्षि भृगु भी हिमवान के पास आकर बोले, "कन्या उमा को मुझे दो।" हिमवान ने उत्तर दिया, "रुद्र अभीष्ट वर हैं।" तब भृगु ने कहा, "चूँकि तुमने कन्या के वरण के लिए मेरे भाव को अस्वीकार किया, इसलिए तुम रत्नों के पात्र न होगे।" आज से यह ऋषि का वचन स्थिर हो गया।
12.351.65
तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् ।
क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे
तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् ।
तेन जगद्धार्यते ॥ १२.३५१.६५ ॥
ऐसा ही है ब्राह्मणों का माहात्म्य। क्षत्रिय भी शाश्वत और अव्यय पृथ्वी को अपनी पत्नी मानकर उसके पास जाकर उसका भोग करता है। यह ब्रह्म, अग्नि और सोम से संबंधित है, उसीसे जगत धारण किया जाता है।