ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.351
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.351.1
अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ ।
एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन ॥ १२.३५१.१ ॥
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ହିଁ ଉତ୍ସରୁ କିପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲେ? ମୋ ମନରେ ଏହି ସଂଶୟ ଜାତ ହୋଇଛି; ହେ ମଧୁସୂଦନ, ତାହା ଛେଦନ କରନ୍ତୁ।
12.351.2
श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन ।
आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥ १२.३५१.२ ॥
ଶ୍ରୀ ଭଗବାନ କହିଲେ: ଭଲ, ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ନିଜ ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେହି ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ହେ ପାର୍ଥ, ଏକାଗ୍ରମନରେ ମୋର କଥା ଶୁଣ।
12.351.3
सम्प्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते ।
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे
ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके ।
तम इत्येवाभिभूतेऽसञ्ज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते ।
एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसम्भवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात्
अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः ।
शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः ॥ १२.३५१.३ ॥
ଚତୁର୍ଥ ସହସ୍ର ଯୁଗର ଅନ୍ତରେ, ସର୍ବଭୂତ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଆଲୋକ, ପୃଥିବୀ ଓ ବାୟୁହୀନ, କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଏକମାତ୍ର ଜଳାର୍ଣ୍ଣବ ଲୋକରେ, ନାମହୀନ ଓ ଅଦ୍ଵିତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ନା ରାତ୍ରି ଥିଲା ନା ଦିନ, ନା ସତ୍ ଥିଲା ନା ଅସତ୍, ନା ବ୍ୟକ୍ତ ନା ଅବ୍ୟକ୍ତ — ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଗୁଣାଶ୍ରିତ, ଅକ୍ଷୟ, ଅଜର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅଜ, ସତ୍ୟ, ଅହିଂସ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ବିବିଧ ପ୍ରବୃତ୍ତିବିଶିଷ୍ଟ, ଶାଶ୍ୱତ ତମସ୍ରୁ ଅମୂର୍ତ୍ତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସର୍ବକର୍ତ୍ତା ଅବ୍ୟୟ ହରି ପୁରୁଷରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
12.351.4
निदर्शनमपि ह्यत्र भवति ।
नासीदहो न रात्रिरासीत्
न सदासीन्नासदासीत् ।
तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम्
सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते ॥ १२.३५१.४ ॥
ଏଠାରେ ଏହାର ଏକ ନିଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଅହୋ! ସେତେବେଳେ ନ ଥିଲା, ରାତ୍ରି ନ ଥିଲା, ସତ୍ ନ ଥିଲା, ଅସତ୍ ନ ଥିଲା; ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ତମସ୍ ହିଁ ବିଶ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେହି ବିଶ୍ୱର ଜନନୀ—ଏହିପରି ଏହାର ଅର୍ଥ କୁହାଯାଏ।
12.351.5
तस्येदानीं तमःसम्भवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज ।
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत्
यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः ।
योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम्
कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम्
दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि ।
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं
धार्यत इति ॥ १२.३५१.५ ॥
ଏବେ ତମରୁ ଜାତ ସେହି ପୁରୁଷ, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ସମୟରେ, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ନିଜ ଆଖିରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପରେ ଭୂତସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେବାରୁ ପ୍ରଜାକ୍ରମ ବଶରେ ବ୍ରହ୍ମ ଓ କ୍ଷତ୍ର ଉଦିତ ହେଲେ। ଯାହା ସୋମ ତାହା ବ୍ରହ୍ମ; ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯାହା ଅଗ୍ନି ତାହା କ୍ଷତ୍ର; କିନ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମ ଅଧିକ ବଳବାନ। କାହିଁକି? ଏହା ଲୋକରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗୁଣ। ବ୍ରାହ୍ମଣଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପୂର୍ବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନାହିଁ। ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ ବୋଲି ମୁଁ ଏହା କହୁଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୂତସର୍ଗ କରାଗଲା; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତ୍ରିଲୋକ ଧାରଣ କରାଯାଏ।
12.351.6
मन्त्रवादोऽपि हि भवति ।
त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम्
हितो देवेभिर्मानुषे जने इति ।
निदर्शनं चात्र भवति
विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति ।
हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति
अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता ।
स चाग्निर्ब्रह्म ॥ १२.३५१.६ ॥
ଏହା ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରବାକ୍ୟ। "ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ହୋତା; ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ।" ଏହାର ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି: "ହେ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ହୋତା।" "ଦେବତା ଓ ମଣିଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ।" ଅଗ୍ନି ହିଁ ଯଜ୍ଞର ହୋତା ଓ କର୍ତ୍ତା; ସେହି ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମ।
12.351.7
न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति ।
न विना पुरुषं तपः सम्भवति
हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः ।
ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः ।
तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति
यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥ १२.३५१.७ ॥
ମନ୍ତ୍ର ବିନା ହବନ ହୁଏ ନାହିଁ; ପୁରୁଷ ବିନା ତପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ହବି ଓ ମନ୍ତ୍ରର ସମ୍ମାନ ଦେବତା ଓ ମଣିଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; "ତୁମେ ହୋତା" ଏହିପରି ତୁମେ ଏଥିପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ। ହୋତୃ ଅଧିକାରୀ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଯଜନ କେବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ବିହିତ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିରୂପ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ ବହନ କରନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପୋଷନ୍ତି।
12.351.8
शतपथे हि ब्राह्मणं भवति ।
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति
एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति ।
अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥ १२.३५१.८ ॥
ଶତପଥ ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଏହା ଅଛି। ଯେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଏ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରେ ଦାନାହୁତି ଅର୍ପଣ କରେ। ସେହିପରି ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ବିଷ୍ଣୁ; ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ଗାଇଥିବା ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
12.351.9
विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम् ।
ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥ १२.३५१.९ ॥
ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଦି ଓ ନିର୍ମଳ। ବ୍ରହ୍ମଘୋଷରେ ଅମର ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ; ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ସ।
12.351.10
ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च ।
धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा ॥ १२.३५१.१० ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ମତି, ବାକ୍ୟ, କର୍ମ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ତପସ୍ୟା ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଶୀତଳତାରେ ଜଳ ଅମୃତ ପରି।
12.351.11
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥ १२.३५१.११ ॥
ସତ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ ନାହିଁ; ମାତା ସମାନ ଗୁରୁ ନାହାଁନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ନାହାଁନ୍ତି; ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ଏ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ ଦିଅନ୍ତି।
12.351.12
नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा न गर्गरो मथ्यते सम्प्रदाने ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥ १२.३५१.१२ ॥
ଯେଉଁ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଜୀବିକାହୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଥା'ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ବଳଦ ବଢ଼େ ନାହିଁ, ବାହନ ନ ଥାଏ; ଦାନ ସମୟରେ ମଥାଣି ଘୂରେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପତିତ ହୋଇ ଦସ୍ୟୁ ହୋଇଯା'ନ୍ତି।
12.351.13
वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः ।
वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः
इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा ।
स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥ १२.३५१.१३ ॥
ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସର ପ୍ରାମାଣ୍ୟରୁ, ନାରାୟଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କର କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ପାଳକ। ସେ ବରଦାତା ଦେବଙ୍କ ବାଣୀ ସହିତ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କଠାରୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହିପରି ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ମୁଁ ନିଜେ ସୁର-ଅସୁରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁର-ଅସୁର ମହର୍ଷି ଏବଂ ବିଶେଷ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପାଦନ କରି ସ୍ଥାପିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କଲି।
12.351.14
अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः ।
कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप
अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः ।
क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥ १२.३५१.१४ ॥
ଅହଲ୍ୟାଧର୍ଷଣ ନିମିତ୍ତ ଗୌତମଙ୍କ ଶାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହଳଦିଆ-ବାଦାମୀ ଦାଢ଼ି ମିଳିଲା। କୌଶିକ ନିମିତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅଣ୍ଡକୋଷ ହରାଇ ମେଷର ଅଣ୍ଡକୋଷ ପାଇଲେ। ଗ୍ରହ-ପ୍ରତିଷେଧ କରୁଥିବା ବଜ୍ରୋଦ୍ୟତ ପୁରନ୍ଦରଙ୍କ ବାହୁ ଚ୍ୟବନ ସ୍ତମ୍ଭିତ କଲେ। ଯଜ୍ଞନାଶରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଦକ୍ଷ ପୁଣି ତପସ୍ୟାରେ ନିଜକୁ ଯୋଡ଼ି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଆଉ ଏକ ନେତ୍ରାକୃତି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
12.351.15
त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः ।
ततः प्रादुर्भूता भुजगाः
तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः ।
पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायम्भुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा ॥ १२.३५१.१५ ॥
ତ୍ରିପୁର ବଧ ନିମିତ୍ତ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମସ୍ତକର ଜଟା ଉଶନସ୍ କାଟି ପ୍ରୟୋଗ କଲେ। ତହିଁରୁ ସର୍ପମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେହି ସର୍ପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ କଣ୍ଠ ନୀଳ ହେଲା। ଅଥବା ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତର, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ କାଳରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ହାତ ଧରି ବାନ୍ଧିବାରୁ ହିଁ ସେ ନୀଳକଣ୍ଠତା ପାଇଲେ।
12.351.16
अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः ।
अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध
यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसङ्कीर्णाः कलुषीभवतेति ।
तदाप्रभृत्यापो यादोभिः सङ्कीर्णाः संवृत्ताः ॥ १२.३५१.१६ ॥
ଅମୃତ ଉତ୍ପାଦନରେ ପୁରଶ୍ଚରଣ କରୁଥିବା ଆଙ୍ଗିରସ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରସାଦ ପାଇ ନଥିଲା। ତେବେ ବୃହସ୍ପତି ଜଳ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ: 'ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ବେଳେ ତୁମେ କଳୁଷିତ ହେଲ ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲନାହିଁ, ତେଣୁ ଆଜିଠାରୁ ମାଛ, କୁମ୍ଭୀର, ମତ୍ସ୍ୟ, କଇଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କଳୁଷିତ ହୁଅ।' ସେଦିନଠାରୁ ଜଳ ଜଳଚର ଜୀବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
12.351.17
विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम् ।
स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः ॥ १२.३५१.१७ ॥
ବିଶ୍ୱରୂପ, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ; ଅସୁରମାନଙ୍କର ସେ ଭାଗିନା ଥିଲେ। ସେ ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏବଂ ଗୋପନରେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଭାଗ ଦେଉଥିଲେ।
12.351.18
अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त ।
हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम्
ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः ।
तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति ॥ १२.३५१.१८ ॥
ତା'ପରେ ଅସୁରମାନେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ମାତା, ନିଜ ଭଉଣୀଙ୍କଠାରୁ ବର ମାଗିଲେ। ହେ ଭଉଣୀ, ତୁମ ପୁତ୍ର ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱରୂପ, ତିନି ମୁଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପୁରୋହିତ; ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ ଭାଗ ଦିଏ, ଆମକୁ ଗୋପନରେ। ସେଥିପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ବଢ଼ୁଛନ୍ତି, ଆମେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛୁ। ତେଣୁ ତୁମେ ତାକୁ ରୋକ, ଯାହାଫଳରେ ସେ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଦେବ।
12.351.19
अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच ।
पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि
नार्हस्येवं कर्तुमिति ।
स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा सम्पूज्य हिरण्यकशिपुमगात् ॥ १२.३५१.१९ ॥
ତା'ପରେ ନନ୍ଦନବନକୁ ଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ମାତା କହିଲେ: ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ କାହିଁକି ବଢ଼ାଉଛ? ତୁମେ ତୁମ ମାମୁଁମାନଙ୍କ ପକ୍ଷକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛ। ଏପରି କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମାତାଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ଅଲଙ୍ଘନୀୟ ଭାବି ବିଶ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
12.351.20
हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् ।
यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति
तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम् ॥ १२.३५१.२० ॥
ହୈରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଠାରୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଶାପ ପାଇଥିଲେ। ତୁମେ ଅନ୍ୟଜଣକୁ ହୋତା ବରଣ କରିଥିବାରୁ ତୁମ ଯଜ୍ଞ ଅସମାପ୍ତ ରହିବ, ଏବଂ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବ, ଏହା ସେହି ଶାପ ଥିଲା। ସେହି ଶାପ ଦାନ ହେତୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଲେ।
12.351.21
विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत् ।
तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज
ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत् ।
सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति ॥ १२.३५१.२१ ॥
ମାତୃପକ୍ଷର ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ବିଶ୍ୱରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟାରେ ନିରତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ତେଜସ୍ୱିନୀ ଅପ୍ସରା ପଠାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ସେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ଜାଣି ଅପ୍ସରାମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ଯେମିତି ଆସିଥିଲୁ, ସେମିତି ଫେରିଯିବୁ।"
12.351.22
क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति ।
तास्तमब्रुवन्
वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥ १२.३५१.२२ ॥
"ତୁମେମାନେ କେଉଁଠି ଯିବ? ଟିକେ ରୁହ; ମୋ ସହିତ ତୁମମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେବ।" ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମେ ଦେବସ୍ତ୍ରୀ ଅପ୍ସରା; ପୂର୍ବରୁ ବରଦାତା, ସମର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆମେ ବରଣ କରିଛୁ।"
12.351.23
अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ।
ततो मन्त्राञ्जजाप
तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः ।
एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान्
अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे ॥ १२.३५१.२३ ॥
ଏଥିରେ ବିଶ୍ୱରୂପ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆଜି ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଦେବତାମାନେ ରହିବେ ନାହିଁ।" ତା'ପରେ ସେ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ। ସେହି ମନ୍ତ୍ରରେ ତ୍ରିଶିରା ବଢ଼ିଲା। ଏକ ମୁଖରେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ଯଜ୍ଞରେ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁହୁତ ସୋମ ସେ ପାନ କଲା, ଏକରେ ଜଳ ପାନ କଲା, ଏକରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ। ତା'ପରେ ସୋମପାନରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବଢ଼ୁଥିବା ତାକୁ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।
12.351.24
देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च ।
विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते
वयमभागाः संवृत्ताः ।
असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः
तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति ॥ १२.३५१.२४ ॥
ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ, "ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ସୁହୁତ ସୋମ ପିଇ ହେଉଛି; ଆମେ ଭାଗହୀନ ହୋଇ ଯାଇଛୁ। ଅସୁର ପକ୍ଷ ବଢ଼ୁଛି, ଆମେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛୁ। ତେଣୁ ଏହାପରେ ଆମ ପାଇଁ କଲ୍ୟାଣ ବିଧାନ କରନ୍ତୁ।"
12.351.25
तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः ।
स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात्
तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति ॥ १२.३५१.२५ ॥
ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଭୃଗୁବଂଶୀୟ ଋଷି ଦଧୀଚ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରୁ ବର ମାଗାଯାଉ, ସେ ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥିରେ ବଜ୍ର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉ।"
12.351.26
देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे ।
सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति
तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् ।
यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति
ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति ।
अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं
समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥ १२.३५१.२६ ॥
ଦେବତାମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ଋଷି ଦଧୀଚ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ, "ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ତପସ୍ୟା କୁଶଳରେ ଓ ବିଘ୍ନହୀନ ଭାବେ ଚାଲିଛି କି?" ଦଧୀଚ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆପଣମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। କ'ଣ କରିବାକୁ ହେବ? ଆପଣ ଯାହା କହିବେ ତାହା ମୁଁ କରିବି।" ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କର ଦେହତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।" ତେବେ ଦଧୀଚ ସେହି ଅବିଚଳ ମନରେ, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖି, ମହାଯୋଗୀ ରୂପେ ଆତ୍ମାକୁ ସମାଧିରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ।
12.351.28
तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता सङ्गृह्य वज्रमकरोत् ।
तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसम्भूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान
शिरसां चास्य छेदनमकरोत् ।
तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसम्भवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान
तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु सम्भवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे ।
तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥ १२.३५१.२८ ॥
ସେ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଧାତା ସେହି ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ସଂଗ୍ରହ କରି ବଜ୍ର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଅସ୍ଥିରୁ ଜାତ, ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରବିଷ୍ଟ, ଅଭେଦ୍ୟ ଓ ଅଜେୟ ସେ ବଜ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ବଧ କରି ତାଙ୍କ ମସ୍ତକସମୂହ ଛେଦନ କଲେ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ମନ୍ଥନରୁ ଜାତ, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ ବୃତ୍ରଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବଧ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବାରୁ ଭୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଜଳରେ ଜାତ, ଶୀତଳ ମାନସ ସରୋବରର ପଦ୍ମନାଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟଯୋଗ ବଳରେ ଅଣୁମାତ୍ର ହୋଇ ସେ ପଦ୍ମନାଳର ତନ୍ତୁରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
12.351.29
अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव ।
देवान्रजस्तमश्चाविवेश
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् ।
रक्षांसि प्रादुरभवन्
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम ।
अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥ १२.३५१.२९ ॥
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ଭୟ ନଷ୍ଟ ହେବାପରେ, ତ୍ରିଲୋକନାଥ ଶଚୀପତି (ଇନ୍ଦ୍ର) ଜଗତର ଅନୀଶ୍ୱର ହେଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ପ୍ରବେଶ କଲା। ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କଲା ନାହିଁ। ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ବିନାଶ ଆଡ଼କୁ ଗଲା। ଇନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ଲୋକସବୁ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ସହଜରେ ଆକ୍ରମଣଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ।
12.351.30
अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः ।
नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव
अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥ १२.३५१.३० ॥
ତା'ପରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଆୟୁଷର ପୁତ୍ର ନହୁଷଙ୍କୁ ଦେବରାଜ ପଦରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ। ନହୁଷ କପାଳରେ ଜଳୁଥିବା, ସମସ୍ତ ତେଜ ହରଣ କରୁଥିବା ପାଞ୍ଚଶହ ଜ୍ୟୋତି ସହିତ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପକୁ ପାଳନ କଲେ। ତହିଁରେ ଲୋକସବୁ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥା ପାଇ ସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ।
12.351.31
अथोवाच नहुषः ।
सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति
स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् ।
सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति
तं शची प्रत्युवाच ।
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥ १२.३५१.३१ ॥
ନହୁଷ କହିଲେ, "ଶଚୀ ବ୍ୟତୀତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୋଗିତ ସବୁ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ।" ଏହା କହି ସେ ଶଚୀ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ, "ହେ ସୁଭଗେ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ର; ମୋତେ ସ୍ୱୀକାର କର।" ତେବେ ଶଚୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ତୁମେ ସ୍ୱଭାବରୁ ଧର୍ମପ୍ରିୟ ଏବଂ ସୋମବଂଶରେ ଜାତ; ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅପମାନ କରିବା ତୁମ ପକ୍ଷରେ ଉଚିତ ନୁହେଁ।"
12.351.32
तामथोवाच नहुषः ।
ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया
अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति ।
सा तमुवाच
अस्ति मम किञ्चिद्व्रतमपर्यवसितम् ।
तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति
स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥ १२.३५१.३२ ॥
ତା'ପରେ ନହୁଷ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ମୁଁ ଅଧିକାର କରିବି; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜ୍ୟରତ୍ନ ହରଣକାରୀ ମୁଁ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଅଧର୍ମ ନାହିଁ; ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୋଗ୍ୟା।" ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର ଏକ ବ୍ରତ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାପ୍ତ ହୋଇନାହିଁ। ତାହାର ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ସମୟରେ, କିଛି ଦିନ ପରେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଯିବି।" ଶଚୀଙ୍କ ଏପରି କହିବାରେ ନହୁଷ ଚାଲିଗଲେ।
12.351.33
अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् ।
स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय ।
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥ १२.३५१.३३ ॥
ତାପରେ ଶଚୀ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଲାଳସାରେ, ନହୁଷର ଭୟରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆସିବାର ଦେଖି ବୃହସ୍ପତି ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଜାଣିଲେ ସେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତତ୍ପର, ଏବଂ କହିଲେ: "ଏହି ବ୍ରତ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବରଦାୟିନୀ ଦେବୀ ଉପଶ୍ରୁତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କର। ସେ ତୁମକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖାଇବେ।"
12.351.34
साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् ।
सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात्
उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता ।
किं ते प्रियं करवाणीति
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति ।
सैनां मानसं सरोऽनयत्
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥ १२.३५१.३४ ॥
ସେ ମହାନିୟମ ଧାରଣ କରି ମନ୍ତ୍ରରେ ବରଦାୟିନୀ ଦେବୀ ଉପଶ୍ରୁତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ସେହି ଉପଶ୍ରୁତି ଶଚୀଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସି କହିଲେ: "ତୁମେ ମୋତେ ଡାକିଛ; ଏହି ଆମେ ଉପସ୍ଥିତ। ତୁମର କେଉଁ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି?" ଶଚୀ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: "ହେ ଭଗବତୀ, ତୁମେ ସତ୍ୟ ବୋଲି ବିବେଚିତ; ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖାଇବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ।" ତା'ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ମାନସ ସରୋବରକୁ ନେଲେ, ସେଠାରେ ପଦ୍ମନାଳରେ ଲୁଚି ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
12.351.35
तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव ।
अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम्
नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति ।
तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति
सा तमुवाच ।
नहुषो मामाह्वयति
कालश्चास्य मया कृत इति ॥ १२.३५१.३५ ॥
ଇନ୍ଦ୍ର ସେହି କୃଶ ଓ କ୍ଷୀଣ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ଆହା! ମୋ ଉପରେ ଆଜି ଏହି ମହାଦୁଃଖ ଆସିଛି। ମୋତେ ଖୋଜି ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତା ହୋଇ ଏ ଆସିଛି। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ତୁମେ କିପରି ଜୀବନଯାପନ କରୁଛ? ସେ କହିଲା: ନହୁଷ ମୋତେ ଡାକୁଛି, ଏବଂ ମୁଁ ତା' ପାଇଁ ସମୟ ସ୍ଥିର କରିଛି।
12.351.36
गच्छ ।
नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया ।
त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति
सैवमुक्ता हृष्टा जगाम ।
इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥ १२.३५१.३६ ॥
ଯାଅ। ନହୁଷଙ୍କୁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ କୁହ: ଅପୂର୍ବ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଯାନରେ ଚଢ଼ି ତୁମେ ଆସ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରିୟ ବଡ଼ ବାହନରେ ମୁଁ ଚଢ଼ିଛି; ତେଣୁ ତୁମେ ଅନ୍ୟ କାହା ସହିତ ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି କୁହାଯିବାରୁ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଗଲା। ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପୁଣି ପଦ୍ମନାଳର ଗଣ୍ଠିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
12.351.37
अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति ।
तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम्
स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥ १२.३५१.३७ ॥
ତା'ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ଆସିଥିବା ଦେଖି ନହୁଷ କହିଲା: ସେ ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ତେବେ ଶଚୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କହିବା ଅନୁସାରେ ତାକୁ କହିଲେ। ସେ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଯାନରେ ଚଢ଼ି ଶଚୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲା।
12.351.38
अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् ।
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत
ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् ।
सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति
स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥ १२.३५१.३८ ॥
ଏଥିରେ କୁମ୍ଭଯୋନି ମୈତ୍ରାବରୁଣି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦେଖିଲେ ଯେ ନହୁଷ ସେହି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି; ନହୁଷ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରାଇଥିଲା। ତା'ପରେ ସେ ନହୁଷକୁ କହିଲେ, "ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା ହେ ପାପୀ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ଓ ପର୍ବତ ରହିବେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ସର୍ପ ହୋଇ ରହିବ।" ମହର୍ଷିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ସହିତ ସେ ବାହନରୁ ପଡ଼ିଗଲା।
12.351.39
अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् ।
ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः
ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति ।
ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥ १२.३५१.३९ ॥
ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ର ନ ଥିବାରୁ ତ୍ରିଲୋକ ପୁନର୍ବାର ସ୍ଥିର ହେଲା। ତା'ପରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ସେମାନେ କହିଲେ, "ହେ ଭଗବାନ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଆପଣଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।" ତା'ପରେ ବରଦାତା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବୈଷ୍ଣବ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଇନ୍ଦ୍ର କରନ୍ତୁ; ତା'ପରେ ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଇବେ।"
12.351.41
ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति ।
सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत्
इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम ।
बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत्
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ।
ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् ।
एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा
स्वस्थानं प्रापितः ॥ १२.३५१.४१ ॥
ଏପରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ଶଚୀଙ୍କୁ କହିଲେ: ହେ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ, ଯାଅ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଣ। ସେ ପୁଣି ସେହି ସରୋବର ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ସେହି ସରୋବରରୁ ଉଠି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ବୃହସ୍ପତି ଶକ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ନାମକ ମହାଯଜ୍ଞ ଆଣିଲେ। ତା'ପରେ କୃଷ୍ଣସାରଙ୍ଗ ନାମକ ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି, ତାକୁ ହିଁ ବାହନ କରି, ମରୁତଙ୍କ ଅଧିପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚାଇଲେ। ତବେ ଦେବରାଜ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପ ସେ ସ୍ତ୍ରୀ, ଅଗ୍ନି, ବୃକ୍ଷ ଓ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ସ୍ଥାନରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମତେଜର ପ୍ରଭାବରେ ପୁଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର ଶତ୍ରୁବଧ କରି ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରାଯାଇଥିଲେ।
12.351.42
आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः ।
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः
संवृत्तः ॥ १२.३५१.४२ ॥
ପୂର୍ବେ ଆକାଶଗଙ୍ଗା ପହଞ୍ଚିଥିବା ମହର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ; ତିନି ପାଦ ଚାଲିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାରୁ ଜଳସହିତ ହାତରେ ତାଙ୍କ ବକ୍ଷରେ ଆଘାତ ହେଲା; ତାଙ୍କ ବକ୍ଷରେ ଚିହ୍ନ ପଡ଼ିଲା।
12.351.43
भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥ १२.३५१.४३ ॥
ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସର୍ବଭକ୍ଷକ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
12.351.44
अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति ।
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत्
अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति ।
तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात्
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसञ्ज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः ।
स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥ १२.३५१.४४ ॥
ଦେବତାଙ୍କ ଅନ୍ନ ଅଦିତି ରାନ୍ଧିଲେ, ଭାବି ଯେ ତାହା ଖାଇ ଦେବତା ଅସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ। ବ୍ରତଚର୍ଯ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେଲେ ବୁଧ ଆସି ଅଦିତିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭିକ୍ଷା ଦିଅ।' ଏହା ପ୍ରଥମେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ ବୋଲି ଅଦିତି ଭିକ୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ। ଭିକ୍ଷା ନିରାକରଣରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ବୁଧ, ବ୍ରହ୍ମଭୂତ ହୋଇ, ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମରେ ଅଣ୍ଡ ନାମକ ତାଙ୍କ ଅଣ୍ଡକୁ ଅଦିତି ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ କରାଇଲେ। ସେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ବିବସ୍ୱାନ ହେଲେ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ହେଲେ।
12.351.45
दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् ।
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् ।
ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः
भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति ।
सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥ १२.३५१.४५ ॥
ଦକ୍ଷଙ୍କର ଷାଠିଏ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତେର ଜଣଙ୍କୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ଦଶ ଜଣଙ୍କୁ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ଦଶ ଜଣଙ୍କୁ ମନୁଙ୍କୁ ଏବଂ ସତାଇଶ ଜଣଙ୍କୁ ସୋମଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା। ନକ୍ଷତ୍ର ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ସେହି ସମାନ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମ ରୋହିଣୀଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରୀତି ଦେଖାଇଲେ। ତେବେ ଅବଶିଷ୍ଟ ପତ୍ନୀମାନେ ଈର୍ଷାରେ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: "ଭଗବନ୍, ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଆମ ମଧ୍ୟରୁ ସୋମ ରୋହିଣୀକୁ ଅଧିକ ଭଜନ୍ତି।" ସେ କହିଲେ: "ଯକ୍ଷ୍ମା ଏହାକୁ ଧରିବ।"
12.351.46
दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश ।
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत्
दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति ।
तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति
अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत्
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास ।
तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव
तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः ।
पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति
मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥ १२.३५१.४६ ॥
ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରୁ ରାଜା ସୋମଙ୍କ ଭିତରେ ଯକ୍ଷ୍ମା (ରୋଗ) ପ୍ରବେଶ କଲା। ଯକ୍ଷ୍ମାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ସମାନ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରିନାହଁ।" ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ସୋମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯକ୍ଷ୍ମାରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ହିରଣ୍ୟସରସ୍ୱତୀ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାକୁ ଯାଇ ନିଜକୁ ଅଭିଷେକ କର।" ତାପରେ ସୋମ ସେହି ହିରଣ୍ୟସରସ୍ୱତୀ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେ ନିଜକୁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ସୋମ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେବା ସମୟରୁ ସେହି ତୀର୍ଥ "ପ୍ରଭାସ" ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସେହି ଶାପ ଯୋଗୁଁ ଆଜି ବି ସୋମ ଅମାବାସ୍ୟାର ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; କେବଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସେ ମେଘରେଖାରେ ଢ଼ଙ୍କା ଶରୀର ଦେଖାଏ। ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣ ମେଘ ପରି ହେଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶଶଲକ୍ଷ୍ମ ନିର୍ମଳ ହେଲା।
12.351.47
स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे ।
तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत्
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् ।
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः
पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो ।
भविष्यथेति ॥ १२.३५१.४७ ॥
ସ୍ଥୂଳଶିରା ନାମକ ମହର୍ଷି ମେରୁର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ବହନ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ବାୟୁ ବହି ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା। ତପସ୍ୟାରେ ତପ୍ତ ଓ କୃଶ ଶରୀରରେ ସେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବୀଜିତ ହୋଇ ହୃଦୟରେ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ। ବାୟୁର ବୀଜନରୁ ହୋଇଥିବା ସେହି ସନ୍ତୋଷରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପୁଷ୍ପଶୋଭା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ ଯେ 'ତୁମେମାନେ ସର୍ବଦା ପୁଷ୍ପବନ୍ତ ରହିବ ନାହିଁ'।
12.351.48
नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् ।
तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः ।
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः
उक्तश्चापेयो भविष्यसि ।
एतच्च ते तोयं वडवामुखसञ्ज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति
तदेतदद्यापि वडवामुखसञ्ज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥ १२.३५१.४८ ॥
ନାରାୟଣ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ପୂର୍ବେ ବଡ଼ବାମୁଖ ନାମକ ମହର୍ଷି ହେଲେ। ମେରୁ ପର୍ବତରେ ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଡାକିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଆସିଲା ନାହିଁ। କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ନିଜ ଦେହର ଉତ୍ତାପରେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳକୁ ସ୍ଥିର କଲେ ଏବଂ ଘାମର ପ୍ରବାହ ପରି ତାହାରେ ଲବଣତା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। କହିଲେ ଏହା ଅପେୟ ହେବ। ତୁମର ଏହି ଜଳ ବଡ଼ବାମୁଖ ନାମରେ ଜଣା ଯେଉଁ ଜଣେ ପିଇଲେ ମଧୁର ହେବ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ବଡ଼ବାମୁଖ ନାମକ ଅନୁଗାମୀ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ପିଆଯାଏ।
12.351.49
हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे ।
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥ १२.३५१.४९ ॥
ହିମବାନ୍ ପର୍ବତର କନ୍ୟା ଉମାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର ଇଚ୍ଛା କଲେ। ମହର୍ଷି ଭୃଗୁ ମଧ୍ୟ ହିମବାନ୍ ପାଖକୁ ଆସି କହିଲେ, "କନ୍ୟା ଉମାକୁ ମୋତେ ଦିଅ।" ହିମବାନ୍ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଇଚ୍ଛିତ ବର ରୁଦ୍ର।" ତହିଁରେ ଭୃଗୁ କହିଲେ, "କନ୍ୟା ବରଣ ପାଇଁ ମୋର ଭାବକୁ ତୁମେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ରତ୍ନର ପାତ୍ର ହେବ ନାହିଁ।" ଆଜିଠାରୁ ଏହି ଋଷିବଚନ ସ୍ଥିର ହେଲା।
12.351.65
तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् ।
क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे
तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् ।
तेन जगद्धार्यते ॥ १२.३५१.६५ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏହିପରି। କ୍ଷତ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ, ଅବ୍ୟୟ ପୃଥିବୀକୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ତାହାର ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହା ବ୍ରହ୍ମ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ତାହା ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଧୃତ ହୁଏ।