ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.351
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.351.1
अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ ।
एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन ॥ १२.३५१.१ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ? ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿਓ।
12.351.2
श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन ।
आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥ १२.३५१.२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਚੰਗਾ, ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
12.351.3
सम्प्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते ।
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे
ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके ।
तम इत्येवाभिभूतेऽसञ्ज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते ।
एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसम्भवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात्
अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः ।
शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः ॥ १२.३५१.३ ॥
ਚੌਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਰੌਸ਼ਨੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੇਵਲ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਲ-ਸਾਗਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਨਾਮਹੀਣ ਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਰਾਤ ਸੀ ਨਾ ਦਿਨ, ਨਾ ਸਤ ਸੀ ਨਾ ਅਸਤ, ਨਾ ਵਿਅਕਤ ਨਾ ਅਵਿਅਕਤ — ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਅਕਸ਼ੈ, ਅਜਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਗ੍ਰਾਹਯ, ਅਜਨਮਾ, ਸੱਚੇ, ਅਹਿੰਸਕ, ਮੰਗਲਮਈ, ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਸਦੀਵੀ ਤਮਸ ਤੋਂ, ਅਮੂਰਤ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਅਵਿਅਯ ਹਰਿ ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
12.351.4
निदर्शनमपि ह्यत्र भवति ।
नासीदहो न रात्रिरासीत्
न सदासीन्नासदासीत् ।
तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम्
सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते ॥ १२.३५१.४ ॥
ਇੱਥੇ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਅਹੋ! ਉਦੋਂ ਨਾ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਤ ਸੀ, ਨਾ ਸਤ ਸੀ, ਨਾ ਅਸਤ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਤਮਸ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.351.5
तस्येदानीं तमःसम्भवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज ।
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत्
यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः ।
योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम्
कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम्
दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि ।
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं
धार्यत इति ॥ १२.३५१.५ ॥
ਫਿਰ ਤਮ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੇ, ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਜਾ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਰਚੇ। ਫਿਰ ਭੂਤ-ਸਰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵਸ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਜੋ ਸੋਮ ਹੈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ। ਜੋ ਅਗਨੀ ਹੈ ਉਹ ਕਸ਼ਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਕਿਉਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗੁਣ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਬਲਦੀ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੂਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭੂਤ-ਸਰਗ ਰਚਿਆ; ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਧਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.351.6
मन्त्रवादोऽपि हि भवति ।
त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम्
हितो देवेभिर्मानुषे जने इति ।
निदर्शनं चात्र भवति
विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति ।
हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति
अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता ।
स चाग्निर्ब्रह्म ॥ १२.३५१.६ ॥
ਇਹ ਵੀ ਮੰਤਰ-ਵਚਨ ਹੈ। "ਹੇ ਅਗਨੀ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਹੋਤਾ ਹੈਂ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।" ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਹੈ: "ਹੇ ਅਗਨੀ, ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਹੋਤਾ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਗਤ ਲਈ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।" ਅਗਨੀ ਹੀ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਹੋਤਾ ਤੇ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਗਨੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
12.351.7
न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति ।
न विना पुरुषं तपः सम्भवति
हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः ।
ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः ।
तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति
यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥ १२.३५१.७ ॥
ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਪ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਵਿ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; "ਤੂੰ ਹੋਤਾ ਹੈਂ" ਇਸ ਕਾਰਨ ਤੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੋਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਯਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹੀ ਵਿਹਿਤ ਹੈ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦਿਜਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਗਨੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਯੱਗਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ; ਯੱਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
12.351.8
शतपथे हि ब्राह्मणं भवति ।
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति
एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति ।
अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥ १२.३५१.८ ॥
ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀਰੂਪ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਗਾਏ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ।
12.351.9
विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम् ।
ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥ १२.३५१.९ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਿਆ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਮਰ ਦੇਵਤੇ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
12.351.10
ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च ।
धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा ॥ १२.३५१.१० ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਤਿ, ਵਾਕ, ਕਰਮ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਤਪ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਠੰਢਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.351.11
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥ १२.३५१.११ ॥
ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.351.12
नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा न गर्गरो मथ्यते सम्प्रदाने ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥ १२.३५१.१२ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਲਦ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ, ਵਾਹਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਦਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਧਾਣੀ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦੀ; ਉਹ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਡਾਕੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.351.13
वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः ।
वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः
इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा ।
स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥ १२.३५१.१३ ॥
ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਪਾਲਕ ਹਨ। ਉਸ ਵਰਦਾਤਾ ਦੇਵ ਦੇ ਬਚਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਵਰਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਹੋਏ ਮੈਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸੁਰ-ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਸੁਰ-ਅਸੁਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ।
12.351.14
अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः ।
कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप
अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः ।
क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥ १२.३५१.१४ ॥
ਅਹਲਿਆ ਧਰਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਗੌਤਮ ਦੇ ਸਰਾਪ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀਲੀ-ਭੂਰੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮਿਲੀ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਗੁਆਏ ਅਤੇ ਭੇਡੂ ਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਗ੍ਰਹਿ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਵਜ੍ਰ-ਉਦਯਤ ਪੁਰੰਦਰ ਦੀ ਬਾਂਹ ਚਯਵਨ ਨੇ ਜਕੜ ਦਿੱਤੀ। ਯੱਗ-ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੁਦਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇਤਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
12.351.15
त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः ।
ततः प्रादुर्भूता भुजगाः
तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः ।
पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायम्भुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा ॥ १२.३५१.१५ ॥
ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਵਧ ਲਈ ਦੀਖਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁਦਰ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਉਸ਼ਨਸ ਨੇ ਕੱਟ ਕੇ ਵਰਤੀਆਂ। ਤਦ ਨਾਗ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦਰ ਦਾ ਗਲਾ ਨੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਾਂ ਪੂਰਬਲੇ ਮਨਵੰਤਰ, ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲਕੰਠਤਾ ਮਿਲੀ।
12.351.16
अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः ।
अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध
यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसङ्कीर्णाः कलुषीभवतेति ।
तदाप्रभृत्यापो यादोभिः सङ्कीर्णाः संवृत्ताः ॥ १२.३५१.१६ ॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਚਰਣ ਕਰ ਰਹੇ ਆਂਗਿਰਸ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਲਾਂ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਰਪਾ ਨਹੀਂ ਪਾਈ। ਤਦ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ: 'ਮੈਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਕਲੁਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਏ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੱਛੀਆਂ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ, ਮਤਸਿਆਂ, ਕੱਛੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਕਲੁਸ਼ਿਤ ਰਹੋਗੇ।' ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਜਲ ਜਲਚਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
12.351.17
विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम् ।
स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः ॥ १२.३५१.१७ ॥
ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੀ; ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਉਹ ਭਾਣਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਛੁਪ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਗ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
12.351.18
अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त ।
हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम्
ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः ।
तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति ॥ १२.३५१.१८ ॥
ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਤੋਂ ਵਰ ਮੰਗਿਆ। ਹੇ ਭੈਣ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਤਿੰਨ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਘਟ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵੇ।
12.351.19
अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच ।
पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि
नार्हस्येवं कर्तुमिति ।
स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा सम्पूज्य हिरण्यकशिपुमगात् ॥ १२.३५१.१९ ॥
ਫਿਰ ਨੰਦਨ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਗਏ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਮਿਆਂ ਦੇ ਪੱਖ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
12.351.20
हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् ।
यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति
तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम् ॥ १२.३५१.२० ॥
ਹੈਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼੍ਠ ਤੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਹੋਤਾ ਚੁਣਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਯੱਗ ਅਧੂਰਾ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਪੂਰਵ ਜੀਵ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਆਵੇਗੀ, ਇਹ ਉਹ ਸਰਾਪ ਸੀ। ਉਸ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
12.351.21
विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत् ।
तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज
ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत् ।
सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति ॥ १२.३५१.२१ ॥
ਮਾਤ੍ਰਪੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਅਤਿ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਭੇਜੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਕਤ ਜਾਣ ਕੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ, "ਅਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਆਈਆਂ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੀਆਂ।"
12.351.22
क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति ।
तास्तमब्रुवन्
वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥ १२.३५१.२२ ॥
"ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਓਗੀਆਂ? ਥੋੜ੍ਹਾ ਠਹਿਰੋ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਦੇਵਸ੍ਤ੍ਰੀਆਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਹਾਂ; ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਰਿਆ ਹੈ।"
12.351.23
अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ।
ततो मन्त्राञ्जजाप
तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः ।
एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान्
अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे ॥ १२.३५१.२३ ॥
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਹੀ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ।" ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਮੰਤਰ ਜਪੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਵਧਿਆ। ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਿਤ ਸੋਮ ਉਹ ਪੀਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ, ਇੱਕ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ। ਫਿਰ ਸੋਮ-ਪਾਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਵਧਦੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
12.351.24
देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च ।
विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते
वयमभागाः संवृत्ताः ।
असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः
तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति ॥ १२.३५१.२४ ॥
ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਿਤ ਸੋਮ ਪੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਭਾਗ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਅਸੁਰ ਪੱਖ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਘਟ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡਾ ਕਲਿਆਣ ਵਿਧਾਨ ਕਰੋ।"
12.351.25
तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः ।
स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात्
तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति ॥ १२.३५१.२५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਭ੍ਰਿਗੂ ਵੰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਜਾਏ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਵਜ੍ਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਏ।"
12.351.26
देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे ।
सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति
तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् ।
यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति
ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति ।
अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं
समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥ १२.३५१.२६ ॥
ਦੇਵਤੇ ਉੱਥੇ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਭਗਵਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਤਪ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਨਾ?" ਦਧੀਚ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ। ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਤਦ ਦਧੀਚ ਨੇ ਉਸੇ ਅਚੰਚਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
12.351.28
तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता सङ्गृह्य वज्रमकरोत् ।
तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसम्भूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान
शिरसां चास्य छेदनमकरोत् ।
तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसम्भवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान
तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु सम्भवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे ।
तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥ १२.३५१.२८ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਧਾਤਾ ਨੇ ਉਹ ਹੱਡੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਵਜ੍ਰ ਬਣਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਅਭੇਦ ਅਤੇ ਅਜੇਯ ਉਸ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟੇ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਵ੍ਰਿਤਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਾਰਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਤੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਦੇਵਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਠੰਡੀ ਮਾਨਸ ਝੀਲ ਦੀ ਕਮਲ-ਨਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਐਸ਼ਵਰਯ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਣੂ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਮਲ-ਨਾਲ ਦੇ ਤੰਤੂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ।
12.351.29
अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव ।
देवान्रजस्तमश्चाविवेश
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् ।
रक्षांसि प्रादुरभवन्
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम ।
अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥ १२.३५१.२९ ॥
ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦਾ ਭੈ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ, ਤ੍ਰੈਲੋਕਯਨਾਥ ਸ਼ਚੀਪਤੀ (ਇੰਦਰ) ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੀਸ਼ਵਰ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਰਾਖਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਇੰਦਰ ਬਿਨਾਂ ਲੋਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸੌਖਿਆਂ ਹਮਲੇ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਗਏ।
12.351.30
अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः ।
नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव
अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥ १२.३५१.३० ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਯੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਨੂੰ ਦੇਵਰਾਜ ਪਦ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਬਲਦੀਆਂ, ਸਾਰਾ ਤੇਜ ਹਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਸੌ ਜੋਤਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਕੇ ਸਵਸਥ ਹੋ ਗਏ।
12.351.31
अथोवाच नहुषः ।
सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति
स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् ।
सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति
तं शची प्रत्युवाच ।
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥ १२.३५१.३१ ॥
ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਚੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗਿਆ ਗਿਆ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਚੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁਭਗੇ, ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।" ਤਦ ਸ਼ਚੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ; ਪਰਾਈ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨਾ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ।"
12.351.32
तामथोवाच नहुषः ।
ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया
अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति ।
सा तमुवाच
अस्ति मम किञ्चिद्व्रतमपर्यवसितम् ।
तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति
स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥ १२.३५१.३२ ॥
ਤਦ ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇੰਦਰ-ਪਦ ਮੈਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਾਂਗਾ; ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗੀ ਗਈ ਹੈਂ।" ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲੀ, "ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਵਰਤ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵਾਂਗੀ।" ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਚਲਾ ਗਿਆ।
12.351.33
अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् ।
स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय ।
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥ १२.३५१.३३ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ਚੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ, ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੋਲੇ: "ਇਸ ਵਰਤ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਰਦਾਇਨੀ ਦੇਵੀ ਉਪਸ਼ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਏਗੀ।"
12.351.34
साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् ।
सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात्
उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता ।
किं ते प्रियं करवाणीति
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति ।
सैनां मानसं सरोऽनयत्
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥ १२.३५१.३४ ॥
ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਨਿਯਮ ਧਾਰ ਕੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰਦਾਇਨੀ ਦੇਵੀ ਉਪਸ਼ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਹ ਉਪਸ਼ਰੁਤੀ ਸ਼ਚੀ ਕੋਲ ਆਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ: "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ। ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ?" ਸ਼ਚੀ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਭਗਵਤੀ, ਤੂੰ ਸੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।" ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਲੈ ਗਈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ।
12.351.35
तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव ।
अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम्
नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति ।
तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति
सा तमुवाच ।
नहुषो मामाह्वयति
कालश्चास्य मया कृत इति ॥ १२.३५१.३५ ॥
ਇੰਦਰ ਉਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਖੀਣ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਹਾਏ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਆਈ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ? ਉਹ ਬੋਲੀ: ਨਹੁਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
12.351.36
गच्छ ।
नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया ।
त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति
सैवमुक्ता हृष्टा जगाम ।
इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥ १२.३५१.३६ ॥
ਜਾ। ਨਹੁਸ਼ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਹਿ: ਅਪੂਰਵ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੂੰ ਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਵੱਡੇ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਚੜ੍ਹੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਨਾ ਆਵੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੰਦਰ ਵੀ ਫਿਰ ਕਮਲ-ਨਾਲ ਦੀ ਗੰਢ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾ ਵੜਿਆ।
12.351.37
अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति ।
तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम्
स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥ १२.३५१.३७ ॥
ਫਿਰ ਇੰਦਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਈ ਵੇਖ ਕੇ ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਸ਼ਚੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਮਹਾਂ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ।
12.351.38
अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् ।
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत
ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् ।
सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति
स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥ १२.३५१.३८ ॥
ਫਿਰ ਕੁੰਭ-ਜਨਮੇ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣਿ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਨਹੁਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਨਹੁਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਛੁਹਾਇਆ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਹੁਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਅਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਪਾਪੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਵੋ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਸਰਪ ਬਣਿਆ ਰਹੇਂਗਾ।" ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
12.351.39
अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् ।
ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः
ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति ।
ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥ १२.३५१.३९ ॥
ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇੰਦਰ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਤਦ ਵਰਦਾਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇੰਦਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰੇ; ਤਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।"
12.351.41
ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति ।
सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत्
इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम ।
बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत्
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ।
ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् ।
एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा
स्वस्थानं प्रापितः ॥ १२.३५१.४१ ॥
ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁਭਗਾ, ਜਾਓ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਲੈ ਆਓ। ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਕੋਲ ਗਈ। ਇੰਦਰ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਲਈ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਨਾਮਕ ਮਹਾਯੱਗ ਲੈ ਆਏ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਸਾਰੰਗ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਦੇਵਰਾਜ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਤਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਅਗਨੀ, ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਇੰਦਰ ਵੈਰੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਮੁੜ ਪਹੁੰਚਾਏ ਗਏ।
12.351.42
आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः ।
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः
संवृत्तः ॥ १२.३५१.४२ ॥
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਪਹੁੰਚੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਜਲ ਛੂਹਿਆ; ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਜਲ ਸਹਿਤ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਮਾਰ ਪਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੈ ਗਿਆ।
12.351.43
भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥ १२.३५१.४३ ॥
ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਾਪਿਆ ਅਗਨੀ ਸਰਬਭੱਖੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
12.351.44
अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति ।
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत्
अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति ।
तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात्
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसञ्ज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः ।
स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥ १२.३५१.४४ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅੰਨ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਪਕਾਇਆ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਗੇ। ਵਰਤ-ਚਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਬੁਧ ਆਏ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਭਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।' ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਕਹਿ ਕੇ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਿੱਖਿਆ ਰੱਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬੁਧ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅੰਡ ਨਾਮਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਦਿਤੀ ਕੋਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹੀ ਮਾਰਤੰਡ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ ਹੋਇਆ।
12.351.45
दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् ।
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् ।
ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः
भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति ।
सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥ १२.३५१.४५ ॥
ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ, ਦਸ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਦਸ ਮਨੂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਤਾਈ ਸੋਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਰਾਬਰ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਮ ਨੇ ਰੋਹਿਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਇਆ। ਤਦ ਬਾਕੀ ਪਤਨੀਆਂ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲੀਆਂ: "ਭਗਵਾਨ, ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਮ ਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭਜਦਾ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਇਸਨੂੰ ਫੜ ਲਵੇਗਾ।"
12.351.46
दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश ।
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत्
दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति ।
तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति
अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत्
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास ।
तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव
तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः ।
पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति
मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥ १२.३५१.४६ ॥
ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਸਰਾਪ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੋਮ ਵਿੱਚ ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ (ਤਪਦਿਕ) ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਕ੍ਸ਼ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ।" ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਨਾਲ ਖੀਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੇ ਹਿਰਣਯਸਰਸ੍ਵਤੀ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ।" ਫਿਰ ਸੋਮ ਉਸ ਹਿਰਣਯਸਰਸ੍ਵਤੀ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ "ਪ੍ਰਭਾਸ" ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਰਾਪ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸੋਮ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੀਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸਰੀਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਮੇਘ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸ਼ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਮ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।
12.351.47
स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे ।
तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत्
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् ।
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः
पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो ।
भविष्यथेति ॥ १२.३५१.४७ ॥
ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਿਰਾ ਨਾਮਕ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੇਰੂ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਵਗਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਈ। ਤਪ ਨਾਲ ਤਪੇ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਉਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੱਲੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਗਏ। ਹਵਾ ਦੇ ਝੱਲਣ ਨਾਲ ਹੋਏ ਉਸ ਸੰਤੋਖ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾ ਦਿਖਾਈ; ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹੋਗੇ।'
12.351.48
नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् ।
तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः ।
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः
उक्तश्चापेयो भविष्यसि ।
एतच्च ते तोयं वडवामुखसञ्ज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति
तदेतदद्यापि वडवामुखसञ्ज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥ १२.३५१.४८ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵਡਵਾਮੁਖ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪ ਦੌਰਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਰਗਾ ਖਾਰਾਪਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪੀਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਜਲ ਵਡਵਾਮੁਖ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਪੀਤਾ ਜਾ ਕੇ ਮਿੱਠਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਵਡਵਾਮੁਖ ਨਾਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਦੁਆਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.351.49
हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे ।
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥ १२.३५१.४९ ॥
ਹਿਮਵਾਨ ਪਰਬਤ ਦੀ ਧੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਰੁਦਰ ਨੇ ਚਾਹਿਆ। ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਵੀ ਹਿਮਵਾਨ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਕੰਨਿਆ ਉਮਾ ਮੈਨੂੰ ਦੇ।" ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਰੁਦਰ ਹੈ।" ਤਦ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕੰਨਿਆ ਵਰਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਂਗਾ।" ਅੱਜ ਤੋਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਵਚਨ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ।
12.351.65
तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् ।
क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे
तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् ।
तेन जगद्धार्यते ॥ १२.३५१.६५ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਖੱਤਰੀ ਵੀ ਸਦੀਵੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਜਗਤ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।