महाभारत · अध्याय 12.351

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

12.351.1

अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ ।
एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन ॥ १२.३५१.१ ॥

अर्जुन म्हणाला: अग्नी आणि सोम हे दोघे पूर्वी एकाच मूळातून कसे प्रवर्तित झाले? माझ्या मनात हा संशय निर्माण झाला आहे; हे मधुसूदन, तो छेदून टाका.

12.351.2

श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन ।
आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥ १२.३५१.२ ॥

श्रीभगवान म्हणाले: बरं, हे पाण्डुनंदना, आत्मतेजातून उद्भवलेली ती पुरातन कथा मी तुला सांगतो; हे पार्था, एकाग्र मनाने माझे ऐक.

सम्प्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते ।
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे
ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके ।
तम इत्येवाभिभूतेऽसञ्ज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते ।
एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसम्भवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात्
अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः ।
शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः ॥ १२.३५१.३ ॥

चौथ्या सहस्र युगांच्या अंती, सर्वभूते अव्यक्तात लीन झाली असता, प्रकाश, पृथ्वी व वायूविरहित, केवळ अंधार व एकच जलार्णव असलेल्या लोकात, नामरहित व अद्वितीय स्थितीत, ना रात्र होती ना दिवस, ना सत् होते ना असत्, ना व्यक्त ना अव्यक्त, अशा अवस्थेत नारायणाच्या गुणांचा आश्रय घेतलेला, अक्षय, अजर, इंद्रियातीत, अग्राह्य, अजन्मा, सत्य, अहिंसक, मंगल, विविध प्रवृत्तिविशेषांनी युक्त, शाश्वत तमातून, अमूर्त, सर्वव्यापी, सर्वकर्ता अव्यय हरी पुरुष म्हणून प्रकट झाला.

12.351.4

निदर्शनमपि ह्यत्र भवति ।
नासीदहो न रात्रिरासीत्
न सदासीन्नासदासीत् ।
तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम्
सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते ॥ १२.३५१.४ ॥

येथे याचे एक उदाहरणही आहे. अहो! तेव्हा नव्हते, रात्रही नव्हती, सत् नव्हते, असत् नव्हते; पूर्वी केवळ तमच विश्वरूपाने प्रकट झाले. तेच विश्वाची जननी—अशा प्रकारे याचा अर्थ सांगितला जातो.

12.351.5

तस्येदानीं तमःसम्भवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज ।
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत्
यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः ।
योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम्
कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम्
दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि ।
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं
धार्यत इति ॥ १२.३५१.५ ॥

तेव्हा तमापासून जन्मलेल्या त्या पुरुषाने, पद्मयोनी ब्रह्मा प्रकट झाल्यावर, प्रजा निर्माण करण्याच्या इच्छेने आपल्या डोळ्यांतून अग्नी आणि सोम निर्माण केले. नंतर भूतसृष्टी सुरू झाल्यावर प्रजाक्रमाच्या वशाने ब्रह्म आणि क्षत्र उत्पन्न झाले. जो सोम तेच ब्रह्म; जे ब्रह्म ते ब्राह्मण. जो अग्नी तेच क्षत्र; पण क्षत्रापेक्षा ब्रह्म अधिक बलवान आहे. कारण हा लोकप्रत्यक्ष गुण आहे. ब्राह्मणांपेक्षा श्रेष्ठ असे भूत पूर्वी उत्पन्न झाले नाही. प्रज्वलित अग्नीत आहुती दिली जाते म्हणून मी हे सांगतो. ब्रह्माने भूतसृष्टी केली; प्राण्यांची स्थापना करून त्रैलोक्य धारण केले जाते.

12.351.6

मन्त्रवादोऽपि हि भवति ।
त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम्
हितो देवेभिर्मानुषे जने इति ।
निदर्शनं चात्र भवति
विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति ।
हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति
अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता ।
स चाग्निर्ब्रह्म ॥ १२.३५१.६ ॥

हेही मंत्रवाक्य आहे. "हे अग्नी, तू सर्व यज्ञांचा होता आहेस; देवांनी मानवांमध्ये स्थापित झालेला." याचे उदाहरणही आहे: "हे अग्नी, सर्व यज्ञांचा होता." "देव व मानवांनी जगासाठी स्थापित." अग्नीच यज्ञांचा होता व कर्ता आहे, आणि तो अग्नी ब्रह्म आहे.

12.351.7

न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति ।
न विना पुरुषं तपः सम्भवति
हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः ।
ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः ।
तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति
यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥ १२.३५१.७ ॥

मंत्राशिवाय हवन होत नाही, आणि पुरुषाशिवाय तप निर्माण होत नाही. हवि आणि मंत्रांचा सन्मान देव व मानवांमध्ये आहे; "तू होता आहेस" असे म्हणून तू यासाठी नियुक्त झाला आहेस. होत्याच्या अधिकाराचे मानवही तसेच. यजन ब्राह्मणासाठीच विहित आहे, क्षत्रिय व वैश्य द्विजांसाठी नव्हे. म्हणून ब्राह्मण अग्निरूप होऊन यज्ञांना वाहून नेतात; यज्ञ देवांना तृप्त करतात, आणि देव पृथ्वीचे पोषण करतात.

12.351.8

शतपथे हि ब्राह्मणं भवति ।
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति
एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति ।
अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥ १२.३५१.८ ॥

शतपथात ब्राह्मण आहे. पेटलेल्या अग्नीत जो आहुती देतो, तो विद्वान ब्राह्मणाच्या मुखात दानाहुती अर्पण करतो. याप्रमाणेच अग्निस्वरूप विद्वान ब्राह्मण अग्नीचे पोषण करतात. अग्नी हाच विष्णू आहे; तो सर्व भूतांमध्ये प्रवेश करून प्राण धारण करतो. येथे सनत्कुमारांनी गायलेले श्लोकही आहेत.

12.351.9

विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम् ।
ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥ १२.३५१.९ ॥

प्रथम ब्रह्माने विश्व निर्माण केले; ते सर्वांचे आदी आणि निर्मळ आहे. ब्रह्मघोषांनी अमर देव स्वर्गात स्थित आहेत; ब्रह्म हेच त्यांचे उगमस्थान आहे.

12.351.10

ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च ।
धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा ॥ १२.३५१.१० ॥

ब्राह्मणांची बुद्धी, वाणी, कर्म, श्रद्धा आणि तप पृथ्वी व स्वर्ग धारण करतात; शीतलतेने पाणी अमृतासारखे होते.

12.351.11

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥ १२.३५१.११ ॥

सत्यापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही; मातेसमान गुरू नाही. ब्राह्मणांपेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही; ते मरणानंतर आणि इह लोकी कल्याण देतात.

12.351.12

नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा न गर्गरो मथ्यते सम्प्रदाने ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥ १२.३५१.१२ ॥

ज्या राष्ट्रात उपजीविकाहीन ब्राह्मण असतात, त्यांच्याकडे बैल वाढत नाहीत, वाहने नसतात; दानाच्या वेळी रवी फिरवली जात नाही; ते भ्रष्ट होऊन दरोडेखोर बनतात.

12.351.13

वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः ।
वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः
इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा ।
स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥ १२.३५१.१३ ॥

वेद, पुराण आणि इतिहास यांच्या प्रामाण्याने, नारायणाच्या मुखातून उत्पन्न झालेले ब्राह्मण सर्वांचे आत्मे, सर्वांचे कर्ते आणि सर्वांचे पालक आहेत. त्या वरदायी देवाच्या वाणीबरोबरच प्रथम ब्राह्मण प्रकट झाले; ब्राह्मणांपासून उर्वरित वर्ण प्रकट झाले. अशा प्रकारे पूर्वी ब्रह्मस्वरूप झालेल्या मी स्वतःच सुर-असुरांमधील श्रेष्ठ ब्राह्मण, सुर-असुर महर्षी आणि विशेष प्राणी उत्पन्न केले, स्थापित केले आणि नियंत्रित केले.

12.351.14

अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः ।
कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप
अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः ।
क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥ १२.३५१.१४ ॥

अहल्या-धर्षणामुळे गौतमाच्या शापाने इंद्राला पिवळसर-तपकिरी दाढी प्राप्त झाली. कौशिकामुळे इंद्राने आपले अंडकोश गमावले आणि मेंढ्याचे अंडकोश मिळवले. ग्रह-प्रतिबंध करणाऱ्या वज्रोद्यत पुरंदराचा बाहू च्यवनाने स्तंभित केला. यज्ञनाशाने क्रुद्ध झालेल्या दक्षाने पुन्हा तपसाने स्वतःला जोडून रुद्राच्या कपाळावर दुसऱ्या डोळ्याचा आकार निर्माण केला.

12.351.15

त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः ।
ततः प्रादुर्भूता भुजगाः
तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः ।
पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायम्भुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा ॥ १२.३५१.१५ ॥

त्रिपुरवधासाठी दीक्षा घेतलेल्या रुद्राच्या मस्तकावरील जटा उशनसाने कापून प्रयुक्त केल्या. तेव्हा सर्प उत्पन्न झाले. त्या सर्पांनी पीडित झालेल्या रुद्राचा कंठ निळा झाला. अथवा पूर्वीच्या स्वायंभुव मन्वंतरात नारायणाचा हात धरून बांधल्यामुळेच त्यांना नीलकंठत्व प्राप्त झाले.

12.351.16

अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः ।
अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध
यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसङ्कीर्णाः कलुषीभवतेति ।
तदाप्रभृत्यापो यादोभिः सङ्कीर्णाः संवृत्ताः ॥ १२.३५१.१६ ॥

अमृत-उत्पादनात पुरश्चरण करणाऱ्या आङ्गिरस बृहस्पतीला स्पर्श करूनही पाण्यांना खरोखर प्रसाद मिळाला नाही. तेव्हा बृहस्पती पाण्यावर रागावले: 'माझा स्पर्श करताना तुम्ही कलुषित झालात आणि प्रसन्न झाला नाहीत, म्हणून आजपासून मासे, मगरी, मत्स्य, कासव आणि इतर जीवांनी भरलेले होऊन कलुषित व्हा.' तेव्हापासून पाणी जलचरांनी भरलेले झाले.

12.351.17

विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम् ।
स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः ॥ १२.३५१.१७ ॥

विश्वरूप, त्वष्ट्याचा पुत्र, देवांचा पुरोहित होता; असुरांचा तो भाचा होता. तो उघडपणे देवांना आणि गुप्तपणे असुरांना भाग देत असे.

12.351.18

अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त ।
हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम्
ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः ।
तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति ॥ १२.३५१.१८ ॥

मग असुरांनी हिरण्यकशिपूला पुढे करून विश्वरूपाच्या मातेकडे, आपल्या बहिणीकडे वर मागितला. हे बहिणी, तुझा पुत्र त्वष्ट्याचा मुलगा विश्वरूप, तीन मस्तकांचा, देवांचा पुरोहित आहे; तो देवांना उघडपणे भाग देतो आणि आम्हांला गुप्तपणे. त्यामुळे देव वाढत आहेत, आम्ही क्षीण होत आहोत. म्हणून तू त्याला रोखावेस, जेणेकरून त्याने आम्हालाही भाग द्यावा.

12.351.19

अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच ।
पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि
नार्हस्येवं कर्तुमिति ।
स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा सम्पूज्य हिरण्यकशिपुमगात् ॥ १२.३५१.१९ ॥

मग नंदनवनात गेलेल्या विश्वरूपाला माता म्हणाली: पुत्रा, शत्रुपक्षाची वाढ का करतोस? तू आपल्या मामांच्या पक्षाचा नाश करत आहेस. असे करणे तुला योग्य नाही. मातेचे वाक्य अनुल्लंघनीय मानून विश्वरूपाने तिचा सन्मान केला आणि हिरण्यकशिपूकडे गेला.

12.351.20

हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् ।
यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति
तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम् ॥ १२.३५१.२० ॥

हैरण्यगर्भ आणि वसिष्ठ यांच्याकडून हिरण्यकशिपूला शाप मिळाला होता. तू दुसऱ्याला होता म्हणून निवडलेस, म्हणून तुझा यज्ञ अपूर्ण राहील आणि अपूर्व अशा प्राण्याकडून तुला मृत्यू येईल, असा तो शाप होता. त्या शापामुळेच हिरण्यकशिपूचा मृत्यू झाला.

12.351.21

विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत् ।
तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज
ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत् ।
सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति ॥ १२.३५१.२१ ॥

मातृपक्षाची वृद्धी करणारा विश्वरूप अत्यंत तपात मग्न होता. त्याचे व्रत भंग करण्यासाठी इंद्राने अनेक तेजस्वी अप्सरा पाठवल्या. त्यांना पाहून त्याचे मन क्षुब्ध झाले, आणि लवकरच तो त्यांच्यात आसक्त झाला. त्याची आसक्ती जाणून अप्सरा म्हणाल्या, "आम्ही आलो तसेच परत जाऊ."

12.351.22

क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति ।
तास्तमब्रुवन्
वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥ १२.३५१.२२ ॥

"तुम्ही कुठे जाल? थोडे थांबा; माझ्यासोबत तुमचे कल्याण होईल." तेव्हा त्या त्याला म्हणाल्या, "आम्ही देवस्त्रिया अप्सरा आहोत; पूर्वी वरदाता, सामर्थ्यवान इंद्राला आम्ही वरले आहे."

12.351.23

अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ।
ततो मन्त्राञ्जजाप
तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः ।
एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान्
अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे ॥ १२.३५१.२३ ॥

मग विश्वरूप त्यांना म्हणाला, "आजच इंद्रासह देव नसतील." नंतर त्याने मंत्रांचा जप केला. त्या मंत्रांनी त्रिशिरा वाढला. एका मुखाने सर्व लोकांत, यज्ञांमध्ये क्रिया करणाऱ्या द्विजांनी चांगले अर्पण केलेला सोम तो प्यायचा, एकाने पाणी प्यायचा, एकाने इंद्रासह देवांना. मग सोमपानाने सर्व अवयव पुष्ट झालेल्या वाढत्या त्याला पाहून इंद्र चिंतेत पडला.

12.351.24

देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च ।
विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते
वयमभागाः संवृत्ताः ।
असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः
तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति ॥ १२.३५१.२४ ॥

देव इंद्रासह ब्रह्मदेवाकडे जाऊन म्हणाले, "विश्वरूप सर्व यज्ञांत चांगले अर्पण केलेला सोम पितो; आम्ही भागहीन झालो आहोत. असुरपक्ष वाढतो आहे, आम्ही क्षीण होत आहोत. म्हणून यानंतर आमचे कल्याण करावे."

12.351.25

तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः ।
स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात्
तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति ॥ १२.३५१.२५ ॥

ब्रह्मदेव त्यांना म्हणाले, "भृगुवंशीय ऋषी दधीच तप करत आहेत. त्यांच्याकडे वर मागावा, त्यांनी देह त्यागावा आणि त्यांच्या अस्थींपासून वज्र बनवावे."

12.351.26

देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे ।
सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति
तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् ।
यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति
ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति ।
अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं
समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥ १२.३५१.२६ ॥

देव तेथे आले जिथे भगवान ऋषी दधीच तपस्या करत होते. इंद्रासह देवांनी त्यांच्याजवळ जाऊन म्हटले, "भगवन्, आपली तपस्या कुशल व विघ्नरहित चालू आहे ना?" दधीच त्यांना म्हणाले, "आपले स्वागत आहे. काय करायचे? आपण जे सांगाल ते मी करीन." ते त्यांना म्हणाले, "लोकहितासाठी भगवंतांनी देहत्याग करणे योग्य आहे." तेव्हा दधीच त्याच अविचल मनाने, सुखदुःखात समभावाने, महायोगी म्हणून आत्म्याला समाधीत स्थिर करून देहत्याग करते झाले.

12.351.28

तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता सङ्गृह्य वज्रमकरोत् ।
तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसम्भूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान
शिरसां चास्य छेदनमकरोत् ।
तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसम्भवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान
तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु सम्भवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे ।
तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥ १२.३५१.२८ ॥

ते परमात्म्यात लीन झाल्यावर धात्याने ती हाडे एकत्र करून वज्र बनवले. ब्रह्मर्षींच्या हाडांपासून जन्मलेल्या, विष्णू प्रविष्ट झालेल्या, अभेद्य आणि अजेय अशा त्या वज्राने इंद्राने विश्वरूपाला ठार मारून त्याची मस्तके छेदली. त्यानंतर विश्वरूपाच्या अवयवांच्या मंथनातून जन्मलेल्या, त्वष्ट्याने निर्माण केलेल्या वृत्र शत्रूला इंद्राने ठार केले. ब्रह्महत्येचे पाप दोन भागांत विभागले गेल्यावर भयाने इंद्राने देवराज्य सोडले आणि पाण्यात जन्मलेल्या, थंड मानस सरोवरातील कमळदांड्यात प्रवेश केला. तेथे आपल्या ऐश्वर्ययोगाच्या बळाने तो अणुमात्र होऊन कमळदांड्याच्या तंतूत शिरला.

12.351.29

अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव ।
देवान्रजस्तमश्चाविवेश
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् ।
रक्षांसि प्रादुरभवन्
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम ।
अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥ १२.३५१.२९ ॥

ब्रह्महत्येचे भय नष्ट झाल्यावर, त्रैलोक्यनाथ शचीपती (इंद्र) जगाचा स्वामी नसलेला झाला. देवांमध्ये रजस् आणि तमस् प्रविष्ट झाले. महर्षींचे मंत्र प्रभावी राहिले नाहीत. राक्षस प्रकट झाले, ब्रह्माचा नाश होऊ लागला. इंद्राशिवाय लोक दुर्बल झाले आणि सहज आक्रमणयोग्य बनले.

12.351.30

अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः ।
नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव
अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥ १२.३५१.३० ॥

नंतर देव आणि ऋषींनी आयुषाचा पुत्र नहुष नावाच्या व्यक्तीला देवराजपदावर अभिषिक्त केले. नहुषाने कपाळावर जळणाऱ्या, सर्व तेज हरण करणाऱ्या पाचशे ज्योतींसह त्रिविष्टपाचे पालन केले. तेव्हा लोक आपल्या स्वाभाविक स्थितीत येऊन स्वस्थ झाले.

12.351.31

अथोवाच नहुषः ।
सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति
स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् ।
सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति
तं शची प्रत्युवाच ।
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥ १२.३५१.३१ ॥

नहुष म्हणाला, "शचीशिवाय इंद्राने उपभोगलेले सर्व माझ्यासमोर उपस्थित आहे." असे म्हणून तो शचीजवळ गेला आणि तिला म्हणाला, "हे सुभगे, मी देवांचा इंद्र आहे; मला स्वीकार." तेव्हा शची त्याला उत्तर देऊन म्हणाली, "तू स्वभावाने धर्मप्रिय आणि सोमवंशात जन्मलेला आहेस; परस्त्रीचा अपमान करणे तुला योग्य नाही."

12.351.32

तामथोवाच नहुषः ।
ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया
अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति ।
सा तमुवाच
अस्ति मम किञ्चिद्व्रतमपर्यवसितम् ।
तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति
स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥ १२.३५१.३२ ॥

तेव्हा नहुष तिला म्हणाला, "इंद्रपद मी ग्रहण करीन; इंद्राच्या राज्यरत्नांचा मी हरण करणारा आहे. येथे कोणताही अधर्म नाही; तू इंद्राने उपभोगलेली आहेस." ती त्याला म्हणाली, "माझे एक व्रत अद्याप अपूर्ण आहे. त्याच्या अवभृथ स्नानाच्या वेळी, काही दिवसांनी, मी तुझ्याकडे येईन." शचीने असे सांगितल्यावर नहुष निघून गेला.

12.351.33

अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् ।
स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय ।
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥ १२.३५१.३३ ॥

तेव्हा शची दुःख व शोकाने पीडित होऊन, पतीला पाहण्याच्या इच्छेने, नहुषाच्या भीतीने ग्रासलेली बृहस्पतीकडे गेली. तिला येताना पाहून बृहस्पती ध्यानात शिरला, ती पतीच्या कार्यात तत्पर आहे हे जाणून म्हणाला: "या व्रत आणि तपाने युक्त होऊन वरदायिनी देवी उपश्रुतीचे आवाहन कर. ती तुला इंद्राचे दर्शन घडवेल."

12.351.34

साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् ।
सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात्
उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता ।
किं ते प्रियं करवाणीति
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति ।
सैनां मानसं सरोऽनयत्
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥ १२.३५१.३४ ॥

तिने महान नियम स्वीकारून मंत्रांनी वरदायिनी देवी उपश्रुतीला बोलावले. ती उपश्रुती शचीजवळ येऊन म्हणाली: "तू मला बोलावलेस; इथे मी उपस्थित आहे. तुझे कोणते प्रिय कार्य करू?" शचीने मस्तक नमवून प्रणाम करत म्हटले: "हे भगवती, तू सत्य मानली जातेस; माझ्या पतीचे दर्शन घडवण्यास तू योग्य आहेस." मग तिने तिला मानस सरोवरावर नेले आणि तेथे कमळाच्या देठात लपलेला इंद्र दाखवला.

12.351.35

तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव ।
अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम्
नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति ।
तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति
सा तमुवाच ।
नहुषो मामाह्वयति
कालश्चास्य मया कृत इति ॥ १२.३५१.३५ ॥

इंद्राने तिला कृश आणि क्षीण पाहून चिंता केली. अरेरे! माझ्यावर आज हे मोठे दुःख आले आहे. मला शोधत दुःखार्त होऊन ही आली आहे. इंद्र म्हणाला: तू कशी राहतेस? ती म्हणाली: नहुष मला बोलावत आहे, आणि मी त्याच्यासाठी काळ ठरवला आहे.

12.351.36

गच्छ ।
नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया ।
त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति
सैवमुक्ता हृष्टा जगाम ।
इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥ १२.३५१.३६ ॥

जा. नहुषाला माझ्या वतीने सांग: अपूर्व, ऋषींनी जुंपलेल्या यानावर चढून तू ये. इंद्राच्या मनाला प्रिय असलेली मोठी वाहने मी चढली आहेत, म्हणून तू दुसऱ्या कोणाबरोबर येऊ नकोस. असे सांगितल्यावर ती आनंदाने गेली. इंद्रही पुन्हा कमळनालाच्या गाठीत शिरला.

12.351.37

अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति ।
तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम्
स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥ १२.३५१.३७ ॥

मग इंद्राणी आलेली पाहून नहुष म्हणाला: तो काळ पूर्ण झाला. तेव्हा शचीने इंद्राने सांगितल्याप्रमाणे त्याला सांगितले. तो महर्षींनी जुंपलेल्या वाहनावर चढून शचीजवळ आला.

12.351.38

अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् ।
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत
ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् ।
सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति
स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥ १२.३५१.३८ ॥

नंतर कुंभयोनी मैत्रावरुणि अगस्त्यांनी पाहिले की नहुष त्या महर्षींना छळत आहे; नहुषाने त्यांना आपल्या पायांनी स्पर्श केला. तेव्हा ते नहुषाला म्हणाले, "अकार्यात प्रवृत्त झालेल्या पापी, पृथ्वीवर पड. जोपर्यंत पृथ्वी आणि पर्वत टिकतील तोपर्यंत तू सर्प होऊन राहशील." महर्षींच्या वाक्यासरशी तो वाहनावरून खाली कोसळला.

12.351.39

अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् ।
ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः
ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति ।
ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥ १२.३५१.३९ ॥

नंतर इंद्र नसल्यामुळे त्रिलोक पुन्हा स्थिर झाले. नंतर देव आणि ऋषी इंद्रासाठी भगवान विष्णूला शरण गेले; ते म्हणाले, "हे भगवान, ब्रह्महत्येने पीडित झालेल्या इंद्राचे रक्षण करणे आपल्याला योग्य आहे." तेव्हा वरदाता त्यांना म्हणाले, "वैष्णव अश्वमेध यज्ञ इंद्राने करावा; त्यानंतर तो आपले स्थान पुन्हा मिळवील."

12.351.41

ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति ।
सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत्
इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम ।
बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत्
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ।
ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् ।
एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा
स्वस्थानं प्रापितः ॥ १२.३५१.४१ ॥

तेव्हा देव आणि ऋषींनी इंद्राला न पाहिल्यावर शचीला म्हटले: हे सौभाग्यवती, जा आणि इंद्राला घेऊन ये. ती पुन्हा त्या सरोवराजवळ गेली. इंद्र त्या सरोवरातून उठून बृहस्पतीकडे गेला. बृहस्पतीने शक्रासाठी अश्वमेध नावाचा महायज्ञ आणला. नंतर कृष्णसारंग नावाच्या पवित्र अश्वाला सोडून, त्यालाच वाहन करून, मरुतांचा स्वामी इंद्र याला बृहस्पतीने त्याच्या स्वस्थानी पोहोचवले. तेव्हा देवांचा राजा, देव व ऋषींकडून स्तुती केला जाणारा, स्वर्गात स्थित होऊन निष्कलंक झाला. ब्रह्महत्येचे पाप त्याने स्त्रिया, अग्नी, वनस्पती आणि गायी या चार स्थानांमध्ये वाटून दिले. अशा प्रकारे ब्रह्मतेजाच्या प्रभावाने पुष्ट झालेला इंद्र शत्रूचा वध करून आपल्या स्थानी परत आणला गेला.

12.351.42

आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः ।
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः
संवृत्तः ॥ १२.३५१.४२ ॥

पूर्वी आकाशगंगेजवळ गेलेले महर्षि भरद्वाज यांनी पाणी स्पर्श केले; तीन पावले चालणाऱ्या विष्णूजवळ गेले असता, पाण्यासह हाताने त्यांच्या छातीवर प्रहार झाला; त्यांच्या छातीवर खूण उमटली.

12.351.43

भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥ १२.३५१.४३ ॥

महर्षी भृगूंनी शाप दिलेला अग्नी सर्वभक्षक अवस्थेला प्राप्त झाला.

12.351.44

अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति ।
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत्
अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति ।
तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात्
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसञ्ज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः ।
स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥ १२.३५१.४४ ॥

देवतांचे अन्न अदितीने शिजवले, कारण ते खाऊन देव असुरांचा वध करतील असे तिला वाटले. व्रतचर्या संपल्यावर बुध आला आणि अदितीला म्हणाला, 'भिक्षा दे.' हे आधी देवांनीच खावे, इतर कोणीही नाही, असे म्हणून अदितीने भिक्षा दिली नाही. भिक्षा नाकारल्याने रुष्ट झालेल्या ब्रह्मभूत बुधाने विवस्वानाच्या दुसऱ्या जन्मात, अंड नावाच्या त्याच्या अंड्याचा नाश अदितीकडून करवला. तोच मार्तंड, विवस्वान झाला आणि श्राद्धदेव झाला.

12.351.45

दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् ।
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् ।
ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः
भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति ।
सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥ १२.३५१.४५ ॥

दक्षाला साठ कन्या होत्या. त्यांपैकी तेरा कश्यपाला, दहा धर्माला, दहा मनूला आणि सत्तावीस सोमाला दिल्या. नक्षत्रांच्या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या त्या समान कन्यांमध्ये सोमाने रोहिणीवर अधिक प्रेम दाखवले. तेव्हा उरलेल्या पत्नी मत्सराने पित्याजवळ जाऊन म्हणाल्या: "भगवन्, समान प्रभाव असलेल्या आमच्यात सोम रोहिणीला अधिक भजतो." तो म्हणाला: "यक्ष्मा याला पकडील."

12.351.46

दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश ।
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत्
दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति ।
तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति
अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत्
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास ।
तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव
तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः ।
पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति
मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥ १२.३५१.४६ ॥

दक्षाच्या शापामुळे राजा सोमामध्ये यक्ष्मा (क्षयरोग) प्रविष्ट झाला। यक्ष्माने पीडित होऊन तो दक्षाकडे गेला; दक्ष त्याला म्हणाला, "तू समानतेने वागला नाहीस." तेथे ऋषींनी सोमाला सांगितले, "तू यक्ष्म्याने क्षीण होत आहेस. पश्चिम दिशेला समुद्रावर हिरण्यसरस्वती तीर्थ आहे. तेथे जाऊन स्वतःला अभिषेक कर." मग सोम त्या हिरण्यसरस्वती तीर्थावर गेला. तेथे स्नान करून त्याने स्वतःला पापातून मुक्त केले. सोम त्या तीर्थात प्रकाशित झाला तेव्हापासून ते तीर्थ "प्रभास" नावाने प्रसिद्ध झाले. त्या शापामुळे आजही सोम अमावास्यांच्या दरम्यान क्षीण होतो; केवळ पौर्णिमेला तो ढगांच्या रेषेने झाकलेले शरीर दाखवतो. त्याचा वर्ण मेघासारखा झाला, आणि त्याचे शशलक्ष्म निर्मल झाले.

12.351.47

स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे ।
तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत्
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् ।
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः
पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो ।
भविष्यथेति ॥ १२.३५१.४७ ॥

स्थूलशिरा नावाचे महर्षी मेरूच्या ईशान्य दिशेला तपश्चर्या करत होते. ते तप करत असताना, सर्व सुगंध वाहून नेणारा शुद्ध वारा वाहून त्यांच्या शरीराला स्पर्श करू लागला. तपाने तापलेले व कृश शरीर असलेले ते वाऱ्याने वीजले जाऊन मनात समाधान पावले. वाऱ्याच्या व्यजनाने झालेल्या त्या समाधानात वृक्षांनी तत्काळ पुष्पशोभा दाखवली नाही; तेव्हा त्यांनी त्यांना शाप दिला की 'तुम्ही सर्व काळ पुष्पवान राहणार नाही.'

12.351.48

नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् ।
तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः ।
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः
उक्तश्चापेयो भविष्यसि ।
एतच्च ते तोयं वडवामुखसञ्ज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति
तदेतदद्यापि वडवामुखसञ्ज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥ १२.३५१.४८ ॥

नारायण लोकहितासाठी पूर्वी वडवामुख नावाचे महर्षी झाले. मेरुपर्वतावर ते तप करत असताना समुद्राला बोलावले, पण तो आला नाही. त्यामुळे संतापून त्यांनी आपल्या देहोष्मेने समुद्राचे जल स्तब्ध केले आणि घामाच्या प्रवाहासारखे त्यात खारटपणा उत्पन्न केला. ते जल अपेय होईल असे म्हटले. तुझे हे जल वडवामुख नावाच्या व्यक्तीने प्यायल्यावर गोड होईल, असेही म्हटले. आजही वडवामुख नावाच्या अनुयायाकडून समुद्राचे जल प्यायले जाते.

12.351.49

हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे ।
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥ १२.३५१.४९ ॥

हिमवान पर्वताची कन्या उमा हिला रुद्राने इच्छिले. महर्षी भृगुही हिमवानाकडे येऊन म्हणाले, "कन्या उमा मला द्या." हिमवान उत्तरला, "इच्छित वर रुद्र आहे." तेव्हा भृगु म्हणाले, "कन्येच्या वरणासाठी माझा भाव तू नाकारलास, म्हणून तू रत्नांचे भाजन होणार नाहीस." आजपासून हे ऋषिवचन स्थिर झाले.

12.351.65

तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् ।
क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे
तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् ।
तेन जगद्धार्यते ॥ १२.३५१.६५ ॥

ब्राह्मणांचे माहात्म्य असे आहे. क्षत्रियही शाश्वत, अव्यय पृथ्वीला पत्नी मानून तिच्याजवळ जाऊन तिचा उपभोग घेतो. हे ब्रह्म, अग्नी आणि सोम यांच्याशी संबंधित आहे; त्यानेच जग धारण केले जाते.