महाभारत · अध्याय 12.354
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.354.1
धन्योस्यनुगृहीतोसि यत्ते दृष्टः स्वयंप्रभुः ।
न हि तं दृष्टवान्कश्चित्पद्मयोनिरपि स्वयम् ॥ १२.३५४.१ ॥
तुम धन्य हो और अनुगृहीत हो, क्योंकि स्वयंप्रभु (भगवान) ने तुम्हें दर्शन दिया। स्वयं पद्मयोनि (ब्रह्मा) ने भी उन्हें इस प्रकार नहीं देखा।
12.354.2
अव्यक्तयोनिर्भगवान्दुर्दर्शः पुरुषोत्तमः ।
नारदैतद्धि नौ सत्यं वचनं समुदाहृतम् ॥ १२.३५४.२ ॥
अव्यक्त योनि वाले भगवान पुरुषोत्तम को देखना दुर्लभ है। हे नारद, हम दोनों का यह वचन सत्य कहा गया है।
12.354.3
नास्य भक्तात्प्रियतरो लोके कश्चन विद्यते ।
ततः स्वयं दर्शितवान्स्वमात्मानं द्विजोत्तम ॥ १२.३५४.३ ॥
लोक में उनके भक्त से अधिक प्रिय कोई नहीं है। इसीलिए उन्होंने स्वयं अपने ही स्वरूप का दर्शन कराया, हे द्विजोत्तम।
12.354.4
तपो हि तप्यतस्तस्य यत्स्थानं परमात्मनः ।
न तत्संप्राप्नुते कश्चिदृते ह्यावां द्वितोत्तम ॥ १२.३५४.४ ॥
तप करने वाले को भी परमात्मा का वह स्थान कोई प्राप्त नहीं करता, हम दोनों के सिवा, हे द्विजोत्तम।
12.354.5
या हि सूर्यसहस्रस्य समस्तस्य भवेद्द्युतिः ।
स्थानस्य सा भवेत्तस्य स्वयं तेन विराजता ॥ १२.३५४.५ ॥
जो तेज हज़ार सूर्यों के समस्त तेज के बराबर होता है, वही उस स्थान का तेज है, जो स्वयं उनके (भगवान के) प्रकाश से दीप्त है।
12.354.6
तस्मादुत्तिष्ठते विप्र देवाद्विश्वभुवः पतेः ।
क्षमा क्षमावतां श्रेष्ठ यया भूमिस्तु युज्यते ॥ १२.३५४.६ ॥
इसलिए, हे विप्र, विश्वभू के पति देव से (यह पृथ्वी) उठती है। हे क्षमावानों में श्रेष्ठ, क्षमा (धैर्य) से ही पृथ्वी स्थिर होती है।
12.354.7
तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात्सर्वभूतहिताद्रसः ।
आपो हि तेन युज्यन्ते द्रवत्वं प्राप्नुवन्ति च ॥ १२.३५४.७ ॥
उस देवता से, जो सभी प्राणियों का हित है, रस उत्पन्न होता है। उसी से जल जुड़ते हैं और द्रवत्व को प्राप्त होते हैं।
12.354.8
तस्मादेव समुद्भूतं तेजो रूपगुणात्मकम् ।
येन संयुज्यते सूर्यस्ततो लोके विराजते ॥ १२.३५४.८ ॥
उसी से तेज उत्पन्न हुआ, जिसका स्वरूप और गुण हैं। उसी से सूर्य जुड़ता है और तब संसार में प्रकाशित होता है।
12.354.9
तस्माद्देवात्समुद्भूतः स्पर्शस्तु पुरुषोत्तमात् ।
येन स्म युज्यते वायुस्ततो लोकान्विवात्यसौ ॥ १२.३५४.९ ॥
उस पुरुषोत्तम देवता से स्पर्श उत्पन्न हुआ। उसी से वायु जुड़ता है और वह लोकों में बहता है।
12.354.10
तस्माच्चोत्तिष्ठते शब्दः सर्वलोकेश्वरात्प्रभोः ।
आकाशं युज्यते येन ततस्तिष्ठत्यसंवृतम् ॥ १२.३५४.१० ॥
और सभी लोकों के ईश्वर, उस प्रभु से शब्द उत्पन्न होता है। उसी से आकाश जुड़ता है, और इसलिए वह अवरोधरहित स्थित रहता है।
12.354.11
तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात्सर्वभूतगतं मनः ।
चन्द्रमा येन संयुक्तः प्रकाशगुणधारणः ॥ १२.३५४.११ ॥
और उस देवता से, जो सभी प्राणियों में निवास करता है, मन उत्पन्न होता है। उसी से चन्द्रमा जुड़ता है, जो प्रकाश का गुण धारण करता है।
12.354.12
सद्भूतोत्पादकं नाम तत्स्थानं वेदसंज्ञितम् ।
विद्यासहायो यत्रास्ते भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ १२.३५४.१२ ॥
सत्य भूतों का उत्पादक, नाम से वेद-संज्ञित वह स्थान है, जहाँ विद्या के साथ भगवान निवास करते हैं, जो हव्य और कव्य का भोक्ता है।
12.354.13
ये हि निष्कल्मषा लोके पुण्यपापविवर्जिताः ।
तेषां वै क्षेममध्वानं गच्छतां द्विजसत्तम ॥ १२.३५४.१३ ॥
जो लोक में निष्कलंक हैं और पुण्य-पाप से रहित हैं, हे द्विजश्रेष्ठ, उनके लिए निश्चय ही वह कल्याणकारी मार्ग है जिस पर वे चलते हैं।
12.354.14
सर्वलोके तमोहन्ता आदित्यो द्वारमुच्यते ।
ज्वालामाली महातेजा येनेदं धार्यते जगत् ॥ १२.३५४.१४ ॥
समस्त लोक में अंधकार का नाश करने वाला आदित्य द्वार कहलाता है, ज्वालाओं की माला धारण करने वाला, महान तेज से युक्त, जिसके द्वारा यह जगत धारण किया जाता है।
12.354.15
आदित्यदग्धसर्वाङ्गा अदृश्याः केनचित्क्वचित् ।
परमाणुभूता भूत्वा तु तं देवं प्रविशन्त्युत ॥ १२.३५४.१५ ॥
जिनके सभी अंग आदित्य से जल गए हैं, वे कहीं भी किसी के द्वारा दिखाई नहीं देते; परमाणु रूप होकर वे उस देव में प्रवेश करते हैं।
12.354.16
तस्मादपि च निर्मुक्ता अनिरुद्धतनौ स्थिताः ।
मनोभूतास्ततो भूत्वा प्रद्युम्नं प्रविशन्त्युत ॥ १२.३५४.१६ ॥
और उससे भी मुक्त होकर वे अनिरुद्ध के शरीर में स्थित होते हैं; फिर मनोरूप होकर वे प्रद्युम्न में प्रवेश करते हैं।
12.354.17
प्रद्युम्नाच्चापि निर्मुक्ता जीवं संकर्षणं ततः ।
विशन्ति विप्रप्रवराः साङ्ख्या भागवतैः सह ॥ १२.३५४.१७ ॥
प्रद्युम्न से भी मुक्त होकर, फिर जीव-रूप संकर्षण में वे प्रवेश करते हैं; हे विप्रश्रेष्ठ, सांख्य मार्गी और भागवतों के साथ।
12.354.18
ततस्त्रैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमञ्जसा ।
प्रविशन्ति द्विजश्रेष्ठाः क्षेत्रज्ञं निर्गुणात्मकम्।
सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः ॥ १२.३५४.१८ ॥
फिर त्रिगुण से रहित वे सीधे परमात्मा में प्रवेश करते हैं, हे द्विजश्रेष्ठ, निर्गुण स्वरूप क्षेत्रज्ञ में। सबके आश्रय वासुदेव को तत्त्वतः क्षेत्रज्ञ जानो।
12.354.19
समाहितमनस्काश्च नियताः संयतेन्द्रियाः ।
एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते ॥ १२.३५४.१९ ॥
जिनका मन समाहित है, जो नियमित और इन्द्रियों के संयमी हैं, और एकान्त भाव को प्राप्त हैं, वे वासुदेव में प्रवेश करते हैं।
12.354.20
आवामपि च धर्मस्य गुहे जातौ द्विजोत्तम ।
रम्यां विशालामाश्रित्य तप उग्रं समास्थितौ ॥ १२.३५४.२० ॥
हम दोनों भी धर्म की गुहा में उत्पन्न हुए हैं, हे द्विजोत्तम। सुन्दर और विशाल स्थान का आश्रय लेकर हमने कठोर तप आरम्भ किया है।
12.354.21
ये तु तस्यैव देवस्य प्रादुर्भावाः सुरप्रियाः ।
भविष्यन्ति त्रिलोकस्थास्तेषां स्वस्तीत्यथो द्विज ॥ १२.३५४.२१ ॥
परन्तु उसी देव के जो प्रादुर्भाव देवताओं को प्रिय होंगे और त्रिलोक में स्थित होंगे, उनका कल्याण हो। हे द्विज, ऐसा ही है।
12.354.22
विधिना स्वेन युक्ताभ्यां यथापूर्वं द्विजोत्तम ।
आस्थिताभ्यां सर्वकृच्छ्रं व्रतं सम्यगनुत्तमम् ॥ १२.३५४.२२ ॥
अपने विधान से युक्त होकर, पहले की भाँति, हे द्विजोत्तम, हम दोनों ने सर्व-कृच्छ्र नामक सर्वोत्तम व्रत का भली प्रकार पालन किया है।
12.354.23
स्वार्थेन विधिना युक्तः सर्वकृच्छ्रव्रते स्थितः ।
आवाभ्यामपि दृष्टस्त्वं श्वेतद्वीपे तपोधन ॥ १२.३५४.२३ ॥
अपने प्रयोजन के लिए विधि से युक्त होकर, सर्व-कृच्छ्र व्रत में स्थित, हे तपोधन, हम दोनों ने भी श्वेतद्वीप में तुम्हें देखा है।
12.354.24
समागतो भगवता संकल्पं कृतवांस्तथा ।
सर्वं हि नौ संविदितं त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १२.३५४.२४ ॥
भगवान से मिले हुए, और इसी प्रकार संकल्प किया; हमें तो तीनों लोकों में, चर और अचर सहित, सब कुछ ज्ञात है।
12.354.25
यद्भविष्यति वृत्तं वा वर्तते वा शुभाशुभम् ।
सर्वं स ते कथितवान्देवदेवो महामुने ॥ १२.३५४.२५ ॥
जो होगा, जो हो चुका है, या जो हो रहा है, शुभ और अशुभ सब कुछ, वह देवों के देव ने तुम्हें बताया है, हे महामुनि।
12.354.26
एतच्छ्रुत्वा तयोर्वाक्यं तपस्युग्रे च वर्ततोः ।
नारदः प्राञ्जलिर्भूत्वा नारायणपरायणः ॥ १२.३५४.२६ ॥
उन दोनों की यह बात सुनकर, जो घोर तपस्या में लगे थे, नारद हाथ जोड़कर नारायण-परायण हो गए।
12.354.27
जजाप विधिवन्मन्त्रान्नारायणगतान्बहून् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं हि नरनारायणाश्रमे ॥ १२.३५४.२७ ॥
नर-नारायण के आश्रम में उन्होंने विधिपूर्वक नारायण से संबंधित अनेक मंत्रों का जप किया, निश्चय ही दिव्य सहस्र वर्षों तक।
12.354.28
अवसत्स महातेजा नारदो भगवानृषिः ।
तावेवाभ्यर्चयन्देवौ नरनारायणौ च तौ ॥ १२.३५४.२८ ॥
महातेजस्वी भगवान ऋषि नारद वहाँ रहे, और उन दोनों देवों, नर और नारायण, की ही पूजा करते रहे।