महाभारत · अध्याय 12.355
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.355.1
कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदः परमेष्ठिजः ।
दैवं कृत्वा यथान्यायं पित्र्यं चक्रे ततः परम् ॥ १२.३५५.१ ॥
काही काळानंतर, परमेष्ठी (ब्रह्मदेव) यांच्यापासून जन्मलेल्या नारदांनी यथाविधी दैव-यज्ञ केला, आणि नंतर पित्र्य-कर्म केले.
12.355.2
ततस्तं वचनं प्राह ज्येष्ठो धर्मात्मजः प्रभुः ।
क इज्यते द्विजश्रेष्ठ दैवे पित्र्ये च कल्पिते ॥ १२.३५५.२ ॥
तेव्हा धर्मपुत्र ज्येष्ठ प्रभू त्यांना म्हणाले: "हे द्विजश्रेष्ठा, दैव-कर्मात आणि पित्र्य-कर्मात कोणाची पूजा केली जाते?"
12.355.3
त्वया मतिमतां श्रेष्ठ तन्मे शंस यथातथम् ।
किमेतत्क्रियते कर्म फलं वाऽस्य किमिष्यते ॥ १२.३५५.३ ॥
"बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठा, ते मला यथार्थपणे सांगा. हे कर्म कशासाठी केले जाते, आणि याचे फळ काय इच्छिले जाते?"
12.355.4
त्वयैतत्कथितं पूर्वं दैवं कर्तव्यमित्यपि ।
दैवतं च परो ज्ञेयः परमात्मा सनातनः ॥ १२.३५५.४ ॥
नारद म्हणाले: "पूर्वी तुम्हीच हे सांगितले होते — दैव-कर्म करावे, आणि देवता म्हणून जाणावा तो सनातन परमात्मा."
12.355.5
ततस्तद्भावितो नित्यं यजे वैकुण्ठमव्ययम् ।
तस्माच्च प्रसृतः पूर्वं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १२.३५५.५ ॥
"म्हणून त्याच्यावर भावना ठेवून मी सदैव अव्यय वैकुण्ठाची पूजा करतो; त्याच्यापासूनच पूर्वी लोकपितामह ब्रह्मदेव प्रकट झाले."
12.355.6
मम वै पितरं प्रीतः परमेष्ठ्यप्यजीजनत् ।
अहं संकल्पजस्तस्य पुत्रः प्रथमकल्पितः ॥ १२.३५५.६ ॥
"माझ्या पित्यालाही प्रसन्न होऊन परमेष्ठी (ब्रह्मदेव) यांनी जन्म दिला; मी संकल्पातून जन्मलो असून त्यांचा प्रथम निर्माण केलेला पुत्र आहे."
12.355.7
यजामि वै पितॄन्साधो नारायणविधौ कृते ।
एवं स एव भगवान्पिता माता पितामहः ॥ १२.३५५.७ ॥
हे साधो, नारायणविधीप्रमाणे केले असता मी पितरांचे यजन करतो. अशा प्रकारे तोच भगवान, पिता, माता आणि पितामह आहे.
12.355.8
इज्यते पितृयज्ञेषु मया नित्यं जगत्पतिः ।
श्रुतिश्चाप्यपरा देवाः पुत्रान्हि पितरोऽयजन् ॥ १२.३५५.८ ॥
पितृयज्ञांमध्ये मी नेहमी जगत्पतीचेच यजन करतो. हे देवांनो, आणखी एक श्रुती आहे: पुत्रांनीच पितरांचे यजन केले.
12.355.9
वेदश्रुतिः प्रनष्टा च पुनरध्यापिता सुतैः ।
ततस्ते मन्त्रदाः पुत्राः पितॄणामिति वैदिकम् ॥ १२.३५५.९ ॥
वेदश्रुती नष्ट झाली; नंतर पुत्रांनी ती पुन्हा शिकवली. तेव्हा मंत्र देणारे ते पुत्र पितरांचे आहेत—हा वैदिक नियम आहे.
12.355.10
नूनं सुरैस्तद्विदितं युवयोर्भावितात्मनोः ।
पुत्राश्च पितरश्चैव परस्परमपूजयन् ॥ १२.३५५.१० ॥
निश्चितच देवांना शुद्धात्मा अशा तुम्हा दोघांचे हे ठाऊक आहे. पुत्र आणि पितरांनीही परस्परांचा सन्मान केला.
12.355.11
त्रीन्पिण्डान्न्यस्य वै पित्र्यान्पूर्वं दत्त्वा कुशानिति ।
कथं तु पिण्डसंज्ञां ते पितरो लेभिरे पुरा ॥ १२.३५५.११ ॥
पूर्वी पितरांसाठी तीन पिंड ठेवून आणि कुश देऊन—तर पूर्वी त्या पितरांनी 'पिंड' हे नाव कसे मिळवले?
12.355.12
इमां हि धरणीं पूर्वं नष्टां सागरमेखलाम् ।
गोविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपमास्थितः ॥ १२.३५५.१२ ॥
पूर्वी सागरमेखला असलेली ही नष्ट झालेली पृथ्वी, वराहरूप धारण करून गोविंदाने लगेच वर उचलली.
12.355.13
स्थापयित्वा तु धरणीं स्वे स्थाने पुरुषोत्तमः ।
जलकर्दमलिप्ताङ्गो लोककार्यार्थमुद्यतः ॥ १२.३५५.१३ ॥
पुरुषोत्तमाने पृथ्वीला तिच्या स्वस्थानी स्थापून, पाणी व चिखलाने माखलेल्या अंगांनी, लोककार्यासाठी सिद्ध झाले.
12.355.14
प्राप्ते चाह्निककाले तु मध्यदेशगते रवौ ।
दंष्ट्राविलग्नांस्त्रीन्पिण्डान्विधूय सहसा प्रभुः ॥ १२.३५५.१४ ॥
आह्निक काळ आला असता, सूर्य मध्यदेशी (मध्यआकाशी) आला असता, प्रभूने दाढांना चिकटलेले तीन पिंड अचानक झटकून टाकले.
12.355.15
स्थापयामास वै पृथ्व्यां कुशानास्तीर्य नारद ।
स तेष्वात्मानमुद्दिश्य पित्र्यं चक्रे यथाविधि ॥ १२.३५५.१५ ॥
हे नारदा, कुश पसरून त्यांनी ते पृथ्वीवर ठेवले. त्यांच्यावर स्वतःला उद्देशून विधिपूर्वक पितृकर्म केले.
12.355.16
संकल्पयित्वा त्रीन्पिण्डान्स्वेनैव विधिना प्रभुः ।
आत्मगात्रोष्मसंभूतैः स्नेहगर्भैस्तिलैरपि ॥ १२.३५५.१६ ॥
प्रभूने स्वतःच्याच विधीने तीन पिंडांचा संकल्प करून, आपल्या शरीरोष्मेपासून उत्पन्न झालेल्या, स्नेहयुक्त तिळांसह (ते सिद्ध केले).
12.355.17
प्रोक्ष्यापसव्यं देवेशः प्राङ्भुखः कृतवान्स्वयम् ।
मर्यादास्थापनार्थं च ततो वचनमुक्तवान् ॥ १२.३५५.१७ ॥
देवेशाने अपसव्य दिशेने पाणी शिंपडून, स्वतः पूर्वाभिमुख होऊन (कर्म) केले. मग मर्यादा स्थापण्यासाठी हे शब्द उच्चारले.
12.355.18
अहं हि पितरः स्रष्टुमुद्यतो लोककृत्स्वयम् ।
तस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधीन्परान् ॥ १२.३५५.१८ ॥
मीच स्वतः लोककर्ता आहे; पितरांची निर्मिती करण्यास मी सिद्ध आहे. त्याने विचार करताच पितृकार्याची उत्तम विधाने तत्काळ (प्रकट झाली).
12.355.19
दंष्ट्राभ्यां प्रविनिर्धूता ममैते दक्षिणां दिशम् ।
आश्रिता धरणीं पीड्य तस्मात्पितर एव ते ॥ १२.३५५.१९ ॥
माझ्या दाढांनी झटकले गेलेले हे दक्षिण दिशेत पृथ्वीला दाबून आश्रित झाले; म्हणूनच हेच तुमचे पितर आहेत.
12.355.20
त्रयो मूर्तिविहीना वै पिण्डमूर्तिधरास्त्विमे ।
भवन्तु पितरो लोके मया सृष्टाः सनातनाः ॥ १२.३५५.२० ॥
हे तिघे मूर्तिरहित असूनही पिंडरूप धारण करणारे आहेत; माझ्याकडून निर्माण झालेले हे सनातन पितर लोकात असोत.
12.355.21
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
अहमेवात्र विज्ञेयस्त्रिषु पिण्डेषु संस्थितः।
नास्ति मत्तोऽधिकः कश्चित्को वान्योर्च्यो मया स्वयं ॥ १२.३५५.२१ ॥
पिता, पितामह आणि तसाच प्रपितामह — या तिन्ही पिंडांत स्थित असलेला मीच आहे, हे जाणावे. माझ्यापेक्षा मोठा कोणी नाही; माझ्याकडून स्वतः पूजनीय दुसरा कोण आहे?
12.355.22
अहमेव पिता लोके अहमेव पितामहः ।
पितामहपिता चैव अहमेवात्र कारणम् ॥ १२.३५५.२२ ॥
जगात मीच पिता आहे, मीच पितामह आहे, आणि पितामहाचा पिताही मीच आहे; येथे मीच कारण आहे.
12.355.23
इत्येतदुक्त्वा वचनं देवदेवो वृषाकपिः ।
वराहपर्वते विप्र दत्त्वा पिण्डान्सविस्तरान्।
आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गतः ॥ १२.३५५.२३ ॥
असे बोलून देवांचा देव वृषाकपी, हे विप्रा, वराह पर्वतावर विस्ताराने पिंड देऊन, स्वतःच पूजिला जाऊन तेथेच अदृश्य झाला.
12.355.24
एतदर्थं सुभमते पितरः पिण्डसंज्ञिताः ।
लभन्ते सततं पूजां वृषाकपिवचो यथा ॥ १२.३५५.२४ ॥
यासाठीच, हे शुभमते, पिंड नावाने ओळखले जाणारे पितर वृषाकपीच्या वचनाप्रमाणे सतत पूजा प्राप्त करतात.
12.355.25
ये यजन्ति पितॄन्देवान्गुरूंश्चैवातिर्थीस्तथा ।
गाश्चैव द्विजमुख्यांश्च पितरं मातरं तथा ॥ १२.३५५.२५ ॥
जे पितर, देव, गुरू, अतिथी, गाई, श्रेष्ठ द्विज, तसेच पिता आणि माता यांचे यजन (सन्मान) करतात.
12.355.26
कर्मणा मनसा वाचा विष्णुमेव यजन्ति ते ।
अन्तर्गतः स भगवान्सर्वसत्वशरीरगः ॥ १२.३५५.२६ ॥
कर्माने, मनाने आणि वाणीने जे केवळ विष्णूचेच यजन करतात — सर्व प्राण्यांच्या शरीरात अंतर्गत असलेल्या त्या भगवानाचे.
12.355.27
समः सर्वेषु भूतेषु ईश्वरः सुखदुःखयोः ।
महान्महात्मा सर्वात्मा नारायण इति श्रुतिः ॥ १२.३५५.२७ ॥
सर्व भूतांत समान असलेला, सुखदुःखातही समान असलेला ईश्वर, महान, महात्मा, सर्वात्मा — तोच नारायण, असे श्रुती सांगते.