મહાભારત · અધ્યાય 12.358
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.358.1
अहो ह्येकान्तिनः सर्वान्प्रीणाति भगवान्हरिः ।
विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति शिरसा स्वयम् ॥ १२.३५८.१ ॥
અહો! ભગવાન હરિ એકાંતિક ભક્તો સૌને પ્રસન્ન કરે છે; વિધિપૂર્વક અર્પિત પૂજાને તે પોતે મસ્તક પર ગ્રહણ કરે છે.
12.358.2
ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः ।
तेषां च या हि निर्दिष्टा पारम्पर्यागता गतिः ॥ १२.३५८.२ ॥
જે લોકમાં દગ્ધેન્ધન છે, પુણ્ય-પાપથી રહિત છે, તેમની પરંપરાગત નિર્દિષ્ટ ગતિ કઈ છે.
12.358.3
चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम् ।
एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम् ॥ १२.३५८.३ ॥
ચોથી ગતિમાં તેઓ પુરુષોત્તમને પામે છે; પરંતુ એકાંતિક પુરુષો પરમ પદને જાય છે.
12.358.4
नूनमेकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः ।
अगत्वा गतयतिस्रो यद्गच्छत्यव्ययं हरिम् ॥ १२.३५८.४ ॥
નિશ્ચય જ આ એકાંત ધર્મ શ્રેષ્ઠ છે અને નારાયણને પ્રિય છે; ત્રણ ગતિમાં ગયા વિના તે અવ્યય હરિને પામે છે.
12.358.5
सहोपनिषदान्वेदान्ये विप्राः सम्यगास्थिताः ।
पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः ॥ १२.३५८.५ ॥
ઉપનિષદો સહિત વેદોને સમ્યક્ રીતે આશ્રિત થઈને વિધિ પ્રમાણે પાઠ કરનારા જે બ્રાહ્મણો, અને જે યતિધર્મનું પાલન કરે છે.
12.358.6
तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम् ।
केनैष धर्मः कथितो देवेन ऋषिणाऽपि वा ॥ १२.३५८.६ ॥
તેમનાથી વિશિષ્ટ ગતિ એકાંતિક મનુષ્યોની છે એ હું જાણું છું. આ ધર્મ કયા દેવ કે ઋષિએ કહ્યો?
12.358.7
एकान्तिनां च का चर्या कदा चोत्पादिता विभो ।
एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे ॥ १२.३५८.७ ॥
એકાન્તિકોનો આચાર શું છે અને તે ક્યારે પ્રવર્તિત થયો, હે વિભો? મારો આ સંશય છેદો; મને ખૂબ કુતૂહલ છે.
12.358.8
समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोर्मृधे ।
अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम् ॥ १२.३५८.८ ॥
કૌરવ-પાંડવોની સેનાઓ યુદ્ધ માટે સજ્જ થઈ ત્યારે, વિષાદગ્રસ્ત અર્જુનને ભગવાને સ્વયં ગીતા કહી.
12.358.9
आगतिश्च गतिश्चैव पूर्वं ते कथिता मया ।
गहनो ह्येष धर्मो वै दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥ १२.३५८.९ ॥
આગમન અને ગમન બંને મેં પહેલાં તને કહ્યાં છે. આ ધર્મ ગહન છે; જેમણે આત્મસંયમ કર્યો નથી તેમને તે સમજવો કઠિન છે.
12.358.10
संमितः सामवेदेन पुरैवादियुगे कृतः ।
धार्यते स्वयमीशेन राजन्नारायणेन ह ॥ १२.३५८.१० ॥
આ ધર્મ પૂર્વે આદિયુગમાં સામવેદ દ્વારા નક્કી થયો અને રચાયો. હે રાજન, તેને ઈશ નારાયણ સ્વયં ધારણ કરે છે.
12.358.11
एतदर्थं महाराज पृष्टः पार्थेन नारदः ।
ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ॥ १२.३५८.११ ॥
હે મહારાજ, આ જ હેતુથી પાર્થ (અર્જુન)એ ઋષિઓની વચ્ચે મહાભાગ નારદને પૂછ્યું; કૃષ્ણ અને ભીષ્મ સાંભળતા હતા.
12.358.12
गुरुणा च मयाऽप्येव कथितो नृपसत्तम ।
यथा तत्कथितं तत्र नारदेन तथा शृणु ॥ १२.३५८.१२ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, મારા ગુરુએ અને મેં પણ આ કહ્યું છે. ત્યાં નારદે જેમ કહ્યું તેમ સાંભળ.
12.358.13
यदाऽऽसीन्मानजं जन्म नारायणमुखोद्गतम् ।
ब्रह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः स्वयम् ॥ १२.३५८.१३ ॥
હે પૃથ્વીપાલ, બ્રહ્માનો માનસજન્મ નારાયણના મુખમાંથી ઉદ્ભવ્યો ત્યારે, નારાયણ પોતે (તેમ કર્યું).
12.358.14
तेन धर्मेण कृतवान्दैवं पित्र्यं च भारत ।
फेनपा ऋषयश्चैव तं धर्मं प्रतिपेदिरे ॥ १२.३५८.१४ ॥
હે ભરતવંશી, તે ધર્મ વડે (નારાયણે) દૈવ અને પિતૃ કર્મો કર્યા; અને ફેનપ ઋષિઓએ પણ તે ધર્મ સ્વીકાર્યો.
12.358.15
वैखानसाः फेनपेभ्यो धर्मं तं प्रतिपदिरे ।
वैखानसेभ्यः सोपस्तु ततः सोऽन्तर्दधे पुनः ॥ १२.३५८.१५ ॥
વૈખાનસ ઋષિઓએ ફેનપ ઋષિઓ પાસેથી તે ધર્મ ગ્રહણ કર્યો; પછી વૈખાનસોની પાસે (તે) ઉપસ્થિત થયો, અને તે ફરી અદૃશ્ય થયો.
12.358.16
यदाऽऽसीच्चाक्षुषं जन्म द्वितीयं ब्रह्मणो नृप ।
यदा पितामहेनैव सोमाद्धर्मः परिश्रुतः ॥ १२.३५८.१६ ॥
હે રાજા, બ્રહ્માનો બીજો જન્મ ચાક્ષુષ થયો ત્યારે, પિતામહે (બ્રહ્માએ) સોમ પાસેથી ધર્મ સાંભળ્યો.
12.358.17
नारायणात्मको राजन्रुद्राय प्रददौ च तम् ।
ततो योगस्थितो रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप ॥ १२.३५८.१७ ॥
હે રાજન, નારાયણસ્વરૂપે (બ્રહ્માએ) તે (ધર્મ) રુદ્રને આપ્યો; પછી યોગસ્થિત રુદ્રે, હે નૃપ, પૂર્વે કૃતયુગમાં (તે ગ્રહણ કર્યો).
12.358.18
वालखिल्यानृषीन्सर्वान्धर्ममेनमपाठयत् ।
अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्य मायया ॥ १२.३५८.१८ ॥
તેણે બધા વાલખિલ્ય ઋષિઓને આ ધર્મ શીખવ્યો; પછી તે દેવની માયાથી તે ફરી અદૃશ્ય થયો.
12.358.19
तृतीयं ब्रह्मणो जन्म यदासीद्वाचिकं महत् ।
तत्रैष धर्मः संभूतः स्वयं नारायणान्नृप ॥ १२.३५८.१९ ॥
બ્રહ્માનો ત્રીજો જન્મ, જે વાચિક અને મહાન હતો; ત્યાં જ આ ધર્મ સ્વયં નારાયણથી ઉત્પન્ન થયો, હે રાજન્.
12.358.20
सुपर्णो नाम तमृषिः प्राप्तवान्पुरुषोत्तमात् ।
तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च ॥ १२.३५८.२० ॥
સુપર્ણ નામના તે ઋષિએ પુરુષોત્તમ પાસેથી તે મેળવ્યું; ઘોર તપ, દમ અને નિયમ દ્વારા.
12.358.21
त्रिः परिक्रान्तवानेतत्सुपर्णो धर्मसुत्तमम् ।
यस्मात्तस्माद्व्रतं ह्येतत्रिसौपर्णमिहोच्येत ॥ १२.३५८.२१ ॥
સુપર્ણે આ ઉત્તમ ધર્મની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી; તેથી આ વ્રતને અહીં 'ત્રિસૌપર્ણ' કહેવામાં આવે છે.
12.358.22
ऋग्वेदपाठपठितं व्रतमेतद्धि दुश्चरम् ।
सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एष सनातनः ॥ १२.३५८.२२ ॥
ઋગ્વેદના પાઠથી પઠિત આ વ્રત ખરેખર દુષ્કર છે; સુપર્ણથી પણ આ સનાતન ધર્મ પ્રાપ્ત થયો.
12.358.23
वायुना द्विपदश्रिष्ठे प्रथितो जगदायुषा ।
वायोः सकाशात्प्राप्तश्च ऋषिभिर्विघसाशिभिः ॥ १२.३५८.२३ ॥
દ્વિપદોમાં શ્રેષ્ઠ વાયુ દ્વારા આ જગતના આયુષ્ય સાથે પ્રસિદ્ધ થયું; વાયુની સમીપથી વિઘસાશી ઋષિઓએ તે મેળવ્યું.
12.358.24
तेभ्यो महोदधिश्चैव प्राप्तवान्धर्ममुत्तमम् ।
अन्तर्दधे ततो भूयो नारायणसमाहृतः ॥ १२.३५८.२४ ॥
તેમની પાસેથી મહોદધિએ પણ ઉત્તમ ધર્મ મેળવ્યો; પછી તે નારાયણ દ્વારા સંહૃત થઈ ફરી અદૃશ્ય થયો.
12.358.25
यदा भूयः श्रवणजा सृष्टिरासीन्महात्मनः ।
ब्रह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु ॥ १२.३५८.२५ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, મહાત્મા બ્રહ્માની શ્રવણજ સૃષ્ટિ ફરી થઈ ત્યારે, ત્યાં કીર્તન કરનારને સાંભળો.
12.358.26
जगत्स्रष्टुमना देवो हरिर्नारायणः स्वयम् ।
चिन्तयामास पुरुषं जगत्सर्गकरं प्रभुम् ॥ १२.३५८.२६ ॥
જગત સર્જવાની ઇચ્છાવાળા દેવ હરિ નારાયણે પોતે જગતની સૃષ્ટિ કરનાર પ્રભુ પુરુષનું ચિંતન કર્યું.
12.358.27
अथ चिन्तयतस्तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः स्मृतः ।
प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पतिः ॥ १२.३५८.२७ ॥
ત્યારે તેમના ચિંતન દરમિયાન તેમના કાનમાંથી પ્રજાસર્જન કરનાર બ્રહ્મા નામના પુરુષ પ્રકટ થયા; જગત્પતિએ તેમને કહ્યું.
12.358.28
सृज प्रजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस्तथा ।
श्रेयस्तव विधास्यामि बलं तेजश्च सुव्रत ॥ १२.३५८.२८ ॥
હે પુત્ર, બધી પ્રજાઓને સર્જ—મુખમાંથી અને પગમાંથી પણ. હે સુવ્રત, હું તારું કલ્યાણ, બળ અને તેજ વિધાન કરીશ.
12.358.29
धर्मं च मत्तो गृह्णीष्व सात्वतं नाम नामतः ।
तेन सृष्टं कृतयुगं स्थापयस्व यथाविधि ॥ १२.३५८.२९ ॥
મારી પાસેથી ધર્મ ગ્રહણ કર, જે સાત્વત નામથી ઓળખાય છે. તેના વડે સર્જાયેલા કૃતયુગને યથાવિધિ સ્થાપિત કર.
12.358.30
ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे देवाय हरिमेधसे ।
धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम् ॥ १२.३५८.३० ॥
ત્યારે બ્રહ્માએ હરિમેધસ દેવને નમસ્કાર કર્યા; તેમણે શ્રેષ્ઠ ધર્મને તેના રહસ્ય અને સંગ્રહ સહિત ગ્રહણ કર્યો.
12.358.31
आरण्यकेन सहितं नारायणमुखोद्गतम् ।
उपदिश्य ततो धर्मं ब्रह्मणेऽमिततेजसे ॥ १२.३५८.३१ ॥
આરણ્યક સહિત નારાયણના મુખમાંથી પ્રગટ થયેલો ધર્મ અમિત તેજસ્વી બ્રહ્માને ઉપદેશીને
12.358.32
तं कार्तयुगधर्माणं निराशीः कर्मसंज्ञितम् ।
जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं व्यवस्थितम् ॥ १२.३५८.३२ ॥
કૃતયુગના ધર્મસ્વરૂપ, નિષ્કામ, કર્મ નામે ઓળખાતો તે ધર્મ અંધકારના પેલે પાર ગયો, જ્યાં અવ્યક્ત સ્થિત છે.
12.358.33
ततोऽथ वरदो देवो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
असृजत्स ततो लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥ १२.३५८.३३ ॥
પછી વરદાતા દેવ, લોકપિતામહ બ્રહ્માએ સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર લોકો સર્જ્યા.
12.358.34
ततः प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम् ।
ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्य लोकानवस्थितः ॥ १२.३५८.३४ ॥
ત્યારે આરંભમાં શુભ કૃતયુગ પ્રવર્તયું. પછી સાત્વત ધર્મ સર્વ લોકોમાં વ્યાપીને સ્થિત થયો.
12.358.35
तेनैवाद्येन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत् ।
पूजयामास देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् ॥ १२.३५८.३५ ॥
એ જ આદિ ધર્મથી લોકસર્ગ કરનાર બ્રહ્માએ દેવેશ, હરિ, નારાયણ, પ્રભુની પૂજા કરી.
12.358.36
धर्मप्रतिष्ठाहेतोश्च मनुं स्वारोचिषं ततः ।
अध्यापयामास तदा लोकानां हितकाम्यया ॥ १२.३५८.३६ ॥
ધર્મની પ્રતિષ્ઠા માટે અને લોકોના હિતની કામનાથી તેણે ત્યારે સ્વારોચિષ મનુને શિખવાડ્યું.
12.358.37
ततः स्वारोचिषः पुत्रं स्वयं शङ्खपदं नृप ।
अध्यापयत्पुराऽव्यग्रः सर्वलोकपतिर्विभुः ॥ १२.३५८.३७ ॥
પછી સ્વારોચિષે પોતે પોતાના પુત્ર શંખપદને, હે રાજન, પૂર્વે અવિચલિત રીતે શીખવ્યું; તે સર્વલોકોનો સ્વામી અને સર્વવ્યાપી હતો.
12.358.38
ततः शङ्खपदश्चापि पुत्रमात्मजमौरसम् ।
दिशापालं सुधर्माणमध्यापयत भारत।
सोऽन्तर्दधे ततो भूयः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः ॥ १२.३५८.३८ ॥
પછી શંખપદે પણ પોતાના ઔરસ પુત્ર, દિશાપાલ સુધર્માને શીખવ્યું, હે ભારત. તે અંતર્ધાન થયા; પછી ત્રેતાયુગ આવતાં ફરી પ્રગટ્યા.
12.358.39
नासत्ये जन्मनि पुरा ब्रह्मणः पार्थिवोत्तम ।
धर्ममेतं स्वयं देवो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ १२.३५८.३९ ॥
હે શ્રેષ્ઠ રાજન, પૂર્વે બ્રહ્માના જન્મ સમયે નાસત્ય-યુગમાં સ્વયં દેવ હરિ નારાયણ, પ્રભુએ આ ધર્મ [પ્રગટ કર્યો].
12.358.40
तज्जगादारविन्दाक्षो ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ।
सनत्कुमारो भगवांस्ततः प्राधीतवान्नृप ॥ १२.३५८.४० ॥
બ્રહ્મા જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે કમળનયને તે કહ્યું. પછી ભગવાન સનત્કુમારે, હે રાજન, તે પાઠ કરીને શીખ્યું.
12.358.41
सनत्कुमारादपि च वीरणो वै प्रजापतिः ।
कृतादौ कुरुशार्दूल धर्ममेतदधीतवान् ॥ १२.३५८.४१ ॥
સનત્કુમારથી પણ પ્રજાપતિ વીરણે, હે કુરુશાર્દૂલ, કૃતયુગના આરંભે આ ધર્મ શીખ્યો.
12.358.42
वीरणश्चाप्यधीत्यैनं रैभ्याय मुनये ददौ ।
रैभ्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे ॥ १२.३५८.४२ ॥
વીરણે પણ આ શીખીને રૈભ્ય મુનિને આપ્યું; રૈભ્યે પોતાના શુદ્ધ, સુવ્રત, સુમેધા પુત્રને [આપ્યું].
12.358.43
कुक्षिपालाय च ददौ विशालाय च धर्मिणे ।
ततोऽप्यन्तर्दधे भूयो नारायणमुखोद्गतः ॥ १२.३५८.४३ ॥
તેમણે કુક્ષિપાલને અને ધર્મિષ્ઠ વિશાલને આપ્યું. પછી નારાયણના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે ફરી અંતર્ધાન થયા.
12.358.44
अण्डजे जन्मनि पुनर्ब्रह्मणे हरियोनये ।
एष धर्मः समुद्भूतो नारायणमुखात्पुनः ॥ १२.३५८.४४ ॥
અંડજ જન્મમાં ફરી હરિથી જન્મેલા બ્રહ્માને માટે આ ધર્મ નારાયણના મુખમાંથી ફરી ઉત્પન્ન થયો.
12.358.45
गृहीतो ब्रह्मणा राजन्प्रयुक्तश्च यथाविधि ।
अध्यापिताश्च मुनयो नाम्ना बर्हिपदो नृप ॥ १२.३५८.४५ ॥
હે રાજન્, બ્રહ્માએ તે ગ્રહણ કરીને વિધિપૂર્વક પ્રયોજ્યું. હે નૃપ, બર્હિપદ નામે પ્રસિદ્ધ મુનિઓને તે શીખવવામાં આવ્યું.
12.358.46
बर्हिषद्भ्यश्च संप्राप्तः सामवेदान्तगं द्विजम् ।
ज्येष्ठं नामाभिविख्यातं ज्येष्ठसामव्रतो हरिः ॥ १२.३५८.४६ ॥
બર્હિષદો પાસેથી સામવેદના અંતને પામેલા, જ્યેષ્ઠ નામે વિખ્યાત એક દ્વિજ તેને પ્રાપ્ત થયા. હરિ જ્યેષ્ઠસામ વ્રતનું પાલન કરનાર હતા.
12.358.47
ज्येष्ठाच्चाप्यनुसंक्रान्तो राजानमविकम्पनम् ।
अन्तर्दधे ततो राजन्नेष दर्मः प्रभो हरेः ॥ १२.३५८.४७ ॥
જ્યેષ્ઠ પાસેથી તે અવિકમ્પન નામના રાજાને સંક્રાંત થયું. પછી, હે રાજન્, તે અંતર્ધાન થયું. હે પ્રભો, આ હરિનો ધર્મ છે.
12.358.48
यदिदं सप्तमं जन्म पद्मजं ब्रह्मणो नृप ।
तत्रैष धर्मः कथितः स्वयं नारायणेन ह ॥ १२.३५८.४८ ॥
હે નૃપ, આ બ્રહ્માનો પદ્મજ સાતમો જન્મ છે; તેમાં નારાયણે પોતે આ ધર્મ કહ્યો.
12.358.49
पितामहाय शुद्धाय युगादौ लोकधारिणे ।
पितामहश्च दक्षाय धर्ममेतं पुरा ददौ ॥ १२.३५८.४९ ॥
યુગના આરંભે શુદ્ધ અને લોકધારક પિતામહને, અને પિતામહે પૂર્વે દક્ષને આ ધર્મ આપ્યો.
12.358.50
ततो ज्येष्ठे तु दौहित्रे प्रादाद्दक्षो नृपोत्तम ।
आदित्ये सवितुर्ज्येष्ठे विवस्वाञ्जगृहे ततः ॥ १२.३५८.५० ॥
પછી દક્ષે, હે નૃપોત્તમ, પોતાના જ્યેષ્ઠ દૌહિત્રને આપ્યો; સવિતાના જ્યેષ્ઠ પુત્ર આદિત્યને; પછી વિવસ્વાને ગ્રહણ કર્યો.
12.358.51
त्रेतायुगादौ च ततो विवस्वान्ममवे ददौ ।
मनुश्च लोकभूत्यर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ ॥ १२.३५८.५१ ॥
ત્રેતાયુગના આરંભે વિવસ્વાને મનુને આપ્યો; અને લોકકલ્યાણ માટે મનુએ પોતાના પુત્ર ઇક્ષ્વાકુને આપ્યો.
12.358.52
इक्ष्वाकुणा च कथितो व्याप्य लोकानवस्थितः ।
गमिष्यति क्षयान्ते च पुनर्नारायणं नृप ॥ १२.३५८.५२ ॥
ઇક્ષ્વાકુએ કહેલો આ ધર્મ લોકોમાં વ્યાપીને રહ્યો છે; હે નૃપ, ક્ષયના અંતે તે ફરી નારાયણ પાસે જશે.
12.358.53
यतीनां चापि यो धर्मः स ते पूर्वं नृपोत्तम ।
कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः ॥ १२.३५८.५३ ॥
હે નૃપોત્તમ, યતિઓનો જે ધર્મ છે, તે પણ તને પૂર્વે હરિગીતાઓમાં સંક્ષિપ્ત વિધિરૂપે કહેવાયો હતો.
12.358.54
नारदेन सुसंप्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः ।
एष धर्मो जगन्नाथात्साक्षान्नारायणान्नृप ॥ १२.३५८.५४ ॥
નારદે આ ધર્મ રહસ્ય અને સંગ્રહ સહિત સંપૂર્ણપણે મેળવ્યો; હે નૃપ, આ ધર્મ જગન્નાથ સાક્ષાત નારાયણ પાસેથી આવ્યો.
12.358.55
एवमेव महान्धर्मे आद्यो राजन्सनातनः ।
दुर्विज्ञेयो दुष्करश्च सात्वतैर्धार्यते सदा ॥ १२.३५८.५५ ॥
એ જ રીતે, હે રાજન્, આ મહાન, આદિ અને સનાતન ધર્મ છે; સમજવો કઠિન અને પાળવો દુષ્કર છે; સાત્વતો તેને સદા ધારણ કરે છે.
12.358.56
धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा ।
अहिंसाधर्मयुक्तेन प्रीयते हरिरीश्वरः ॥ १२.३५८.५६ ॥
આ ધર્મજ્ઞાન અને સુપ્રયુક્ત કર્મથી, અહિંસાધર્મથી યુક્ત થઈને, ઈશ્વર હરિ પ્રસન્ન થાય છે.
12.358.57
एकव्यूहविभागो वा क्वचिद्द्विव्यूहसंज्ञितः ।
त्रिव्यूहश्चापि संख्यातश्चतुर्व्यूहश्च दृश्यते ॥ १२.३५८.५७ ॥
ક્યાંક એકવ્યૂહ વિભાગ, અથવા દ્વિવ્યૂહ નામનો; ત્રિવ્યૂહ પણ ગણાય છે અને ચતુર્વ્યૂહ પણ દેખાય છે.
12.358.58
हरिरेव हि क्षेत्रज्ञो निर्ममो निष्कलस्तथा ।
जीवश्च सर्वभूतेषु पञ्चभूतगुणातिगः ॥ १२.३५८.५८ ॥
હરિ જ ક્ષેત્રજ્ઞ છે; મમતારહિત અને નિષ્કલ છે; તેવી જ રીતે સર્વ ભૂતોમાં જીવ પણ તે જ છે, પંચમહાભૂતના ગુણોથી પર.
12.358.59
मनश्च प्रथितं राजन्पञ्चन्द्रियसमीरणम् ।
एष लोकनिधिः श्रीमानेषु लोकविसर्गकृत् ॥ १२.३५८.५९ ॥
હે રાજન્, પ્રસિદ્ધ મન એ પાંચ ઇન્દ્રિયોનો વાયુ છે; આ શ્રીમાન લોકોનો નિધિ છે, અને એમાં લોકસર્જક છે.
12.358.60
अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणमेव च ।
यथेच्छति तथा राजन्क्रीडते पुरुषोऽव्ययः ॥ १२.३५८.६० ॥
તે અકર્તા અને કર્તા પણ છે, કાર્ય અને કારણ પણ તે જ છે; હે રાજન્, જેમ તે ઇચ્છે તેમ અવ્યય પુરુષ ક્રીડા કરે છે.
12.358.61
एष एकान्तिधर्मस्ते कीर्तितो नृपसत्तम ।
मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥ १२.३५८.६१ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, મારા ગુરુની કૃપાથી મેં તને આ એકાંતિ ધર્મ કહ્યો છે; જેમણે આત્માને સંયમિત કર્યો નથી તેમને તે દુર્વિજ્ઞેય છે.
12.358.62
एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप ।
यद्येकान्तिभिराकीर्णं जगत्स्यात्कुरुनन्दनः ॥ १२.३५८.६२ ॥
હે રાજા, એકાંતિ પુરુષો ઘણા દુર્લભ છે; હે કુરુનંદન, જો આ જગત એકાંતિઓથી ભરેલું હોત (તો કેટલું સારું થાત).
12.358.63
अहिंसकैरात्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः ।
भवेत्कृतयुगप्राप्तिराशीः कर्मविवर्जिता ॥ १२.३५८.६३ ॥
અહિંસક, આત્મજ્ઞાની અને સર્વભૂતોના હિતમાં રત લોકો હોય તો કૃતયુગની પ્રાપ્તિ થાય; તે આશીર્વાદ કર્મરહિત હોય.
12.358.64
एवं स भगवान्व्यासो गुरुर्मम विशांपते ।
कथयामास धर्मज्ञो धर्मराजे द्विजोत्तमः ॥ १२.३५८.६४ ॥
એ રીતે ધર્મજ્ઞ, દ્વિજોત્તમ ભગવાન વ્યાસ, મારા ગુરુ, હે વિશાંપતિ, ધર્મરાજને કહી ચૂક્યા હતા.
12.358.65
ऋषीणां संनिधौ राजञ्शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ।
तस्याप्यकथयत्पूर्वं नारदः सुमहातपाः ॥ १२.३५८.६५ ॥
હે રાજન, ઋષિઓની સમક્ષ, કૃષ્ણ અને ભીષ્મ સાંભળતા હતા ત્યારે, તેમના પહેલાં મહાતપસ્વી નારદે પણ આ કહ્યું હતું.
12.358.66
देवं परमकं ब्रह्म श्वेतं चन्द्राभमच्युतम् ।
यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणाः।
तदेव परमं स्थानं मुक्तानां केवलं भवेत् ॥ १२.३५८.६६ ॥
શ્વેત, ચંદ્ર સમાન આભાવાળા, અચ્યુત પરમ બ્રહ્મ દેવ પાસે એકાંતિ અને નારાયણપરાયણ જાય છે; એ જ મુક્તોનું કેવળ પરમ સ્થાન હોય.
12.358.67
एवं बहुविधं धर्मं प्रविबुद्धैर्निषेवितम् ।
न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिताः ॥ १२.३५८.६७ ॥
પ્રબુદ્ધોએ સેવેલો એવો બહુવિધ ધર્મ, નાના વ્રતોમાં સ્થિત અન્ય વિપ્રો કેમ આચરતા નથી?
12.358.68
तिस्रः प्रकृतयो राजन्देहबन्धेषु निर्मिताः ।
सात्विकी राजसी चैव तामसी चैव भारत ॥ १२.३५८.६८ ॥
હે રાજન, દેહબંધનોમાં ત્રણ પ્રકૃતિઓ રચાયેલી છે — સાત્ત્વિકી, રાજસી અને તામસી, હે ભારત.
12.358.69
देहबन्धेषु पुरुषः श्रेष्ठः कुरुकुलोद्वह ।
सात्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षाय निश्चितः ॥ १२.३५८.६९ ॥
દેહબંધનોમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ, કુરુકુળને ધારણ કરનાર, સાત્ત્વિક તે પુરુષવ્યાઘ્ર મોક્ષ માટે નિશ્ચિતપણે યોગ્ય બને છે.
12.358.70
अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवित्तमम् ।
नारायणां परं मोक्षे ततो वै सात्विकः स्मृतः ॥ १२.३५८.७० ॥
અહીં પણ તે બ્રહ્મવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષને જાણે છે, જે નારાયણ છે અને મોક્ષમાં પરમ છે; તેથી તે સાત્ત્વિક કહેવાય છે.
12.358.71
मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन्पुरुषोत्तमम् ।
एकान्तभक्तः सततं नारायणपरायणः ॥ १२.३५८.७१ ॥
પુરુષોત્તમનું ચિંતન કરતો તે પોતાનું મનોવાંછિત પામે છે; સતત એકાંત ભક્ત, નારાયણ-પરાયણ.
12.358.72
मनीषिणो हि ये केचिद्यतयो मोक्षधर्मिणः ।
तेषां विच्छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरिः ॥ १२.३५८.७२ ॥
મોક્ષધર્મમાં રત કેટલાક મનીષીઓ અને યતિઓ છે; જેમની તૃષ્ણા છિન્ન થઈ છે તેમના યોગક્ષેમને વહન કરનાર હરિ છે.
12.358.73
जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः ।
सात्विकस्तु स विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चितः ॥ १२.३५८.७३ ॥
જન્મ લઈ રહેલા જે પુરુષને મધુસૂદન જુએ, તેને સાત્ત્વિક જાણવો; તે મોક્ષ માટે નિશ્ચિત થાય છે.
12.358.74
साङ्ख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तिसेवितः ।
नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिं ॥ १२.३५८.७४ ॥
સાંખ્ય-યોગ સમાન એ ધર્મ છે, જેનું એકાંતી સેવન કરે છે; નારાયણાત્મક મોક્ષમાં તેઓ પરમ ગતિ પામે છે.
12.358.75
नारायणेन दृष्टस्तचु प्रतिबुद्धो भवेत्पुमान् ।
एवमात्मेच्छया राजन्प्रतिबुद्धो न जायते ॥ १२.३५८.७५ ॥
નારાયણ દ્વારા જોવાયેલો પુરુષ પ્રતિબુદ્ધ થાય છે; આ રીતે, હે રાજન્, આત્મેચ્છાથી પ્રતિબુદ્ધ થયેલો ફરી જન્મ લેતો નથી.
12.358.76
राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते ।
तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशांपते।
प्रवृत्तिलक्षणैर्युक्तं नावेक्षति हरिः स्वयम् ॥ १२.३५८.७६ ॥
રાજસી અને તામસી—એ બંને મિશ્ર પ્રકૃતિઓ કહેવાઈ છે; હે વિશાંપતિ, તેમના સ્વભાવવાળા અને પ્રવૃત્તિ-લક્ષણોથી યુક્ત જન્મેલા પુરુષને હરિ પોતે જોતા નથી.
12.358.77
पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
रजसा तपसा चैव मानसं समभिप्लुतम् ॥ १२.३५८.७७ ॥
લોકપિતામહ બ્રહ્મા જન્મ લેતા તેને જુએ છે; રજસ અને તપથી, મનથી ભરાયેલા તેને.
12.358.78
कामं देवाश्च ऋषयः सत्वस्था नृपसत्तम ।
हीनाः सत्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ॥ १२.३५८.७८ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, દેવો અને ઋષિઓ ખરેખર સત્ત્વમાં સ્થિત છે; પરંતુ સૂક્ષ્મ સત્ત્વથી હીન હોવાથી તેમને વૈકારિક કહેવાયા છે.
12.358.79
कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।
वद सर्वं यथादृष्टं प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ १२.३५८.७९ ॥
વૈકારિક પુરુષ પુરુષોત્તમને કેવી રીતે પામે? જેમ જોયું તેમ બધું અને તેની પ્રવૃત્તિ ક્રમપૂર્વક કહો.
12.358.80
सुसूक्ष्मं तत्त्वसंयुक्तं संयुक्तं त्रिभिरक्षरैः ।
पुरुषः पुरुषं गच्छेन्निष्क्रियं पञ्चविंशकम् ॥ १२.३५८.८० ॥
અતિ સૂક્ષ્મ, તત્ત્વોથી યુક્ત, ત્રણ અક્ષરોથી સંયુક્ત, નિષ્ક્રિય પચીસમા તત્ત્વ સાથે પુરુષ પુરુષને પામે.
12.358.81
एवमेकं साङ्ख्ययोगं वेदारण्यकमेव च ।
परस्पराङ्गान्येतानि पाञ्चरात्रं च कथ्यते ॥ १२.३५८.८१ ॥
એ રીતે સાંખ્ય-યોગ અને વેદ-આરણ્યક એક છે; આ પરસ્પર અંગો છે; પાંચરાત્ર પણ એમ કહેવાય છે.
12.358.82
एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मकः ॥ १२.३५८.८२ ॥
આ એકાંતિકોનો ધર્મ છે; જેનો આત્મા નારાયણને સંપૂર્ણ સમર્પિત છે.
12.358.83
यथा समुद्रात्प्रसृता जलौघा ।
स्तमेव राजन्पुनराविशन्ति।
इमे तथा ज्ञानमहाजलौघा ।
नारायणं वै पुनराविशन्ति ॥ १२.३५८.८३ ॥
સમુદ્રમાંથી વહેલા જળપ્રવાહો ફરી તેમાં જ સમાઈ જાય છે, હે રાજન, તેમ આ જ્ઞાનના મહાજળપ્રવાહો નારાયણમાં ફરી સમાય છે.
12.358.84
एष ते कथितो धर्मः सात्वतो यदुबान्धव ।
कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्तोसि भारत ॥ १२.३५८.८४ ॥
હે યદુબાંધવ, આ સાત્વત ધર્મ તને કહેવામાં આવ્યો; હે ભારત, જો તું સમર્થ હોય તો ન્યાયપૂર્વક તેનું પાલન કર.
12.358.85
एवं हि स महाभागो नारदो गुरवे मम ।
श्वेतानां यतिनां चाह एकान्तगतिमख्याम् ॥ १२.३५८.८५ ॥
આ રીતે તે મહાભાગ નારદે મારા ગુરુને અને શ્વેત યતિઓ વિશે એકાંત ગતિ કહી હતી.
12.358.86
व्यासश्चाकथयत्प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते ।
स एवायं मया तुभ्यमाख्यातः प्रसृतो गुरोः ॥ १२.३५८.८६ ॥
વ્યાસે પ્રેમથી ધર્મપુત્ર બુદ્ધિમાનને આ કહ્યું હતું; તે જ મેં ગુરુ પાસેથી વિસ્તારથી તમને કહ્યું છે.
12.358.87
इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम ।
यथैव त्वं तथैवान्ये न भजन्ति च मोहिताः ॥ १२.३५८.८७ ॥
હે રાજશ્રેષ્ઠ, આ ધર્મ આ રીતે આચરવો કઠિન છે; જેમ તમે, તેમ જ અન્ય મોહિત લોકો તેનું પાલન કરતા નથી.
12.358.88
कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा ।
संहारकारकश्चैव कारणं च विशांपते ॥ १२.३५८.८८ ॥
કૃષ્ણ જ લોકોના સર્જક, મોહ પમાડનાર અને સંહારક છે; હે નરપતિ, તેઓ જ કારણ છે.